Nhiều hành khách có thói quen nhâm nhi một tách cà phê nóng khi máy bay đạt độ cao ổn định để giữ tinh thần tỉnh táo hoặc thư giãn trong suốt hành trình dài. Tuy nhiên, không ít người cảm thấy cổ họng khô khát, mắt cộm xơ xác chỉ sau một thời gian ngắn và lo ngại rằng chất caffeine trong cà phê kết hợp với môi trường cabin sẽ khiến cơ thể mất nước trầm trọng hơn.

Trái với lầm tưởng phổ biến, các nghiên cứu khoa học cho thấy caffeine trong một tách cà phê thông thường không khiến cơ thể mất nước nhanh hơn, ngay cả trong điều kiện khắc nghiệt. Cảm giác khô rát, háo nước mà bạn gặp phải trên chuyến bay chủ yếu xuất phát từ độ ẩm cực thấp của khoang hành khách chứ không phải do tác dụng lợi tiểu của đồ uống này.

Không khí cabin máy bay: Môi trường khắc nghiệt rút cạn độ ẩm

Máy bay thương mại thường bay hành trình ở độ cao điển hình khoảng 11.000 mét, nơi nhiệt độ bên ngoài rơi vào khoảng -55 độ C, áp suất khí quyển chỉ bằng khoảng một phần năm so với mực nước biển và không khí gần như khô tuyệt đối [1]. Để duy trì sự sống cho con người trong môi trường khắc nghiệt này, hệ thống kiểm soát môi trường phải liên tục điều hòa và nén khí từ bên ngoài vào [1].

Do đặc tính của không khí tầm cao, độ ẩm trong khoang máy bay thông thường bị hạ xuống rất thấp, thường chỉ ở mức khoảng 2% [2]. Một số hệ thống phân phối khí hiện nay ghi nhận độ ẩm trung bình chỉ đạt khoảng 10% [1]. Các kỹ sư thiết kế máy bay chủ động giữ độ ẩm thấp để hạn chế sự ăn mòn cấu trúc kim loại của phi cơ [2]. Việc duy trì độ ẩm lý tưởng từ 40% đến 70% là điều rất khó thực hiện vì chi phí cao và làm gia tăng đáng kể trọng lượng của thiết bị bay [2]. Dù các dòng máy bay hiện đại như Boeing 787 không dùng khí trích từ động cơ để điều áp và đã cải thiện độ ẩm lên mức 6% đến 7%, con số này vẫn thấp hơn rất nhiều so với môi trường sống thông thường [2].

Môi trường thiếu ẩm trầm trọng này trực tiếp kích thích sự bốc hơi nước từ bề mặt cơ thể. Một nghiên cứu mô phỏng điều kiện buồng lái và cabin năm 2007 cho thấy, khi độ ẩm giảm từ mức 40%-45% xuống còn 20%-25%, tốc độ bay hơi màng phim nước mắt ở cả người bình thường lẫn người có bệnh lý khô mắt tăng trung bình tới 99,72% [3]. Ngoài mắt, lớp niêm mạc đường hô hấp trên cũng bị khô và viêm nhẹ, gây ra phản ứng ho hoặc làm trầm trọng thêm các bệnh lý đường thở phản ứng [2]. Hiện tượng mất nước qua hô hấp và bề mặt da diễn ra liên tục mà hành khách không hề nhận ra [2].

Tác dụng lợi tiểu của caffeine: Hiểu lầm thường gặp

Nhiều người e ngại cà phê vì tin vào giả định từ lâu rằng caffeine là chất lợi tiểu mạnh, khiến thận thải một lượng nước tiểu khổng lồ ra ngoài. Quan niệm này khiến các loại đồ uống chứa caffeine từng bị khuyến cáo không nên sử dụng khi cần bù nước [4]. Tuy nhiên, dược lý học hiện đại đã làm rõ rằng caffeine là một chất lợi tiểu rất nhẹ ở mức tiêu thụ thông thường và lượng chất lỏng có trong tách cà phê hoàn toàn bù đắp được lượng nước bài tiết ra.

Khi uống một ly cà phê, bạn không chỉ nạp vào cơ thể chất kích thích caffeine mà còn tiếp nhận một lượng nước đáng kể. Lượng nước này được đường ruột hấp thu vào hệ tuần hoàn. Cơ thể chỉ xuất hiện phản ứng bài tiết nước tiểu dư thừa nếu bạn nạp một lượng caffeine đột biến với nồng độ cực cao mà chưa từng làm quen trước đó.

