Nhiều người bệnh chuẩn bị bước vào đợt điều trị cường giáp bằng i-ốt phóng xạ (I-131) thường rơi vào trạng thái hoang mang trước thực đơn ăn uống mỗi ngày. Câu hỏi phổ biến nhất tại các phòng khám chuyên khoa là liệu có phải cắt bỏ hoàn toàn muối ăn, kiêng khem tuyệt đối mọi loại gia vị và chỉ ăn đồ luộc suốt nhiều tuần liền hay không.

Thực tế, mục tiêu của việc kiểm soát dinh dưỡng là nhằm giảm lượng i-ốt ổn định ngoài tự nhiên tích tụ trong cơ thể, từ đó tạo điều kiện thuận lợi cho tuyến giáp bắt giữ các hạt phóng xạ. Dù vậy, các bằng chứng khoa học hiện nay chỉ ra rằng việc kiêng khem ở người mắc bệnh lý lành tính như cường giáp không cần thiết phải biến thành một gánh nặng quá cực đoan.

Cơ chế hấp thu và lý do tuyến giáp cần "bỏ đói" i-ốt

Tuyến giáp hoạt động như một nhà máy thu gom i-ốt từ máu để tổng hợp nên các hormone điều hòa chuyển hóa cho cơ thể. Khi người bệnh sử dụng i-ốt phóng xạ I-131, các tế bào tuyến giáp sẽ nhầm lẫn hạt phóng xạ này với i-ốt thông thường và hấp thu chúng để tự phá hủy mô bệnh thừa [1].

Nếu cơ thể dung nạp quá nhiều i-ốt thông thường từ thức ăn hàng ngày, các thụ thể tại tuyến giáp sẽ bị lấp đầy bởi lượng i-ốt ổn định này. Tình trạng bão hòa i-ốt cạnh tranh sẽ làm giảm đáng kể khả năng bắt giữ I-131 của mô giáp mục tiêu [2].

Mục đích cốt lõi của chế độ ăn ít i-ốt là tạm thời làm hạ tổng lượng i-ốt dự trữ trong cơ thể [3]. Một nghiên cứu đã chỉ ra mối tương quan nghịch rõ rệt giữa nồng độ i-ốt niệu và tỷ lệ bắt giữ phóng xạ của mô giáp với hệ số r = -0,694 [4]. Khi lượng i-ốt đo được trong nước tiểu giảm xuống, khả năng bắt giữ phóng xạ của tế bào giáp sẽ tăng lên [4].

Nghiên cứu bất ngờ về hiệu quả kiêng i-ốt ở người cường giáp

Mặc dù chế độ ăn giảm i-ốt được áp dụng rất phổ biến, tác động thực tế của nó đối với kết quả điều trị cường giáp lại đem đến nhiều bất ngờ cho giới y khoa [5]. Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã tiến hành theo dõi 67 bệnh nhân mắc bệnh Graves (cường giáp tự miễn) được chia thành 2 nhóm trước khi uống I-131 [5]. Nhóm thứ nhất gồm 31 người thực hiện chế độ ăn ít i-ốt nghiêm ngặt trong 1-2 tuần, nhóm thứ hai gồm 36 người vẫn duy trì chế độ ăn uống bình thường [5].

Kết quả cho thấy ở nhóm ăn kiêng, nồng độ i-ốt trong nước tiểu đã giảm 23% sau 1 tuần và giảm tới 42% sau 2 tuần thực hiện chế độ ăn [5]. Có tới 53% bệnh nhân trong nhóm này đạt đến ngưỡng thiếu hụt i-ốt [5]. Tuy nhiên, sau 6 tháng theo dõi, tỷ lệ khỏi bệnh cường giáp giữa nhóm ăn kiêng và nhóm ăn uống bình thường hoàn toàn không có sự khác biệt [5]. Thậm chí, hiệu quả điều trị cũng không thay đổi ở các mức nồng độ i-ốt niệu khác nhau từ mức thiếu hụt dưới 10 mcg/dL, mức đủ 10 - 29,9 mcg/dL cho tới mức dư thừa nhẹ trên 30 mcg/dL [5].

Một nghiên cứu hồi cứu khác công bố năm 2023 tại các khu vực giàu i-ốt ở Nhật Bản trên 185 bệnh nhân cường giáp Graves cũng mang lại kết quả tương tự [6]. Các bệnh nhân được chia thành nhóm kiêng i-ốt trong 18 ngày gồm 114 người và nhóm kiêng trong 7 ngày gồm 71 người trước khi uống I-131 [6].

