Ngồi bắt chéo chân nhiều năm có gây suy giãn tĩnh mạch chi dưới?

Nhiều nhân viên văn phòng có thói quen ngồi bắt chéo chân khi làm việc, đọc sách hoặc trò chuyện cùng bạn bè. Tư thế này mang lại cảm giác thoải mái tạm thời hoặc tạo dáng thanh lịch, nhưng không ít người lo lắng liệu hành vi lặp đi lặp lại qua nhiều năm có trực tiếp gây ra bệnh suy giãn tĩnh mạch chi dưới hay không.

Câu trả lời dựa trên các dữ liệu y khoa hiện nay là: ngồi bắt chéo chân đơn thuần không phải là nguyên nhân gốc rễ gây ra suy giãn tĩnh mạch. Tuy nhiên, việc duy trì tư thế này trong thời gian dài có thể làm gia tăng áp lực cơ học cục bộ, cản trở tạm thời dòng máu hồi lưu về tim, từ đó làm trầm trọng thêm các triệu chứng ở những người vốn đã có sẵn tổn thương thành mạch hoặc van tĩnh mạch.

Ngồi bắt chéo chân: Thói quen phổ biến và nỗi băn khoăn về bệnh tĩnh mạch

Suy giãn tĩnh mạch chi dưới là tình trạng các mạch máu ngoại vi bị giãn nở bất thường, ngoằn ngoèo và nổi rõ dưới da, thường đi kèm cảm giác nặng nề, đau nhức ^[1]. Ước tính có tới khoảng 30% dân số tại Vương quốc Anh gặp phải tình trạng giãn tĩnh mạch ở các mức độ khác nhau ^[2]. Tỷ lệ mắc bệnh trong cộng đồng được ghi nhận dao động rất rộng, từ 2% đến 56% ở nam giới và từ 1% đến 60% ở nữ giới ^[1].

Trong đời sống thường nhật, tư thế ngồi bắt chéo chân đặt một đùi lên trên đùi kia hoặc vắt chéo cổ chân. Vị trí tiếp xúc này có thể tạo một lực ép đè trực tiếp lên các tĩnh mạch nông và tĩnh mạch sâu ở vùng khoeo hoặc đùi. Khi dòng máu chảy qua đoạn mạch bị chèn ép, áp lực lòng mạch phía dưới điểm tắc nghẽn tạm thời tăng lên.

Dù gây cảm giác tức mỏi cục bộ nếu giữ quá lâu, việc khẳng định ngồi bắt chéo chân là thủ phạm độc lập gây vỡ hay thoái hóa van tĩnh mạch là chưa có căn cứ khoa học trực tiếp. Các dữ liệu y khoa hiện hành tập trung chỉ ra rằng căn bệnh này xuất phát từ những biến đổi cấu trúc sâu xa hơn của mạch máu và áp lực thủy tĩnh kéo dài của cơ thể ^[1], ^[3].

Bản chất của suy giãn tĩnh mạch: Áp lực máu và cơ chế dòng chảy

Hệ thống tuần hoàn tĩnh mạch ở chân có nhiệm vụ dẫn máu nghèo oxy quay trở lại tim, đi ngược lại lực hút của trọng lực ^[1]. Để thực hiện nhiệm vụ này, cơ thể dựa vào hai cơ chế quan trọng: các van tĩnh mạch một chiều và hoạt động bơm của các khối cơ bắp chân ^[1], ^[4].

Ở người khỏe mạnh, các lá van đóng mở nhịp nhàng nhằm ngăn dòng máu chảy ngược xuống dưới chân ^[1]. Khi bắp chân co bóp trong các cử động như đi bộ hoặc gập duỗi gối, áp lực cơ bắp đẩy máu về tim ^[1], ^[4]. Tuy nhiên, khi van tĩnh mạch bị hư hại, các lá van không khép kín được vào nhau ^[1]. Tình trạng này khiến máu ứ đọng lại trong lòng mạch, làm gia tăng áp lực nội mạch và khiến tĩnh mạch dần phình to, ngoằn ngoèo ^[1].

