Thói quen uống trà thảo mộc, đặc biệt trà bồ công anh (dandelion), để "mát gan, lợi mật" rất phổ biến. Nhiều người phát hiện sỏi mật qua siêu âm định kỳ thường tự tìm uống loại trà này với hy vọng bào mòn hoặc tống sỏi ra ngoài.

Người bị sỏi mật hoặc tắc ống mật không nên tự ý uống trà bồ công anh hay bất kỳ chế phẩm kích thích tiết mật nào. Cơ chế kích thích co bóp túi mật khi đang có sỏi hoặc tắc nghẽn dễ dẫn đến cơn đau quặn mật cấp tính và hàng loạt biến chứng ngoại khoa nguy hiểm.

Cơ chế co bóp túi mật và rủi ro kẹt sỏi

Bệnh sỏi mật là thuật ngữ chỉ sự hiện diện của sỏi trong túi mật hoặc ống mật chủ, cùng các triệu chứng và biến chứng đi kèm [1]. Phần lớn người bệnh có sỏi túi mật không triệu chứng, nghĩa là sỏi nằm yên trong túi mật và được phát hiện tình cờ khi khám bệnh khác [1].

Khi ăn uống hoặc dùng các chất tác động lên hệ tiêu hóa, cơ thể tiết hormone nội sinh như cholecystokinin làm kích thích túi mật co bóp [2]. Trong đợt đau quặn mật cấp, bác sĩ yêu cầu bệnh nhân nhịn ăn hoàn toàn để tránh giải phóng cholecystokinin, ngăn túi mật co bóp thêm [2]. Nếu dùng thảo dược có tính lợi mật như bồ công anh, túi mật bị thúc ép co bóp mạnh hơn, đẩy viên sỏi di chuyển vào các ống dẫn hẹp.

Khi sỏi di chuyển khỏi túi mật, chúng gây tắc ống túi mật hoặc đi xuống ống mật chủ, chặn bóng Vater và gây viêm tụy cấp do sỏi [3]. Tình trạng viêm mạn tính do sỏi làm tắc ống túi mật còn khiến túi mật dính vào đường mật ngoài gan (gây hội chứng Mirizzi) hoặc tạo lỗ rò thông sang đường ruột [3].

Các nghiên cứu y văn ghi nhận gì về biến chứng tắc nghẽn do sỏi?

Các tài liệu y khoa qua nhiều thập kỷ đã mô tả chi tiết hậu quả khi sỏi mật gây tắc nghẽn cơ học và biến chứng lên hệ tiêu hóa.

Một tổng quan lâm sàng công bố năm 2019 về chăm sóc tích cực bệnh sỏi mật chỉ rõ: điều trị cơn đau quặn mật đầu tay là thuốc kháng viêm không steroid (NSAID), hiệu quả vượt trội hơn thuốc chống co thắt [2]. Nhóm thuốc opioid như meperidine, butorphanol hoặc hydromorphone là lựa chọn thay thế khi chống chỉ định hoặc không đáp ứng với NSAID [2]. Điều trị sớm giúp giảm nguy cơ biến chứng như viêm túi mật cấp [2]. Nghiên cứu này liệt kê hàng loạt biến chứng nặng ở nhóm sỏi mật có triệu chứng: viêm túi mật cấp, tắc ruột do sỏi mật, viêm túi mật mạn, sỏi ống mật chủ, vàng da ứ mật, viêm đường mật cấp, viêm tụy cấp do sỏi, polyp túi mật, túi mật sứ và ung thư túi mật [2].

Một nghiên cứu công bố năm 1980 khảo sát trên 56 bệnh nhân bị vàng da tắc mật để đối chiếu sự hiện diện của sỏi trong túi mật với nguyên nhân gây tắc [4]. Kết quả cho thấy 7 trong số 23 bệnh nhân bị tắc mật do sỏi lại không hề có sỏi nằm trong túi mật tại thời điểm kiểm tra [4]. Ngược lại, 12 trong số 33 bệnh nhân tắc mật do khối u lại có sỏi trong túi mật [4]. Nghiên cứu kết luận việc có hay không có sỏi trong túi mật là chỉ báo kém chính xác để tự suy đoán nguyên nhân gây vàng da tắc mật [4].