Nghiên cứu ghi nhận nồng độ i-ốt niệu đều giảm rõ rệt ở tất cả các nhóm với mức ý nghĩa P < 0,01 [6]. Tỷ lệ điều trị thành công sau 1 năm giữa hai nhóm lần lượt là 85% và 89% [6]. Khi phân tích hồi quy đơn biến cũng như chia 185 người thành các nhóm tứ phân vị theo nồng độ i-ốt niệu, các nhà khoa học không tìm thấy mối liên hệ có ý nghĩa thống kê giữa mức hạ i-ốt niệu và tỷ lệ thành công của liệu pháp với p = 0,79 [6]. Lợi ích của việc ăn kiêng khắt khe để tăng hiệu quả điều trị cường giáp do đó vẫn chưa được chứng minh một cách rõ ràng [6].

Khác biệt giữa bệnh cường giáp và ung thư tuyến giáp

Việc kiêng khem nghiêm ngặt thực chất bắt nguồn từ các phác đồ chuẩn bị cho bệnh nhân ung thư tuyến giáp biệt hóa [1]. Đối với ung thư tuyến giáp, mục tiêu là tiêu diệt triệt để các mô giáp còn sót lại hoặc các ổ di căn sau phẫu thuật cắt giáp toàn phần [7].

Ở người bệnh ung thư tuyến giáp, mức chuẩn bị tối ưu đòi hỏi một chế độ ăn nghiêm ngặt với lượng i-ốt nạp vào dưới hoặc bằng 50 microgam mỗi ngày [1]. Một nghiên cứu năm 2005 đánh giá nồng độ i-ốt niệu trên creatinin (I/Cr) ở bệnh nhân ngoại trú chuẩn bị điều trị phóng xạ cho thấy chế độ ăn hạn chế thông thường trong 1 tuần trên 210 bệnh nhân có mức i-ốt niệu trung bình là 182,2 mcg/gCr, không đạt mức khuyến cáo dưới 100 mcg/gCr [3]. Khi áp dụng chế độ ăn ít i-ốt nghiêm ngặt trong 1 tuần trên 15 người, tỷ lệ đạt chuẩn là 26% [3]. Nếu kéo dài chế độ này trong 2 tuần trên 17 người, tỷ lệ đạt chuẩn tăng lên 70% với mức i-ốt niệu trung bình hạ còn 63,1 mcg/gCr [3].

Trái ngược với ung thư, mô tuyến giáp ở người bệnh cường giáp vốn dĩ đang trong tình trạng tăng hoạt động và có ái lực bắt giữ i-ốt rất mạnh mẽ. Điều này lý giải tại sao việc ép lượng i-ốt xuống quá thấp không làm thay đổi đáng kể tỷ lệ khỏi bệnh cuối cùng ở người cường giáp [5].

Chọn muối và gia vị: Những con số người bệnh cần biết

Rất nhiều người bệnh nhầm lẫn rằng ăn kiêng i-ốt đồng nghĩa với việc kiêng hoàn toàn muối ăn và bột canh. Tuy nhiên, nguồn gốc của loại muối được sử dụng mới là yếu tố quyết định lượng i-ốt thực tế dung nạp vào cơ thể [2].

Một nghiên cứu công bố năm 2018 sử dụng phương pháp khối phổ plasma cảm ứng cao tần (ICP-MS) đã định lượng chi tiết hàm lượng i-ốt trong các loại muối và gia vị [2]. Kết quả cho thấy muối tinh tinh chế chứa lượng i-ốt cực kỳ thấp, chỉ 0,033 ± 0,05 microgam trên mỗi 100 gam [2]. Ngược lại, muối biển tự nhiên chưa qua tinh chế lại chứa hàm lượng i-ốt lên tới 434 ± 73,6 microgam trên mỗi 100 gam [2].

Nghiên cứu cũng đo lường các loại gia vị truyền thống được chế biến từ muối tinh [2]. Nước tương xì dầu chỉ chứa 0,010 microgam i-ốt/100g, tương đậu nành chứa 0,044 microgam i-ốt/100g và tương ớt Gochujang chỉ chứa 0,002 microgam i-ốt/100g [2]. Đây đều là các mức i-ốt rất thấp và an toàn để sử dụng trong giai đoạn chuẩn bị điều trị [2].

Ngược lại, các loại mắm thủy hải sản lên men lại chứa hàm lượng i-ốt rất cao, với mắm tép chứa 41,3 ± 4,2 microgam/100g và mắm cá chứa 24,8 ± 4,5 microgam/100g [2]. Do đó, người bệnh chỉ cần thay thế muối biển bằng muối tinh không bổ sung i-ốt và tránh các loại mắm hải sản đặc thù là đã có thể giảm phần lớn lượng i-ốt nạp vào [2].