Bệnh lý tĩnh mạch thường được chia thành nguyên phát và thứ phát ^[2]. Dạng nguyên phát xuất phát từ việc hồi lưu kém giữa hệ thống tĩnh mạch nông và tĩnh mạch sâu ^[2]. Dạng thứ phát là hậu quả của các bệnh lý nền cản trở đường dẫn lưu máu, chẳng hạn như huyết khối tĩnh mạch sâu hoặc tình trạng tăng áp lực trong ổ bụng do khối u, mang thai hoặc béo phì ^[2]. Quá trình này diễn ra chủ yếu ở các tĩnh mạch nông của chi dưới, nơi chịu áp lực thủy tĩnh rất lớn khi đứng ^[1].

Bằng chứng khoa học về nguyên nhân thực sự gây suy giãn tĩnh mạch

Để làm rõ căn nguyên bệnh sinh, một nghiên cứu công bố năm 1992 đã tiến hành kiểm tra trên 51 chân đối chứng (chia thành 23 chân nguy cơ thấp và 28 chân nguy cơ cao dựa trên các yếu tố nguy cơ) cùng 36 chân có suy tĩnh mạch nông ^[3]. Nhóm nghiên cứu sử dụng kỹ thuật siêu âm duplex kết hợp đo thể tích bắp chân và đo áp lực tĩnh mạch khi tắc nghẽn ^[3]. Kết quả cho thấy các chi thuộc nhóm nguy cơ cao bị suy giảm đáng kể độ đàn hồi của thành tĩnh mạch (p < 0,001) và tăng lưu lượng động mạch đổ về (p < 0,005) so với chi bình thường, trong khi tỷ lệ hỏng van tĩnh mạch chưa hề gia tăng tương ứng ^[3]. Phát hiện này chỉ ra rằng sự suy yếu đặc tính đàn hồi của thành mạch mới là yếu tố khởi phát hàng đầu, còn khiếm khuyết van chỉ là biến đổi thứ phát theo sau ^[3].

Bên cạnh yếu tố cấu trúc thành mạch, tư thế đứng bất động trong thời gian dài được xác nhận là một nguy cơ thực tế. Một nghiên cứu cắt ngang thực hiện năm 2012 trên 197 nữ thợ làm tóc tại Iran cho thấy tỷ lệ mắc suy giãn tĩnh mạch lên tới 47,7% ^[5]. Phân tích hồi quy logistics ghi nhận bệnh liên quan có ý nghĩa thống kê với thời gian đứng làm việc (tỷ suất chênh OR = 2,34; khoảng tin cậy 95%: 1,05 - 5,22), tiền sử gia đình mắc bệnh tĩnh mạch (OR = 1,99; KTC 95%: 1,03 - 3,82), huyết áp (OR = 4,41; KTC 95%: 1,63 - 11,90) và tuổi tác (OR = 1,08; KTC 95%: 1,03 - 1,13) ^[5].

Một nghiên cứu mô tả cắt ngang khác thực hiện năm 2022 tại một trung tâm y tế tuyến ba trên các bệnh nhân suy giãn tĩnh mạch ghi nhận độ tuổi trung bình là 47,76 ± 3,43 tuổi ^[1]. Nghiên cứu này chỉ ra rằng có tới 81,94% bệnh nhân có sự gia tăng đường kính của tĩnh mạch hiển lớn ở mức ngang đầu gối ^[1]. Tác giả nhấn mạnh việc đứng liên tục trong nhiều tháng hoặc nhiều năm kết hợp với tăng áp lực trong ổ bụng là yếu tố rõ rệt dẫn tới hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng giãn tĩnh mạch ^[1].

Dòng máu và phản ứng viêm: Những biến đổi khi tĩnh mạch chịu áp lực

Khi dòng máu tĩnh mạch bị ứ trệ do áp lực kéo dài, những biến đổi huyết học và huyết động sẽ xuất hiện ngay tại lòng mạch tổn thương. Một nghiên cứu năm 2015 đã lấy mẫu máu trực tiếp từ các nhánh tĩnh mạch giãn của tĩnh mạch hiển lớn ở 40 bệnh nhân giãn tĩnh mạch nguyên phát (chủ yếu ở độ lâm sàng C2) và so sánh với máu tĩnh mạch cánh tay ^[6].

