Nghịch lý khi người bệnh tiểu đường mắc cảm cúm
Những ngày thời tiết chuyển mùa, cảm cúm hay cảm lạnh là vấn đề sức khỏe rất phổ biến mà hầu như ai cũng từng trải qua. Đối với người khỏe mạnh, cảm cúm chỉ gây mệt mỏi vài ngày, nhưng với người mắc bệnh đái tháo đường, tình trạng này lại tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường. Một phản ứng rất thường thấy khi bị ốm là cảm giác chán ăn, đắng miệng, nuốt không trôi và bữa ăn hàng ngày bị cắt giảm đáng kể.
Rất nhiều người bệnh có chung suy nghĩ rằng khi mình ăn ít đi thì lượng đường trong máu chắc chắn sẽ hạ xuống. Từ suy nghĩ đó, không ít người đã tự ý giảm liều hoặc bỏ hẳn thuốc điều trị tiểu đường cũng như các mũi tiêm insulin vì lo sợ bị tụt đường huyết.
Tuy nhiên, đây lại là một sai lầm vô cùng tai hại trong thực hành y khoa. Ngay cả khi người bệnh hầu như không nạp thức ăn, đường huyết trong giai đoạn mắc cảm cúm vẫn có thể tăng vọt lên mức nguy hiểm. Hiểu rõ cơ chế sinh học đằng sau nghịch lý này và nắm vững quy tắc theo dõi đường huyết là chìa khóa then chốt giúp người bệnh bảo vệ an toàn tính mạng.
Tại sao đường huyết tăng vọt dù cơ thể không nạp thức ăn?
Hiện tượng lượng đường trong máu tăng cao khi cơ thể đang ốm mệt bắt nguồn từ phản ứng phòng vệ tự nhiên của hệ thống nội tiết. Bệnh tật và căng thẳng thể chất là những yếu tố kích hoạt mạnh mẽ phản ứng điều hòa ngược của các hormone đối kháng insulin, dẫn tới sự suy giảm nghiêm trọng về mặt chuyển hóa nếu không được kiểm soát chặt chẽ [1]. Khi bị virus cúm tấn công, hệ thống miễn dịch sẽ phát tín hiệu báo động, kích thích cơ thể sản sinh ra hàng loạt hormone gây căng thẳng (stress) như cortisol, adrenaline, noradrenaline và glucagon.
Các hormone điều hòa ngược này có tác dụng huy động năng lượng khẩn cấp để cơ thể chống lại tình trạng nhiễm trùng. Chúng thúc đẩy gan liên tục phân giải glycogen dự trữ và tăng tân tạo glucose đưa vào dòng máu, đồng thời gây ra tình trạng kháng insulin cấp tính tại các mô cơ. Hơn nữa, các phản ứng cytokine gây viêm xuất hiện trong quá trình nhiễm trùng có thể góp phần làm suy giảm trực tiếp các tín hiệu thụ thể tiếp nhận insulin của tế bào [2].
Hậu quả là dù người bệnh nhịn ăn hoặc ăn rất ít, lượng đường trong máu vẫn liên tục tăng cao do nguồn glucose nội sinh từ gan tuôn ra dồn dập mà không thể đi vào tế bào. Cảm lạnh nặng, cảm cúm hoặc các bệnh lý nghiêm trọng hoàn toàn có thể khiến chỉ số đường huyết tăng vọt ở bệnh nhân đái tháo đường [3]. Nếu lúc này người bệnh lại chủ quan ngừng dùng thuốc, cơ thể sẽ rơi vào tình trạng thiếu hụt insulin trầm trọng, kích hoạt quá trình đốt cháy mỡ ồ ạt để tìm kiếm năng lượng, giải phóng thể ceton và đẩy người bệnh vào các biến chứng nguy hiểm [1, 7].