Đối với những người có thói quen dùng cà phê mỗi ngày, hệ thống bài tiết và thụ thể adenosine trong cơ thể đã thích nghi. Khả năng gây mất cân bằng dịch của một đến hai tách cà phê gần như bị triệt tiêu, biến nó thành một nguồn cung cấp chất lỏng tương đương với nhiều loại đồ uống thông thường khác.

Nghiên cứu nói gì về khả năng giữ nước của đồ uống chứa caffeine?

Để làm rõ nghi vấn liệu đồ uống chứa caffeine có làm suy giảm thể dịch hay không, một nghiên cứu chéo ngẫu nhiên công bố năm 2023 đã kiểm tra phản ứng của thận trong điều kiện mất nước nhẹ do nhiệt [4]. Các tình nguyện viên được làm mất nước nhẹ tương đương khoảng 1% trọng lượng cơ thể (khoảng 10 gam trên mỗi kilôgam trọng lượng) thông qua ba đợt vận động bước bục kéo dài 20 phút xen kẽ 10 phút nghỉ [4]. Sau đó, họ được bù lại lượng nước đã mất bằng nước lọc, trà xanh chứa caffeine, hoặc nước pha caffeine với nồng độ 20 mg/100 ml [4].

Kết quả theo dõi trong suốt 2 giờ sau khi uống cho thấy tỷ lệ giữ lại dịch trong cơ thể không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các nhóm, cụ thể đạt 52,2% đối với nước lọc, 51,0% đối với trà xanh và 47,9% đối với nước pha caffeine [4]. Lượng nước tiểu bài tiết ra, áp suất thẩm thấu của nước tiểu cũng như sự bài tiết các chất điện giải gồm natri, kali và clo hoàn toàn tương đồng giữa ba thử nghiệm [4]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng đồ uống chứa caffeine không làm tình trạng giữ nước xấu đi và vẫn mang lại hiệu quả bù dịch cho cơ thể sau khi bị mất nước cấp tính [4].

Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2007 trên 16 vận động viên xe đạp trong điều kiện môi trường ấm và ẩm (28,5 độ C, độ ẩm 60%) cũng củng cố nhận định trên [5]. Các đối tượng tham gia thực hiện 120 phút đạp xe ở cường độ 60-75% VO2max kết hợp 15 phút nỗ lực tối đa, đồng thời sử dụng giả dược, thức uống điện giải carbohydrate (CE) hoặc thức uống thể thao chứa caffeine nồng độ 195 mg/L (CAF+CE) [5].

Các tác giả ghi nhận rằng tốc độ tiết mồ hôi, lượng nước tiểu đào thải, thể tích huyết tương bị mất và nồng độ chất điện giải trong huyết thanh không hề khác biệt giữa các lần thử nghiệm [5]. Đồ uống chứa caffeine hấp thu vào máu nhanh tương đương thức uống thông thường, duy trì trạng thái hydrat hóa cơ thể và hỗ trợ chức năng tim mạch ổn định trong suốt quá trình vận động [5]. Dù áp suất thẩm thấu huyết thanh ở nhóm dùng caffeine có cao hơn nhóm dùng giả dược, chỉ số này không khác biệt so với nhóm dùng nước điện giải [5].

Cơ chế tự vệ của thận: Cơ thể tự khóa van bài tiết khi thiếu nước

Một bằng chứng quan trọng khác chứng minh cà phê không làm cơ thể "cạn nước" chính là khả năng tự điều chỉnh kỳ diệu của thận. Nghiên cứu thực nghiệm năm 2001 đã đánh giá sự bài tiết caffeine qua nước tiểu ở 10 nam giới khỏe mạnh sau khi tiêu thụ một lượng cà phê đậm đặc chứa khoảng 4,9 mg caffeine/kg thể trọng (tương đương 3 đến 4 tách cà phê) [6]. Các đối tượng được đưa vào phòng xông hơi ngắt quãng để tạo tình trạng mất nước tương đương 2,9% khối lượng nạc, sau đó so sánh với trạng thái đủ nước [6].

