Nhiều người mắc đái tháo đường mang trong mình nỗi sợ rằng việc từ bỏ thuốc lá sẽ khiến cơ thể nhanh chóng tăng cân và làm chỉ số đường huyết rối loạn dữ dội hơn. Không ít bệnh nhân sau vài tuần hoặc vài tháng cai thuốc đã hốt hoảng khi thấy cân nặng nhích dần lên và chỉ số xét nghiệm không như mong đợi, dẫn đến tâm lý muốn quay lại với làn khói trắng. Liệu việc từ bỏ thuốc lá thực sự gây hại cho đường huyết hay đây chỉ là một biến động mang tính tạm thời?
Thực tế y học chứng minh rằng cai thuốc lá là một trong những quyết định mang lại lợi ích lớn nhất và lâu dài nhất cho sức khỏe tim mạch cũng như kiểm soát chuyển hóa ở người bệnh đái tháo đường [1]. Tuy nhiên, trong giai đoạn đầu sau khi ngừng hút, người bệnh có thể đối mặt với nghịch lý suy giảm kiểm soát đường huyết và biến động độ nhạy insulin nếu để xảy ra tình trạng tăng cân quá mức [1], [2]. Hiểu rõ nguyên nhân và chuẩn bị các biện pháp kiểm soát cân nặng sẽ giúp người bệnh vượt qua khúc quanh này một cách an toàn.
Khói thuốc tàn phá quá trình chuyển hóa như thế nào?
Khói thuốc lá từ lâu đã được xác định là một yếu tố nguy cơ tim mạch nghiêm trọng nhưng hoàn toàn có thể thay đổi được [3]. Đối với người mắc đái tháo đường, việc hút thuốc chủ động tác động tiêu cực đến khả năng kiểm soát đường huyết ở cả bệnh nhân típ 1 và típ 2 [4]. Khói thuốc làm gia tăng nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân và đẩy nhanh sự tiến triển của các biến chứng mạn tính nguy hiểm [4].
Người hút thuốc lá thường phải đối mặt với tình trạng kháng insulin rõ rệt và xuất hiện nhiều biểu hiện của hội chứng kháng insulin [5]. Các phân tích dịch tễ cho thấy người hút thuốc có nguy cơ mắc đái tháo đường típ 2 cao hơn từ 30% đến 44% so với người không hút, lượng thuốc tiêu thụ càng nhiều thì nguy cơ càng tăng cao [2]. Một số báo cáo dịch tễ học quy mô lớn thậm chí ghi nhận nguy cơ tương đối phát triển bệnh đái tháo đường típ 2 ở người hút thuốc dao động từ 1,5 đến 3,0 lần [6].
Khi một người đã mắc bệnh mà vẫn tiếp tục hút thuốc, nồng độ hemoglobin glycated (HbA1c) của họ thường cao hơn đáng kể so với những bệnh nhân không hút [2]. Họ cũng dễ gặp các cơn hạ đường huyết nghiêm trọng hơn, đồng thời gặp nhiều khó khăn trong việc điều chỉnh liều insulin cũng như kiểm soát bệnh [2]. Hút thuốc lá còn làm tăng mạnh nguy cơ biến chứng vi mạch như bệnh thận, bệnh võng mạc và bệnh thần kinh do đái tháo đường, trong đó mối liên hệ này thể hiện rõ nét nhất ở người mắc đái tháo đường típ 1 [5]. Đối với bệnh nhân típ 2, việc hút thuốc làm tăng rõ rệt các biến chứng mạch máu lớn gồm bệnh mạch vành, đột quỵ và bệnh mạch máu ngoại biên [5].
Nghịch lý đường huyết và cân nặng sau khi dập tắt điếu thuốc
Về mặt lý thuyết, việc ngừng hút thuốc lá sẽ giúp giảm hiện tượng kháng insulin và hỗ trợ đắc lực cho phác đồ điều trị các rối loạn y khoa mạn tính [7]. Nếu không bị tăng cân quá nhiều, việc cai thuốc lá sẽ giúp cơ thể từng bước phục hồi độ nhạy insulin trở về mức bình thường [6]. Tuy nhiên, thực tế lâm sàng lại ghi nhận một nghịch lý chuyển hóa khiến không ít bác sĩ và người bệnh băn khoăn.