Bằng chứng khoa học về nguy cơ biến chứng trong "ngày ốm"
Mối liên hệ giữa tình trạng nhiễm trùng, phản ứng viêm và sự mất ổn định đường huyết đã được ghi nhận trong nhiều công trình y khoa quy mô lớn. Người mắc bệnh đái tháo đường phải đối mặt với nguy cơ gia tăng từ 1,5 đến 4 lần đối với cả các bệnh nhiễm trùng thông thường lẫn nhiễm trùng nặng [4]. Tình trạng đường huyết tăng mạn tính làm suy giảm nghiêm trọng khả năng hóa ứng động của bạch cầu trung tính, làm giảm quá trình bùng phát oxy hóa và suy yếu phản ứng kích hoạt bổ thể, khiến bệnh nhân rất dễ bị tổn thương trước các bệnh đường hô hấp như viêm phổi hay cảm cúm [4].
Khi các bệnh cấp tính này xảy ra, nguy cơ xuất hiện các đợt tăng đường huyết nghiêm trọng hoặc hạ đường huyết bất thường sẽ tăng vọt, thường dẫn đến các chuyến nhập viện khẩn cấp hoặc cấp cứu [5]. Một nghiên cứu tổng quan lâm sàng năm 2013 chỉ ra rằng, việc người bệnh tự ý ngưng dùng insulin hoặc thuốc điều trị đái tháo đường do chán ăn và giảm ăn có thể đẩy họ rơi vào các cuộc khủng hoảng chuyển hóa cấp tính, bao gồm nhiễm toan ceton (DKA) hoặc hội chứng tăng áp lực thẩm thấu do tăng đường huyết (HHS) [3]. Trong khi đó, các bệnh đường tiêu hóa đi kèm lại có thể gây hạ đường huyết bất ngờ cho những ai đang sử dụng insulin, sulfonylureas hoặc glitinides [3].
Biến chứng nhiễm toan ceton có tỷ lệ mắc bệnh và tỷ lệ tử vong cao nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa nếu được quản lý đúng cách trong những ngày ốm [6]. Nghiên cứu lâm sàng năm 2022 cũng ghi nhận rằng sự suy giảm tiết insulin kết hợp với phản ứng viêm có thể dẫn đến nhiễm toan ceton hoặc hội chứng tăng áp lực thẩm thấu cấp tính, ngay cả ở những trường hợp trước đó chỉ có rối loạn đường huyết nhẹ [2]. Việc tuân thủ chặt chẽ các quy tắc quản lý trong ngày ốm (sick-day rules) đóng vai trò quyết định giúp hạn chế sự tăng nặng của biến chứng và rút ngắn thời gian nằm viện [2].
Thực trạng báo động: Nhiều người chưa biết cách xử trí khi ốm
Mặc dù các hướng dẫn y tế về việc xử trí đái tháo đường khi mắc bệnh cấp tính đã được ban hành từ lâu, khoảng trống giữa kiến thức lý thuyết và thực hành lâm sàng thực tế vẫn còn rất lớn. Ngay cả trong đội ngũ nhân viên y tế trực tiếp chăm sóc dài hạn, năng lực xử trí mảng này cũng bộc lộ nhiều điểm hạn chế. Một nghiên cứu năm 2016 khảo sát 89 nhân viên y tế (độ tuổi trung bình 43,6; 94,3% là nữ) tại hai cơ sở chăm sóc dài hạn ở khu vực Kitchener-Waterloo cho thấy mức độ hiểu biết và tự tin của họ về quản lý ngày ốm, thuốc uống và insulin thấp hơn đáng kể so với kiến thức về dinh dưỡng hay xử lý đường huyết thông thường [7]. Khảo sát này cũng ghi nhận có tới 85% nhân viên y tế mong muốn được đào tạo thêm về cách chăm sóc đái tháo đường [7].
Về phía người bệnh và thân nhân, lỗ hổng kiến thức còn thể hiện rõ nét hơn. Một cuộc khảo sát toàn quốc tại Anh vào năm 2016 do Hiệp hội Bác sĩ Đái tháo đường Trẻ em tiến hành trên 127 đơn vị nhi khoa và 680 phụ huynh có con mắc bệnh đã đem lại những số liệu rất đáng chú ý [8]. Mặc dù 93% đơn vị y tế đều có quy trình hướng dẫn xử lý ngày ốm và 86% phụ huynh từng được tập huấn, vẫn có tới 40% phụ huynh hoàn toàn không biết phải làm gì khi đường huyết và ceton máu của trẻ đồng thời tăng cao [8].
