Nhiều người thường xem ngáy to hay giật mình ngạt thở giữa đêm chỉ là tật xấu khi ngủ. Tuy nhiên, nếu bạn uống ba đến bốn loại thuốc điều hòa huyết áp mỗi ngày nhưng chỉ số vẫn ở mức báo động, nguyên nhân gốc rễ có thể nằm ở chính đường thở của bạn [1], [2].

Hội chứng ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn (OSA) chính là nguyên nhân thứ phát hàng đầu thúc đẩy và duy trì tình trạng tăng huyết áp kháng trị [2], [3]. Khi luồng khí ngắt quãng lặp đi lặp lại hàng đêm, cơ thể sẽ kích hoạt chuỗi phản xạ thần kinh và nội tiết, biến áp lực dòng máu thành pháo đài bất khả xâm phạm trước thuốc điều trị thông thường [4], [5].

Ngưng thở khi ngủ khiến huyết áp không hạ như thế nào?

Hội chứng ngưng thở khi ngủ tắc nghẽn xảy ra khi các mô mềm vùng hầu họng sụp xuống trong thì hít vào, gây tắc một phần hoặc toàn bộ đường thở trên [5]. Mỗi cơn ngưng thở kéo dài ít nhất 10 giây gây thiếu oxy ngắt quãng, tích tụ CO2, toan chuyển hóa và đánh thức não bộ liên tục khỏi giấc ngủ sâu [6], [5].

Tình trạng thiếu oxy mạn tính kích hoạt hệ thần kinh giao cảm hoạt động dữ dội [4], [5]. Thay vì hạ huyết áp tự nhiên về đêm để tim nghỉ ngơi, hệ thống mạch máu bị co thắt liên tục do nồng độ noradrenalin tăng cao, kéo theo áp lực máu tăng vọt cả ban đêm lẫn ban ngày [7], [4], [5].

Ngoài ra, kích thích giao cảm mạn tính và tình trạng thiếu oxy làm tăng tiết aldosterone bất thường từ tuyến thượng thận [1], [2]. Aldosterone dư thừa giữ muối và nước, dẫn đến tình trạng ứ dịch mô hầu họng về đêm, làm hẹp thêm khẩu kính đường thở và tạo thành vòng xoắn bệnh lý luẩn quẩn khó dứt [2]. Hiện tượng xơ cứng động mạch và tái cấu trúc mạch máu cũng khiến huyết áp ngày càng khó kiểm soát [4].

Con số giật mình từ các nghiên cứu lâm sàng

Mối liên hệ giữa ngưng thở khi ngủ và huyết áp kháng trị đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu chuyên sâu:

  • Nghiên cứu đoàn hệ Wisconsin (Wisconsin Sleep Cohort Study): Trong dân số trưởng thành nói chung, tỷ lệ mắc OSA là 9% ở phụ nữ và 24% ở nam giới [2]. Nam giới và người béo phì là hai yếu tố nguy cơ độc lập dự báo tình trạng này [2].
  • Khảo sát tại phòng khám chuyên khoa tăng huyết áp: Nghiên cứu trên 71 bệnh nhân liên tiếp chuyển tuyến cho thấy 90% nam giới và 77% nữ giới có chỉ số ngưng - giảm thở (AHI) từ 5 lần/giờ trở lên, tương đương mức ngưng thở khi ngủ nhẹ [2].
  • Nghiên cứu cắt ngang trên 41 bệnh nhân huyết áp kháng trị: Ghi nhận 96% nam giới và 65% nữ giới có chỉ số AHI từ 10 lần/giờ trở lên, khẳng định tỷ lệ mắc bệnh rất cao trong nhóm kháng thuốc này [2].
  • Nghiên cứu bệnh - chứng: Chỉ ra người mắc ngưng thở khi ngủ có nguy cơ bị huyết áp kháng trị cao gấp 5,0 lần (tỷ số chênh OR = 5,0) so với người không mắc [3]. Mức độ ngưng thở càng nặng thì nguy cơ kháng thuốc càng lớn [3].
  • Liên quan đến hormone aldosterone: Khảo sát cho thấy bệnh nhân huyết áp kháng trị có nguy cơ cao mắc OSA thì tỷ lệ cường aldosterone nguyên phát lên tới 36%, so với 19% ở nhóm ít nguy cơ ngưng thở [3]. Việc ức chế thần kinh giao cảm qua phương pháp triệt đốt thần kinh giao cảm động mạch thận trên 10 bệnh nhân (thử nghiệm nhánh Symplicity HTN-2) giúp giảm huyết áp phòng khám 34/13 mmHg sau 6 tháng, đồng thời cải thiện tình trạng ngưng thở [7].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện có

Bằng chứng y khoa cho thấy điều trị triệt để hội chứng ngưng thở khi ngủ giúp phá vỡ cơ chế kích hoạt thần kinh - nội tiết gây tăng huyết áp [1], [4]. Thở áp lực dương liên tục (CPAP) qua mặt nạ là biện pháp hàng đầu giúp mở thông đường thở, hỗ trợ giảm huyết áp ở người bệnh [2], [5]. Lợi ích hạ áp rõ rệt nhất được ghi nhận ở những người ngưng thở mức độ nặng đang dùng phối hợp thuốc [3].