Các nghiên cứu trên bệnh nhân đái tháo đường cho thấy sau khi bỏ thuốc, khả năng kiểm soát đường huyết có thể được cải thiện nhưng cũng có thể xấu đi tạm thời [1]. Ở một số trường hợp, việc ngừng thuốc lá dường như lại làm đường huyết diễn biến xấu hơn và làm tăng nguy cơ khởi phát đái tháo đường típ 2 mới [2]. Tỷ lệ rủi ro tương đối của việc khởi phát đái tháo đường típ 2 ở người mới bỏ thuốc dưới 5 năm lên tới 1,54 so với người chưa từng hút [2]. Nguy cơ này giảm dần xuống 1,18 ở nhóm cai được từ 5 đến 9 năm và đạt mức 1,11 ở những người đã từ bỏ được từ 10 năm trở lên [2].
Nguyên nhân cốt lõi của hiện tượng nghịch lý này bắt nguồn từ sự tích tụ mỡ nội tạng, gia tăng vòng eo hoặc tình trạng tăng cân quá mức sau khi dập tắt điếu thuốc [2]. Một nghiên cứu sớm trên nam giới Nhật Bản mắc đái tháo đường chỉ ra rằng việc cai thuốc từ 6 tháng trở lên đi kèm với tăng cân và sự xấu đi đáng kể của huyết áp, nồng độ cholesterol toàn phần, triglyceride và đường huyết lúc đói [2]. Nếu người bệnh ngừng hút mà không có bất kỳ hướng dẫn hay can thiệp lối sống nào, tình trạng này có thể thúc đẩy sự phát triển của hội chứng chuyển hóa [8].
Các bằng chứng khoa học ghi nhận điều gì?
Để làm sáng tỏ mối liên hệ phức tạp này, nhiều công trình nghiên cứu đã theo dõi các nhóm bệnh nhân đái tháo đường trong những điều kiện cụ thể. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2015 từ Cơ quan Đăng ký Đái tháo đường Fukuoka trên 2.490 bệnh nhân nam mắc đái tháo đường típ 2 từ 20 tuổi trở lên đã phân tích chi tiết tác động của thói quen hút và cai thuốc [3]. Kết quả cho thấy chỉ số HbA1c tăng dần theo số điếu thuốc hút mỗi ngày và số gói-năm, trong khi đường huyết lúc đói không có sự thay đổi đáng kể [3]. Đáng chú ý, ở những người đã cai thuốc, chỉ số HbA1c giảm dần theo tuyến tính dựa trên số năm cai thuốc thành công [3]. Mối liên hệ có phân độ này vẫn duy trì ý nghĩa thống kê rõ rệt ngay cả khi các nhà nghiên cứu đã hiệu chỉnh toàn bộ các yếu tố gây nhiễu gồm tổng lượng calo nạp vào, thói quen uống rượu, tập thể dục thường xuyên, triệu chứng trầm cảm và chỉ số khối cơ thể (BMI) [3]. Chỉ số đánh giá kháng insulin HOMA-IR và chỉ số viêm hs-CRP cũng cho thấy xu hướng cải thiện tương tự theo thời gian cai [3].
Một đánh giá phạm vi toàn diện xuất bản năm 2022 đã tổng hợp các tài liệu y khoa nhằm mô tả tác động của việc cai thuốc lá lên các thông số chuyển hóa ở bệnh nhân đái tháo đường [1]. Báo cáo nhấn mạnh rằng việc ngừng thuốc mang lại lợi ích giảm tỷ lệ mắc và tử vong do tim mạch rất rõ ràng [1]. Dẫu vậy, các dữ liệu về tác động lên các thông số chuyển hóa khác hay chỉ số lipid và kháng insulin vẫn còn những điểm chưa thống nhất giữa các nghiên cứu [1]. Báo cáo khuyến cáo nhân viên y tế không nên mặc định rằng việc bỏ thuốc sẽ tự động cải thiện ngay các thông số chuyển hóa, mà cần đặt ưu tiên hàng đầu vào việc ngăn ngừa tăng cân sau cai [1].
Mặt khác, một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu công bố năm 2021 đã đánh giá các yếu tố nguy cơ tim mạch-chuyển hóa ở bệnh nhân đái tháo đường típ 2 tham gia chương trình cai thuốc [8]. Điểm đặc biệt là các đối tượng tham gia chương trình này không bị tăng cân đáng kể nhờ được cung cấp kiến thức giáo dục sức khỏe và hướng dẫn quản lý cân nặng [8]. Kết quả cho thấy họ đạt được sự cải thiện rõ rệt về kiểm soát đường huyết và các chỉ số tim mạch, trái ngược với những nghiên cứu ghi nhận tình trạng suy giảm kiểm soát chuyển hóa do tăng cân trước đó [8]. Nghiên cứu này khẳng định kỹ thuật thay đổi hành vi đã giúp giảm đáng kể HbA1c ở mốc 3 tháng và 6 tháng [8].