Kết quả phân tích cho thấy các chỉ số trong máu tĩnh mạch giãn cao hơn hẳn máu toàn thân một cách có ý nghĩa: nồng độ chất chỉ điểm viêm hsCRP đạt 3,12 ± 2,18 mg/L so với 2,04 ± 2,21 mg/L (p = 0,04); nồng độ chất gây viêm IL-6 đạt 3,54 ± 2,59 pg/mL so với 2,25 ± 1,27 pg/mL (p = 0,008); yếu tố đông máu von Willebrand factor (vWF) đạt 118,4 ± 27% so với 83,2 ± 22% (p < 0,05); và chỉ số D-dimer đạt 104,3 ± 9,3 ng/mL so với 89,5 ± 8,3 ng/mL (p = 0,039) ^[6]. Những biến đổi này chứng minh tình trạng suy giảm dòng chảy và áp lực tĩnh mạch gia tăng gây tổn thương thành mạch, châm ngòi cho phản ứng viêm mạn tính và thúc đẩy quá trình tăng đông máu cục bộ ^[6].

Về mặt huyết động học, một nghiên cứu năm 2022 ứng dụng cộng hưởng từ tương phản pha trên 141 chân để đánh giá dòng chảy của tĩnh mạch hiển lớn ở tư thế nằm ngửa ^[7]. Nghiên cứu phát hiện những chân không bị giãn tĩnh mạch có thể tích nhát bóp tuyệt đối (ASV, p < 0,01) và lưu lượng trung bình (MF, p = 0,03) ở tĩnh mạch hiển lớn thấp hơn so với những chân có giãn tĩnh mạch kèm triệu chứng ^[7]. Những chân có giãn tĩnh mạch nhưng chưa có triệu chứng cũng có lưu lượng trung bình thấp hơn nhóm có triệu chứng (p = 0,02) ^[7]. Đồng thời, nhóm không triệu chứng có ASV (p = 0,03) và MF (p = 0,046) thấp hơn nhóm đã xuất hiện biến đổi trên da hoặc loét chân ^[7]. Điều này khẳng định sự gia tăng lưu lượng và tốc độ máu ở tĩnh mạch hiển lớn có liên quan mật thiết đến mức độ trầm trọng của các biểu hiện lâm sàng ^[7].

Giới hạn của bằng chứng và các hiểu lầm thường gặp

Một hiểu lầm rất phổ biến là quy kết thói quen ngồi bắt chéo chân là nguyên nhân độc lập gây suy giãn tĩnh mạch. Trên thực tế, chưa có nghiên cứu dịch tễ hay can thiệp đối chứng nào chứng minh một người có thành mạch hoàn toàn khỏe mạnh, không mang gen bệnh, lại bị hỏng van tĩnh mạch chỉ vì ngồi vắt chéo chân. Các yếu tố nguyên nhân thực sự đã được xác lập bao gồm khiếm khuyết van bẩm sinh, mang thai, viêm tắc tĩnh mạch, suy yếu di truyền ở thành tĩnh mạch, quá trình lão hóa và mãn kinh ^[1]. Tình trạng thừa cân, nâng vật nặng thường xuyên và đứng bất động nhiều giờ cũng là các tác nhân vật lý hàng đầu ^[1], ^[5].

Ngồi bắt chéo chân chỉ đóng vai trò là một yếu tố làm nặng thêm tình trạng sẵn có. Khi hai chân đè lên nhau, lực ép tĩnh học cản trở dòng máu chảy qua vùng khoeo và đùi, làm tăng áp lực ứ đọng tạm thời ở cẳng chân. Với người đã có thành mạch giảm độ đàn hồi ^[3] hoặc van tĩnh mạch đóng không khít ^[1], việc ứ trệ này sẽ khiến chân nhanh mỏi, phù nề và thúc đẩy tĩnh mạch nông giãn to hơn.

Giới hạn lớn nhất của y văn hiện nay là khó tách bạch hoàn toàn ảnh hưởng của tư thế ngồi bắt chéo chân với tình trạng ngồi bất động nói chung. Khi ngồi yên một chỗ nhiều giờ, hoạt động co bóp của bơm cơ bắp chân bị ngưng trệ, làm mất đi trợ lực quan trọng nhất để đẩy máu về tim chống lại trọng lực ^[1], ^[4].

Những ai cần đặc biệt thận trọng với áp lực chi dưới?