Kết quả cho thấy khi cơ thể rơi vào trạng thái thiếu nước, tốc độ dòng nước tiểu giảm mạnh tới 7 lần, xuống mức dưới 30 ml mỗi giờ [6]. Ở tốc độ dòng nước tiểu cực thấp này, tổng lượng đào thải caffeine qua nước tiểu trong 24 giờ giảm rõ rệt từ 2,8% xuống chỉ còn 1,2% tổng liều [6]. Thay vào đó, có ít nhất 2,6% lượng caffeine được bài tiết ra ngoài qua tuyến mồ hôi [6].

Nồng độ đỉnh của caffeine trong nước tiểu giữa nhóm mất nước (7,6 microgam/ml) và nhóm đủ nước (7,1 microgam/ml) không có sự chênh lệch đáng kể [6]. Hiện tượng này cho thấy khi độ ẩm xung quanh quá thấp hoặc cơ thể bắt đầu thiếu dịch, tuyến yên và thận sẽ lập tức kích hoạt phản ứng giữ nước, giảm thiểu thể tích nước tiểu để bảo toàn lượng dịch sống còn trong cơ thể bất chấp sự hiện diện của caffeine [6].

Cà phê trên máy bay: Sự cộng hưởng thực sự đến từ đâu?

Từ các bằng chứng khoa học, có thể thấy việc uống một tách cà phê trên máy bay không trực tiếp rút cạn nguồn nước bên trong tế bào của bạn [4] [5]. Cảm giác họng khô khốc, da căng rát và mắt cay xè hoàn toàn là hệ quả từ độ ẩm cabin chỉ khoảng 2% đến 10% [2] [1]. Khi hít thở luồng không khí khô cưỡng bức này liên tục, hơi ẩm từ niêm mạc mũi họng và phổi bay hơi vào không khí với tốc độ rất nhanh [2].

Cà phê lại là thức uống có tính axit nhẹ và chứa tannin, chất tạo vị chát có thể tạo cảm giác se niêm mạc miệng tạm thời. Khi kết hợp với tác động làm tăng tốc độ bay hơi nước mắt lên 99,72% của không khí cabin [3], hành khách rất dễ nhầm lẫn rằng chính tách cà phê vừa uống đã khiến mình rơi vào tình trạng thiếu nước nghiêm trọng.

Tuy nhiên, cà phê cũng không thể thay thế nước tinh khiết trong việc cấp ẩm cho cơ thể trên những chặng bay kéo dài hàng giờ đồng hồ. Nếu bạn chỉ uống duy nhất cà phê mà quên bổ sung nước lọc, cơ thể sẽ dần thiếu hụt dịch do lượng nước mất qua đường da và hơi thở không được bù đắp kịp thời [2].

Cảnh giác nguy cơ tăng độ nhớt máu trên các chuyến bay dài

Dù cà phê không gây tiểu mất kiểm soát, việc mất nước tổng thể trong khoang máy bay lại là vấn đề y khoa cần được lưu tâm đặc biệt. Khi độ ẩm quá thấp và hành khách không chủ động uống nước, tình trạng mất nước sẽ dẫn đến hiện tượng tăng độ nhớt của máu [7].

Máu đặc quánh hơn kết hợp với việc phải ngồi bất động ở tư thế gò bó suốt nhiều giờ liền là những yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến sự hình thành huyết khối tĩnh mạch sâu (DVT) và thuyên tắc phổi (VTE) [7]. Tình trạng bệnh lý nguy hiểm này thường được biết đến với tên gọi "hội chứng hạng phổ thông" hoặc huyết khối do di chuyển [7].

Để dự phòng hiện tượng máu cô đặc và ngăn ngừa huyết khối, các hướng dẫn y khoa nhấn mạnh việc bổ sung đầy đủ chất lỏng trong suốt hành trình là biện pháp tiên quyết [7]. Tận hưởng một tách cà phê hoàn toàn không có hại, nhưng để mặc cơ thể thiếu nước trong môi trường cabin khô ráo có thể âm thầm kích hoạt những nguy cơ tim mạch đáng tiếc [7].

Những ai nên thận trọng với cà phê khi lên máy bay?