Dù vậy, người bệnh cần nhìn nhận thực tế rằng mức độ giảm huyết áp qua máy thở đơn thuần thường khiêm tốn [4], [5]. Thiết bị này không thay thế hoàn toàn thuốc điều trị; bệnh nhân vẫn cần phối hợp các nhóm thuốc hạ áp thích hợp để đưa huyết áp về đích an toàn [4]. Các can thiệp chuyên sâu như triệt đốt thần kinh giao cảm thận hay thuốc nhắm trúng thụ thể thần kinh - thể dịch vẫn đang trong quá trình tiếp tục nghiên cứu mở rộng [7], [4].

Những hiểu lầm thường gặp về tiếng ngáy và huyết áp

Nhiều người lầm tưởng ngáy to chỉ đơn thuần gây phiền toái cho người ngủ cùng giường. Thực tế, ngáy to kèm theo các đợt ngưng thở ngắt quãng là dấu hiệu nhận biết quan trọng nhất của hội chứng OSA [5].

Một quan niệm sai lầm khác là cứ huyết áp cao thì chỉ cần tăng thêm liều thuốc hoặc đổi loại thuốc đắt tiền hơn. Tăng huyết áp kháng trị nếu xuất phát từ nguyên nhân thứ phát như ngưng thở khi ngủ hoặc cường aldosterone sẽ không thể kiểm soát tối ưu nếu chỉ dùng phác đồ hạ áp thông thường mà bỏ qua đường thở [1], [2], [3].

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Những nhóm người bệnh sau cần chủ động tầm soát chuyên sâu:

  • Bệnh nhân béo phì, chỉ số khối cơ thể cao kèm tăng huyết áp kháng thuốc [1], [2].
  • Nam giới trung niên hoặc người có chu vi vòng cổ lớn hay ngáy to [2], [5].
  • Người hay buồn ngủ quá mức vào ban ngày, thức giấc nhiều lần trong đêm, sáng dậy đau đầu hoặc người cùng giường phát hiện có cơn ngưng thở [2], [5].
  • Bệnh nhân tăng huyết áp không đáp ứng khi đã phối hợp từ 3 nhóm thuốc hạ áp khác nhau [1], [3].

Lưu ý: Bệnh nhân nghi ngờ tuyệt đối không tự ý mua thiết bị hỗ trợ hô hấp trôi nổi hoặc tự ngưng thuốc điều trị. Hãy đến cơ sở chuyên khoa để thực hiện đo đa ký giấc ngủ (overnight polysomnography) và xét nghiệm tỷ lệ aldosterone/renin huyết tương nhằm chẩn đoán chính xác [1], [2], [5].

Áp dụng thực tế để cải thiện bệnh

Để hạn chế tình trạng ngưng thở và kiểm soát tốt huyết áp, người bệnh nên chủ động điều chỉnh lối sống kết hợp can thiệp y tế:

  • Giảm cân nếu thừa cân hoặc béo phì, vì giảm mô mỡ giúp giảm chèn ép hầu họng đáng kể [5].
  • Tránh tư thế nằm ngửa khi ngủ; nên tập thói quen nằm nghiêng để đáy lưỡi không tụt ra sau che lấp đường thở [5].
  • Ngưng uống rượu bia vào buổi tối và tránh dùng các loại thuốc an thần trước khi đi ngủ vì chúng gây giãn cơ hầu họng quá mức [5].
  • Kiên trì sử dụng máy thở áp lực dương liên tục (CPAP) hàng đêm theo đúng hướng dẫn của bác sĩ hô hấp nếu có chỉ định [2], [5].
  • Tuân thủ phác đồ thuốc hạ áp do bác sĩ tim mạch kê đơn, có thể bao gồm thuốc kháng aldosterone hoặc thuốc chẹn beta giao cảm nhắm đúng cơ chế sinh bệnh [1], [4].

Ngáy to và gián đoạn nhịp thở khi ngủ không chỉ là chuyện của giấc ngủ mà là mối đe dọa trực tiếp đến tính mạng qua huyết áp kháng trị [2], [6]. Việc tầm soát sớm hội chứng ngưng thở khi ngủ sẽ giúp người bệnh tìm ra gốc rễ vấn đề, hạ gục căn bệnh huyết áp dai dẳng và bảo vệ sức khỏe tim mạch lâu dài [2], [3].