Những người có tiền sử gia đình mắc suy giãn tĩnh mạch cần đặc biệt lưu tâm, bởi yếu tố di truyền đóng vai trò quan trọng làm suy yếu cấu trúc thành mạch ngay từ đầu ^[1], ^[5]. Nếu cha mẹ hoặc người thân từng bị bệnh, nguy cơ gặp phải tình trạng này cao gấp gần hai lần so với người bình thường ^[5].

Phụ nữ mang thai, người thừa cân béo phì hoặc người thường xuyên phải nâng vác vật nặng chịu sự gia tăng đáng kể áp lực trong ổ bụng ^[1], ^[2]. Áp lực ổ bụng tăng cao sẽ cản trở máu từ các tĩnh mạch chi dưới trở về tim, khiến các mạch máu ở chân phải chịu tải trọng lớn hơn ^[1], ^[2].

Người làm các nghề nghiệp đòi hỏi phải đứng liên tục trong nhiều giờ như thợ làm tóc, nhân viên bán hàng, giáo viên hay công nhân dây chuyền là nhóm có nguy cơ rất cao ^[5]. Tương tự, những người có bệnh lý tăng huyết áp cũng có nguy cơ mắc suy giãn tĩnh mạch cao hơn gấp nhiều lần ^[5].

Bệnh nhân đã được chẩn đoán suy van tĩnh mạch hoặc từng bị huyết khối tĩnh mạch sâu cần tuyệt đối tránh các tư thế gây chèn ép mạch máu ^[4], ^[2]. Ở những người này, bệnh có thể tiến triển âm thầm dẫn đến các biến chứng như sưng mắt cá chân, biến đổi sắc tố da, loét chân khó lành, viêm tắc tĩnh mạch nông hoặc chảy máu tĩnh mạch ^[8], ^[2].

Giải pháp thực tế giúp bảo vệ tĩnh mạch và tuần hoàn chi dưới

Để duy trì lưu thông máu tối ưu, người làm việc văn phòng nên điều chỉnh tư thế ngồi sao cho hai bàn chân đặt phẳng trên sàn nhà, khớp gối vuông góc hoặc hơi thấp hơn khớp hông một chút. Nếu có thói quen bắt chéo chân, chỉ nên giữ tư thế này trong vài phút rồi đổi chân hoặc chuyển về tư thế đặt chân cân bằng, tránh duy trì liên tục suốt nhiều giờ làm việc.

Tận dụng hoạt động của bơm cơ bắp chân là biện pháp đơn giản nhưng vô cùng hiệu quả để giảm áp lực nội mạch ^[4]. Việc tập các bài tập gập duỗi khớp gối hoặc nâng nhón gót chân lên xuống nhịp nhàng khi ngồi tại bàn làm việc sẽ kích hoạt cơ bắp chân bóp ép máu về tim ^[4]. Cứ sau mỗi 45 đến 60 phút ngồi làm việc, nên đứng dậy đi lại nhẹ nhàng vài phút để giải phóng ứ trệ tuần hoàn.

Đối với những người có dấu hiệu đau nhức, nặng chân, nóng rát hoặc chuột rút ^[7], việc đi khám chuyên khoa mạch máu là cần thiết. Siêu âm Doppler mạch máu ở tư thế đứng được coi là tiêu chuẩn vàng để đánh giá mức độ suy van tĩnh mạch và định hướng can thiệp ^[8], ^[2]. Khi có chỉ định, các biện pháp điều trị hiện đại như triệt đốt nhiệt nội mạch bằng sóng cao tần hoặc laser sẽ mang lại hiệu quả vượt trội so với điều trị bảo tồn đơn thuần ^[8], ^[2]. Người bệnh không nên tự ý dùng thuốc hay mang tất áp lực mà cần có sự tư vấn chuyên môn từ bác sĩ.

Suy giãn tĩnh mạch chi dưới là bệnh lý mạch máu phổ biến phát sinh từ tổn thương thành mạch, hỏng van và các áp lực cơ học kéo dài ^[1], ^[3]. Thói quen ngồi bắt chéo chân tuy không phải là thủ phạm trực tiếp sinh ra bệnh nhưng lại là yếu tố bất lợi làm cản trở tuần hoàn tĩnh mạch. Việc duy trì vận động đều đặn, hạn chế ngồi bất động và thăm khám sớm khi có dấu hiệu bất thường là chìa khóa giúp bảo vệ đôi chân khỏe mạnh.