Những hiểu lầm phổ biến khiến người bệnh kiệt sức

Hiểu lầm tai hại nhất là việc nhiều bệnh nhân tự ý nhịn ăn hoặc chỉ ăn rau củ quả luộc nhạt toét suốt 3 đến 4 tuần trước khi điều trị. Trong một thử nghiệm so sánh trên 101 bệnh nhân, việc kéo dài thời gian ăn kiêng từ 2 tuần lên 4 tuần không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về nồng độ i-ốt trong nước tiểu hay tỷ lệ tiêu thụ phóng xạ sau 2 giờ và 24 giờ [7].

Một hiểu lầm khác là tâm lý hoảng loạn khi người bệnh lỡ ăn một bữa có nêm chút muối thông thường. Dữ liệu thực tế cho thấy nồng độ i-ốt niệu ở mức đủ hay thậm chí dư thừa nhẹ trên 30 mcg/dL cũng không làm suy giảm hiệu quả kiểm soát bệnh cường giáp sau 6 tháng [5]. Việc căng thẳng quá mức hay bỏ đói cơ thể chỉ khiến người bệnh bị sụt cân, suy nhược và hạ huyết áp trước ngày dùng thuốc phóng xạ.

Bên cạnh đó, việc sử dụng các loại thuốc cản quang chứa i-ốt trong các chẩn đoán hình ảnh chụp chiếu trước đó cũng là yếu tố cần được khai thác kỹ để tránh lượng i-ốt tồn dư lớn trong cơ thể [8]. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị nồng độ i-ốt niệu dưới 50 mcg/L đã phản ánh tình trạng thiếu hụt i-ốt từ mức độ trung bình đến nặng [8].

Nhóm người bệnh nào cần đặc biệt thận trọng?

Những người có thể trạng suy kiệt, người cao tuổi mắc cường giáp có nhiều bệnh lý nền kèm theo cần hết sức thận trọng khi áp dụng chế độ kiêng khem. Việc cắt giảm muối đột ngột và ăn uống thiếu chất dễ dẫn đến rối loạn điện giải và suy dinh dưỡng nhanh chóng.

Đối với những bệnh nhân không thể tự ăn uống và phải dùng dinh dưỡng qua ống thông, một công thức nuôi dưỡng đặc biệt đã được thiết kế nhằm đảm bảo cung cấp đủ dinh dưỡng với chỉ 18,2 microgam i-ốt cho mỗi 1000 kcal [1]. Công thức này đã giúp một bệnh nhân giảm lượng i-ốt bài tiết qua nước tiểu 24 giờ từ 378 microgam xuống chỉ còn 13 microgam sau 15 ngày thực hiện [1]. Điều này chứng minh ngay cả khi cần kiểm soát i-ốt, nguyên tắc đầy đủ năng lượng vẫn phải được đặt lên hàng đầu [1].

Người bệnh chuẩn bị dùng I-131 tuyệt đối không tự ý ngưng các thuốc điều trị bệnh nền tim mạch hay huyết áp nếu chưa có ý kiến của bác sĩ chuyên khoa. Mọi thay đổi trong chế độ ăn uống cần được cá nhân hóa theo từng tình trạng sức khỏe cụ thể.

Áp dụng thực tế: Cách xây dựng bữa ăn cân bằng

Về thời gian thực hiện, người bệnh cường giáp chỉ cần duy trì chế độ hạn chế i-ốt trong khoảng từ 1 đến 2 tuần trước khi tiến hành điều trị bằng I-131 [2, 5, 7]. Việc kiêng khem quá 2 tuần là hoàn toàn không cần thiết và không mang lại thêm lợi ích lâm sàng [2, 6].

Trong chế biến món ăn gia đình, người bệnh nên chủ động sử dụng muối tinh tinh chế thay cho muối biển tự nhiên hoặc các loại muối có bổ sung i-ốt [2]. Các loại nước tương, đậu nành được nêm bằng muối tinh có thể sử dụng bình thường để món ăn không bị nhạt nhẽo [2]. Cần kiêng các món rong biển, tảo biển, hải sản biển đậm đặc và các loại mắm tôm, mắm cá lên men [2].

Vai trò của việc hướng dẫn dinh dưỡng bài bản là vô cùng quan trọng đối với tâm lý và sự tuân thủ của người bệnh [4]. Trong một khảo sát, 84% người tham gia cho biết tài liệu hướng dẫn chuyên biệt đã giúp họ thực hiện chế độ ăn dễ dàng hơn và 80% khẳng định có thể tự nấu nướng tại nhà mà không cần mua các suất ăn kiêng chế biến sẵn [4].

Chế độ ăn trước ngày điều trị I-131 đối với người bệnh cường giáp là một bước chuẩn bị hỗ trợ cần thiết nhưng không nên bị thổi phồng thành nỗi sợ hãi quá mức. Giữ tinh thần thoải mái, ăn uống đủ chất, tránh xa hải sản và muối biển trong 1 đến 2 tuần là giải pháp khoa học, nhẹ nhàng và an toàn nhất.