Đáng lo ngại hơn, một nghiên cứu năm 2022 nhận định rằng dù nhiều người bệnh cảm thấy tự tin vào khả năng kiểm soát tình trạng thể chất của bản thân trong những ngày bị ốm, tỷ lệ người thực sự hành động đúng như tăng cường uống nước, điều chỉnh liều insulin và đo thể ceton lại rất nhỏ [2]. Việc thiếu chủ động này khiến nhiều người chỉ đến bệnh viện khi cơ thể đã rơi vào trạng thái mất nước kiệt quệ, toan chuyển hóa nặng nề hoặc lơ mơ do hôn mê thẩm thấu.
Những hiểu lầm nguy hiểm cần xóa bỏ ngay
Hiểu lầm phổ biến và nguy hiểm nhất hiện nay là "không ăn thì không uống thuốc hay tiêm insulin". Khi người bệnh cắt ngang việc dùng thuốc, cơ thể mất đi công cụ duy nhất để kìm hãm lượng đường do gan sản xuất và chặn đứng quá trình ly giải mỡ sinh ceton [1, 7]. Việc tự ý ngưng thuốc lúc này giống như việc tháo bỏ phanh xe khi chiếc xe đang lao xuống dốc.
Một ngộ nhận khác là chỉ cần kiểm tra đường huyết một lần vào buổi sáng như ngày thường. Khi đang bị cảm cúm, phản ứng viêm và đáp ứng chuyển hóa thay đổi theo từng giờ, do đó việc kiểm tra thưa thớt sẽ hoàn toàn bỏ sót những đợt tăng đường huyết vọt lên hoặc các cơn hạ đường huyết đột ngột do chán ăn kéo dài [1, 2].
Nhiều người cũng nghĩ rằng khi ốm chỉ cần uống thật nhiều nước lọc. Nước lọc rất cần thiết để chống mất nước, nhưng nếu người bệnh đang chán ăn hoàn toàn mà chỉ uống nước lọc, cơ thể sẽ bị cạn kiệt nguồn carbohydrate bên ngoài, dẫn tới tình trạng nhiễm toan do đói hoặc hạ đường huyết nghiêm trọng nếu vẫn đang dùng các thuốc hạ đường huyết kích thích tiết insulin [3]. Việc duy trì một lượng carbohydrate nhất định cùng với bù nước là nguyên tắc bắt buộc [3].
Cuối cùng, người bệnh thường bỏ qua việc kiểm tra ceton vì nghĩ chỉ đường huyết mới quan trọng. Thử nghiệm ceton niệu từng là phương pháp tiêu chuẩn, nhưng hiện nay công nghệ tự đo nồng độ beta-hydroxybutyrate (3HB) trong máu đã ra đời và được Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) đánh giá là giải pháp thay thế hữu ích để phát hiện sớm nguy cơ nhiễm toan ceton [1].
Ai cần đặc biệt thận trọng khi bị cảm cúm?
Bất kỳ người mắc đái tháo đường nào khi bị cảm cúm cũng cần theo dõi sát sao, nhưng có những nhóm đối tượng mang nguy cơ biến chứng vượt trội hơn hẳn. Đầu tiên là người cao tuổi mắc bệnh đái tháo đường, nhóm bệnh nhân thường có nhiều bệnh nền phối hợp, thể trạng suy yếu và khả năng nhận biết triệu chứng giảm sút [1, 3]. Nhóm này cần thực hiện các biện pháp phòng ngừa tăng cường trong ngày ốm để tránh rơi vào khủng hoảng đái tháo đường hoặc tụt đường huyết [3].
Nhóm thứ hai là những người mắc đái tháo đường type 1, bao gồm cả trẻ em và thanh thiếu niên. Do tuyến tụy đã mất hoàn toàn khả năng tự sản xuất insulin, bất kỳ sự gián đoạn nào trong việc tiêm insulin hoặc không tăng liều kịp thời khi sốt cúm đều có thể kích hoạt cơn nhiễm toan ceton diễn tiến nhanh chóng [4, 6].