Mặc dù caffeine không gây mất nước nghiêm trọng ở người khỏe mạnh [4], một số nhóm đối tượng vẫn cần hết sức cẩn trọng khi gọi món đồ uống này trên phi cơ:

Thứ nhất là những người mắc hội chứng khô mắt hoặc người đang sử dụng kính áp tròng mềm. Do tốc độ bay hơi màng nước mắt tăng gần 100% trong cabin máy bay [3], mắt sẽ bị đỏ rát, cộm xước rất nhanh [2]. Caffeine có thể gây co mạch nhẹ ở một số cơ địa nhạy cảm, khiến cảm giác khó chịu ở mắt gia tăng nếu không được cấp ẩm kịp thời.

Thứ hai là hành khách có tiền sử bệnh tim mạch, tăng huyết áp hoặc có nguy cơ cao về huyết khối tĩnh mạch. Việc ngồi lâu kết hợp với lượng nước nạp vào không đủ đã làm tăng độ nhớt máu [7]. Do đó, nhóm đối tượng này nên ưu tiên nước lọc và chất điện giải thay vì các thức uống kích thích nhịp tim.

Thứ ba là người có vấn đề về dạ dày hoặc hội chứng ruột kích thích. Áp suất cabin giảm cùng với việc uống cà phê lúc đói có thể kích thích dạ dày tăng tiết axit, gây đầy bụng, ợ nóng và khó chịu trong suốt chuyến đi.

Thứ tư là những người có bệnh lý đường hô hấp phản ứng hoặc niêm mạc nhạy cảm. Không khí cabin khô có thể làm viêm khô niêm mạc hô hấp gây ho [2], việc dùng đồ uống có thể gây kích ứng nhẹ cổ họng cần được cân nhắc.

Hành khách có bệnh nền phức tạp nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước các chuyến bay dài để nhận lời khuyên dùng thuốc và chế độ bù nước phù hợp nhất.

Áp dụng thực tế để giữ cơ thể luôn sảng khoái trên chín tầng mây

Để vừa thưởng thức được hương vị cà phê yêu thích vừa giữ cho cơ thể luôn ngậm đủ nước trên mọi chuyến bay, bạn có thể áp dụng những thói quen đơn giản sau:

  • Nguyên tắc một kèm một: Mỗi khi uống một tách cà phê, hãy uống kèm ngay một ly nước lọc có thể tích tương đương hoặc gấp đôi. Điều này giúp bù đắp ngay lượng ẩm bốc hơi qua hơi thở và bề mặt da [2].
  • Chủ động uống nước từng ngụm nhỏ: Không nên đợi đến khi cảm thấy khát khô họng mới uống. Việc uống đều đặn khoảng 150-200 ml nước mỗi giờ bay sẽ giúp duy trì thể tích tuần hoàn và hạn chế tăng độ nhớt máu [7].
  • Chăm sóc mắt và niêm mạc mũi: Hãy mang theo nước mắt nhân tạo hoặc thuốc nhỏ làm ẩm kính áp tròng để tra mắt thường xuyên trong hành trình [2]. Hạn chế đeo kính áp tròng mềm trên các chuyến bay kéo dài trên 4 tiếng để tránh tổn thương giác mạc do khô ráo quá mức [2] [3].
  • Vận động nhẹ nhàng: Kết hợp việc uống nước với các bài tập vận động cổ chân, co duỗi bắp chân tại chỗ hoặc đi lại dọc lối đi khi máy bay cho phép để kích thích lưu thông máu, giảm nguy cơ huyết khối tĩnh mạch [7].
  • Giới hạn lượng dùng: Chỉ nên dùng từ một đến hai tách cà phê nhỏ trong một hành trình bay. Tránh dùng cà phê sát giờ ngủ trên chuyến bay đêm để không làm xáo trộn nhịp sinh học và chất lượng giấc ngủ.

Một tách cà phê nóng trên máy bay không phải là thủ phạm rút cạn nước trong cơ thể như nhiều người vẫn lầm tưởng. Thủ phạm thực sự chính là bầu không khí khô hanh như sa mạc của cabin ở độ cao hàng ngàn mét. Bằng cách hiểu đúng cơ chế khoa học, lắng nghe cơ thể và chủ động bổ sung nước lọc song song, bạn hoàn toàn có thể an tâm thưởng thức ly cà phê ưa thích và hạ cánh với một tinh thần tỉnh táo, khỏe khoắn.