Cơ chế tác động lên độ nhạy insulin và tuyến tụy
Để hiểu vì sao có sự biến động nhạy cảm insulin, cần nhìn sâu vào các cơ chế sinh học phân tử mà thuốc lá tác động lên cơ thể. Thuốc lá làm gia tăng tình trạng kháng insulin thông qua rất nhiều con đường sinh học phức tạp, trong đó bao gồm sự gia tăng nồng độ cortisol, tích tụ mỡ trung tâm, gia tăng các dấu ấn viêm và hiện tượng stress oxy hóa [2]. Các nghiên cứu cơ chế về chuyển hóa carbohydrate chủ yếu đánh giá nicotine là tác nhân chính, nhưng các thành phần hóa học khác trong thuốc lá cũng đóng vai trò nhất định khiến giới khoa học chưa thể quy kết rủi ro chỉ riêng cho nicotine [4].
Hút thuốc chủ động còn liên quan trực tiếp đến tình trạng suy giảm chức năng của tế bào beta tuyến tụy ở người, làm giảm khả năng tiết insulin để đáp ứng với lượng đường trong máu [4]. Mức độ suy giảm độ nhạy insulin được quan sát thấy là tỷ lệ thuận với lượng thuốc lá mà người đó tiêu thụ hàng ngày [6]. Ngay cả các liệu pháp thay thế nicotine dùng trong cai nghiện cũng tạo ra một mức độ kháng insulin nhất định, dù mức độ này thấp hơn đáng kể so với việc hút thuốc lá điếu thông thường [6].
Khi một người quyết định ngừng hút, tác động ức chế chuyển hóa trực tiếp từ khói thuốc bắt đầu biến mất. Lúc này, nếu bệnh nhân kiểm soát tốt chế độ ăn và vận động, độ nhạy insulin sẽ hồi phục dần dần theo thời gian [6]. Chỉ số HOMA-IR và chỉ số hs-CRP biểu thị cho tình trạng viêm mạn tính đều có xu hướng giảm tỷ lệ thuận theo số năm từ bỏ thuốc lá thành công [3]. Ngược lại, nếu người bệnh bù đắp cơn thèm thuốc bằng cách ăn vặt vô độ, lớp mỡ nội tạng gia tăng nhanh chóng sẽ trở thành nguồn sản sinh các yếu tố gây viêm, lấn át sự hồi phục tự nhiên và làm trầm trọng thêm tình trạng kháng insulin [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi bỏ thuốc
Hiểu lầm phổ biến nhất của người bệnh đái tháo đường là cho rằng nếu bỏ thuốc mà thấy đường huyết tăng thì thà tiếp tục hút thuốc còn tốt hơn. Đây là một quan niệm hết sức sai lầm vì sự gia tăng đường huyết trong thời gian đầu nếu có chỉ là hệ quả phụ của việc kiểm soát cân nặng kém, chứ không phải do việc ngừng thuốc gây ra [8]. Lợi ích bảo vệ tim mạch, giảm nguy cơ tử vong và ngăn ngừa biến chứng mạch máu nặng nề của việc cai thuốc là điều đã được y học chứng minh không thể bàn cãi [1], [4], [5].
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng chỉ cần dập tắt điếu thuốc là mọi chỉ số đường huyết và mỡ máu sẽ tự động trở về mức lý tưởng mà không cần điều chỉnh lối sống. Các chuyên gia y tế đã khẳng định không thể mặc định các thông số chuyển hóa sẽ tự tốt lên sau khi cai thuốc nếu bệnh nhân lơ là việc quản lý dinh dưỡng [1].
Một hiểu lầm khác liên quan đến các sản phẩm hỗ trợ cai thuốc như kẹo hay miếng dán chứa nicotine. Một số người tin rằng các sản phẩm này hoàn toàn vô hại với chuyển hóa đường. Dù an toàn hơn khói thuốc lá rất nhiều, liệu pháp thay thế nicotine vẫn có thể gây ra một mức độ kháng insulin nhất định trong thời gian sử dụng [6]. Vì vậy, việc sử dụng các sản phẩm này vẫn cần sự giám sát của bác sĩ điều trị.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Mặc dù cai thuốc lá là mục tiêu bắt buộc đối với tất cả bệnh nhân đái tháo đường, một số nhóm đối tượng cần có sự theo dõi sát sao hơn từ đội ngũ y tế [4]. Nhóm đầu tiên là những người đang điều trị bằng insulin hoặc các thuốc có nguy cơ gây hạ đường huyết cao [2]. Do việc hút thuốc lá làm người bệnh dễ gặp các cơn hạ đường huyết nghiêm trọng và khó căn chỉnh liều lượng, việc cai thuốc sẽ làm thay đổi nhu cầu sử dụng thuốc của cơ thể theo thời gian [2]. Người bệnh không nên tự ý giữ nguyên liều cũ nếu nhận thấy lượng đường trong máu bắt đầu có sự dao động thất thường.