Khi sỏi ăn mòn tạo lỗ rò sang ống tiêu hóa, người bệnh đối mặt nguy cơ tắc ruột cơ học. Nghiên cứu công bố năm 1958 phân tích hồ sơ của 40 ca tắc ruột non do sỏi mật tại Bệnh viện Đa khoa Quận Los Angeles trong suốt 27 năm [5]. Tắc ruột do sỏi mật chiếm khoảng 1,5% tổng số ca tắc ruột cơ học, gặp ở phụ nữ nhiều hơn nam giới với tỷ lệ 3,7 trên 1 [5]. Đa số bệnh nhân ở độ tuổi 60–70, với tuổi trung bình trong chuỗi khảo sát trên 70 tuổi [5]. Viên sỏi lớn đi qua lỗ rò giữa túi mật và tá tràng, thường kẹt lại ở hồi tràng đoạn cuối gây triệu chứng tắc ruột từng đợt, buộc phải phẫu thuật mở bụng kiểm tra toàn bộ ruột để tránh bỏ sót nhiều viên sỏi [5].

Một báo cáo năm 2000 ghi nhận ca bệnh phụ nữ 88 tuổi bị tắc đường ra dạ dày do sỏi mật, gọi là hội chứng Bouveret [6]. Dù sỏi mật hiếm khi chặn ở ngõ ra dạ dày, tỷ lệ tắc ruột do sỏi tăng rõ rệt theo tuổi và gây tỷ lệ bệnh tật, tử vong cao nếu xử trí chậm trễ [6]. Y văn năm 1986 cũng từng ghi nhận một ca bệnh đặc biệt kết hợp cả ung thư túi mật, tắc đường ra dạ dày và tắc ruột do sỏi mật [7].

Về chẩn đoán hình ảnh, tổng quan năm 2020 cho biết chụp cộng hưởng từ mật tụy (MRCP) đã thay thế nội soi mật tụy ngược dòng (ERCP) làm tiêu chuẩn vàng chẩn đoán sỏi ống mật chủ [8]. MRCP đạt độ nhạy 90–94% và độ đặc hiệu 95–99%, không dùng tia bức xạ ion hóa và tránh được biến chứng viêm tụy nguy hiểm của ERCP [8]. Ngoài ra, xạ hình đường mật dùng đồng vị phóng xạ Technetium-99 gắn mebrofenin chụp lúc 1 giờ và 4 giờ sau tiêm giúp đánh giá động học túi mật [8]. Nếu sỏi kẹt ở cổ túi mật gây viêm cấp, chất phóng xạ không vào được túi mật; phương pháp này có độ nhạy 97% và độ đặc hiệu 94% cho viêm túi mật cấp, cao hơn siêu âm nhưng đắt tiền và tốn thời gian hơn nên không dùng đầu tay [8].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Các trích đoạn nghiên cứu hiện có cung cấp bằng chứng rõ ràng về sinh lý bệnh của cơn đau quặn mật, cơ chế hormone kích thích co bóp túi mật và các biến chứng tắc nghẽn đường mật, đường ruột [2], [3], [5]. Y văn cũng xác lập rõ phác đồ chẩn đoán hình ảnh và kiểm soát đau tiêu chuẩn [2], [8].

Tuy nhiên, trong dữ liệu được cung cấp không có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp nào đo lường liều lượng trà bồ công anh trên bệnh nhân sỏi mật. Cảnh báo không dùng trà bồ công anh dựa trên nguyên tắc sinh lý bệnh: cần tránh kích thích túi mật co bóp (tương tự cơ chế tránh tiết hormone cholecystokinin khi đang đau) ở người có nguy cơ kẹt sỏi đường mật [2].

Những hiểu lầm thường gặp khi tự uống thảo dược trị sỏi

Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng uống trà lợi mật giúp "tống sỏi" ra ngoài theo đường tiêu hóa một cách an toàn. Thực tế, sỏi di chuyển khỏi túi mật đi xuống ống mật chủ rất dễ kẹt lại ở bóng Vater gây viêm tụy cấp, hoặc kẹt ở ống túi mật gây viêm túi mật cấp và hội chứng Mirizzi [3]. Sỏi lớn lọt qua lỗ rò sang ruột cũng không tự tiêu mà gây tắc ruột cơ học ở hồi tràng đoạn cuối hoặc ngõ ra dạ dày, đòi hỏi phải phẫu thuật cấp cứu [5], [6].