Nhóm thứ ba là những người đang điều trị bằng insulin, thuốc nhóm sulfonylureas hoặc nhóm glitinides [3]. Khi người bệnh chán ăn, ăn ít lại đi kèm các triệu chứng tiêu hóa như buồn nôn, tiêu chảy, nguy cơ hạ đường huyết ở nhóm này là rất lớn nếu không được theo dõi và điều chỉnh liều phù hợp [3]. Bên cạnh đó, một số bệnh nhân được chẩn đoán đái tháo đường type 2 thực chất có thể là type 1 tiềm ẩn chưa từng bị toan ceton trước đây, họ cũng đứng trước rủi ro rất lớn nếu bị nhiễm trùng tấn công [2].
Hướng dẫn theo dõi đường huyết và quy tắc "ngày ốm" chuẩn xác
Để kiểm soát tốt đường huyết khi bị cảm cúm và chán ăn, người bệnh cùng gia đình cần ghi nhớ và áp dụng nghiêm ngặt các nguyên tắc quản lý ngày ốm cơ bản [1, 2]:
Thứ nhất, tăng tần suất đo đường huyết và kiểm tra ceton. Thay vì chỉ đo 1-2 lần mỗi ngày, người bệnh cần đo đường huyết mỗi 2 đến 4 giờ một lần, kể cả ban đêm [1, 5]. Nếu có điều kiện, hãy sử dụng que thử đo nồng độ beta-hydroxybutyrate (3HB) trong máu hoặc dùng que thử ceton trong nước tiểu để đánh giá mức độ tích tụ axit trong cơ thể [1].
Thứ hai, duy trì bù nước và nạp carbohydrate phù hợp. Nguyên tắc then chốt của việc quản lý ngày ốm là phải duy trì đủ nước cho cơ thể và nạp đủ carbohydrate [3]. Người bệnh cần tích cực uống nước ấm, nước canh hoặc dung dịch bù điện giải để tránh mất nước [1, 7]. Khi quá chán ăn và không thể ăn cơm, người bệnh nên thay thế bằng các thức ăn dạng lỏng dễ tiêu hóa chứa carbohydrate như cháo loãng, súp, sữa dành cho người tiểu đường, hoặc nước yến để cung cấp năng lượng liên tục cho cơ thể [3].
Thứ ba, điều chỉnh thuốc đái tháo đường dựa trên các chỉ số thực tế. Tuyệt đối không tự ý ngưng dùng insulin hoặc thuốc điều trị đái tháo đường khi chưa có chỉ định [3]. Việc điều chỉnh liều thuốc phải dựa trên lượng carbohydrate thực tế nạp vào, mức đường huyết đo được và nồng độ ceton [3]. Hầu hết các phác đồ y tế chuẩn đều khuyến cáo cần tiêm thêm một lượng liều insulin bổ sung trong thời gian bị ốm để đối phó với hiện tượng tăng đường huyết do hormone stress gây ra [8]. Người bệnh cần liên hệ ngay với bác sĩ điều trị để nhận hướng dẫn chỉnh liều chính xác cho từng trường hợp [1, 6].
Thứ tư, chủ động phòng ngừa sớm bằng vắc xin. Để giảm thiểu rủi ro biến chứng nguy hiểm do cúm gây ra, biện pháp chăm sóc phòng ngừa hàng đầu hiện nay là tiêm chủng đầy đủ vắc xin phòng bệnh cúm, phế cầu và SARS-CoV-2 theo khuyến cáo định kỳ [4].
Người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế ngay lập tức nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm: nôn mửa liên tục không thể giữ được nước hay thức ăn trong dạ dày, đường huyết liên tục duy trì ở mức cao trên ngưỡng an toàn dù đã dùng thuốc, ceton trong máu hoặc nước tiểu ở mức cao, thở nhanh sâu, hơi thở có mùi hoa quả thối (mùi táo chín), lơ mơ hoặc rối loạn tri giác [1, 4, 6].
Cảm cúm đi kèm cảm giác chán ăn là một thử thách chuyển hóa nguy hiểm đối với người bệnh tiểu đường. Tuyệt đối không để cảm giác chán ăn đánh lừa rằng đường huyết đang hạ mà tự ý bỏ thuốc điều trị. Giữ liên lạc với bác sĩ, đo đường huyết và ceton thường xuyên, đồng thời chủ động bù đủ nước và năng lượng dễ tiêu chính là tấm lá chắn tốt nhất giúp người bệnh vượt qua ngày ốm một cách an toàn.