Nhóm thứ hai là những bệnh nhân đái tháo đường típ 1, nhóm đối tượng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ khói thuốc lên các biến chứng vi mạch như tổn thương thận, thần kinh và võng mạc [5]. Khi bước vào quá trình cai thuốc, việc theo dõi các chỉ số biến chứng đáy mắt hay chức năng thận cần được tiến hành định kỳ để đánh giá sự phục hồi của hệ thống vi mạch [5].
Nhóm thứ ba là những bệnh nhân đái tháo đường típ 2 đã có sẵn bệnh lý tim mạch, xơ vữa động mạch hoặc tăng huyết áp [3], [5]. Đối tượng này cần phối hợp chặt chẽ với bác sĩ để lựa chọn các loại thuốc kiểm soát huyết áp thích hợp, tránh các nhóm thuốc như lợi tiểu thiazide hay chẹn beta nếu có thể vì chúng có thể làm tăng kháng insulin và gây bất lợi cho đường huyết [7]. Bên cạnh đó, những người có cơ địa dễ tăng cân hoặc đã có tiền sử béo phì trung tâm cần được đưa vào diện quản lý cân nặng nghiêm ngặt ngay từ ngày đầu cai thuốc [2], [8].
Cách kiểm soát đường huyết và cân nặng hiệu quả
Để quá trình từ bỏ thuốc lá diễn ra êm đẹp mà không làm rối loạn đường huyết, việc chuẩn bị một kế hoạch hành động cụ thể là yếu tố quyết định [8]. Người bệnh không nên đơn độc cai thuốc bằng ý chí đơn thuần mà nên tìm kiếm sự trợ giúp từ nhân viên y tế chuyên khoa đái tháo đường để kết hợp các biện pháp hỗ trợ hành vi [4]. Các nghiên cứu cho thấy phỏng vấn tạo động lực và kỹ thuật thay đổi hành vi giúp bệnh nhân quản lý cân nặng rất hiệu quả và làm giảm HbA1c rõ rệt sau 3 đến 6 tháng [8].
Về chế độ dinh dưỡng, người cai thuốc cần chủ động kiểm soát tổng năng lượng nạp vào cơ thể hàng ngày [3]. Cơn thèm thuốc thường kích thích cảm giác muốn nhai hoặc thèm đồ ngọt, do đó bệnh nhân nên thay thế bằng các loại rau củ giòn ít calo như dưa leo, củ đậu hoặc uống nước lọc thay vì tìm đến bánh kẹo. Việc hạn chế tối đa bia rượu cũng rất cần thiết, bởi rượu bia không chỉ làm tăng calo rỗng mà còn dễ phá vỡ quyết tâm cai thuốc và gây xáo trộn đường huyết [3].
Về chế độ vận động, tập thể dục thường xuyên là chìa khóa vàng giúp hóa giải cả hai vấn đề: ngăn ngừa tăng cân và trực tiếp kéo giảm tình trạng kháng insulin [3], [7]. Bệnh nhân nên duy trì các bài tập thể lực vừa sức đều đặn mỗi ngày để đốt cháy năng lượng dư thừa và cải thiện sự nhạy cảm của các thụ thể insulin tại mô cơ [3], [7]. Người bệnh tuyệt đối không tự ý thay đổi đơn thuốc điều trị đái tháo đường mà cần đo đường huyết thường xuyên tại nhà, ghi chép lại nhật ký chỉ số và tham khảo ý kiến bác sĩ để kịp thời điều chỉnh phác đồ phù hợp trong từng giai đoạn cai thuốc.
Hành trình từ bỏ thuốc lá ở người bệnh đái tháo đường có thể mang lại những biến động ngắn hạn về cân nặng và chỉ số đường huyết nếu thiếu đi sự chuẩn bị kỹ lưỡng [1], [2]. Tuy nhiên, những khó khăn tạm thời này hoàn toàn có thể kiểm soát được thông qua dinh dưỡng hợp lý, rèn luyện thể lực và can thiệp hành vi đúng đắn [3], [8]. Lợi ích lâu dài trong việc khôi phục độ nhạy insulin, hạ HbA1c và bảo vệ mạng sống trước các biến chứng tim mạch chính là phần thưởng xứng đáng nhất cho sự kiên trì của người bệnh [3], [1].