Hiểu lầm thứ hai là thấy hết đau hoặc siêu âm túi mật trống rỗng thì cho rằng đã hết bệnh. Nghiên cứu năm 1980 chỉ ra rằng 7/23 ca tắc mật do sỏi không còn sỏi trong túi mật (vì sỏi đã rơi xuống làm tắc ống mật), và 12/33 ca tắc mật thực chất do khối u dù vẫn có sỏi túi mật đi kèm [4]. Triệu chứng tắc ruột do sỏi cũng có thể xuất hiện ngắt quãng từng đợt khiến người bệnh chủ quan [5].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Người đã được chẩn đoán sỏi mật có triệu chứng (đau hạ sườn phải, sốt, vàng da) hoặc đang nghi ngờ tắc ống mật tuyệt đối không tự dùng các loại trà kích thích tiêu hóa, lợi mật. Người có triệu chứng nhẹ, không đặc hiệu cũng cần đi khám kỹ vì rất dễ nhầm sang bệnh dạ dày, làm giảm chất lượng sống và dẫn đến điều trị sai hướng [1].

Tài liệu năm 2019 nhấn mạnh các nhóm bệnh nhân có nguy cơ biến chứng sỏi mật rất cao cần theo dõi sát tại cơ sở y tế [2]:

  • Người bệnh đái tháo đường: tăng nguy cơ viêm túi mật hoại tử [2].
  • Người có bệnh tan máu mạn tính (như bệnh hồng cầu hình cầu di truyền, hồng cầu hình liềm): dễ tạo sỏi sắc tố do tích tụ bilirubin trong dịch mật và dễ phát triển triệu chứng [2].
  • Người béo phì sau phẫu thuật nối tắt dạ dày (gastric bypass): quá trình giảm cân làm huy động mạnh cholesterol trong cơ thể, tăng nguy cơ tạo sỏi [2].
  • Nhóm nguy cơ cao ung thư túi mật và đường mật (người có u tuyến túi mật lớn, túi mật sứ, nang ống mật chủ, bệnh Caroli, nhiễm khuẩn S. typhi hoặc bất thường ống tụy đổ vào ống mật chủ): thường được khuyên cắt túi mật dự phòng [2].
  • Người cao tuổi (đặc biệt phụ nữ trên 60–70 tuổi): nhóm có tỷ lệ biến chứng tắc ruột do sỏi mật và hội chứng Bouveret cao hơn hẳn [5], [6].

Áp dụng thực tế: Quản lý sỏi mật an toàn trong đời sống

Đối với người phát hiện sỏi túi mật tình cờ và hoàn toàn không có triệu chứng, hướng xử trí y khoa hiện nay thường là "theo dõi và chờ đợi" (watch and wait), chỉ can thiệp điều trị tích cực khi sỏi bắt đầu gây triệu chứng [1]. Người bệnh không cần uống bất kỳ loại lá hay rễ cây nào để cố "tẩy sỏi".

Khi xuất hiện cơn đau quặn mật cấp tính, việc cần làm ngay là ngưng ăn uống (nhịn đói) để tránh cơ thể tiết hormone cholecystokinin làm túi mật co bóp mạnh hơn [2]. Người bệnh cần đến bệnh viện sớm để bác sĩ chỉ định thuốc giảm đau kháng viêm NSAID hoặc opioid phù hợp, giúp chặn đứng cơn đau và giảm nguy cơ tiến triển thành viêm túi mật cấp [2].

Trong sinh hoạt hằng ngày, người có sỏi mật nên duy trì chế độ ăn cân bằng, hạn chế bữa ăn quá nhiều dầu mỡ cùng lúc để tránh kích thích túi mật co bóp đột ngột, uống đủ nước lọc và giữ cân nặng hợp lý. Nếu đang có bệnh nền hoặc dùng thuốc điều trị mạn tính, người bệnh bắt buộc hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa – gan mật trước khi dùng trà bồ công anh hay bất kỳ thực phẩm chức năng nào.

Sỏi mật không triệu chứng phần lớn lành tính nhưng sẽ trở nên nguy hiểm nếu bị kích thích di chuyển gây tắc nghẽn đường mật hoặc đường ruột. Thay vì tự uống trà bồ công anh với kỳ vọng đẩy sỏi, người bệnh nên thăm khám định kỳ và tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa.