Nhiều người thường có thói quen tìm kiếm các loại trà thảo mộc tự nhiên với mong muốn thanh lọc cơ thể và tìm kiếm một giải pháp giảm béo cấp tốc. Sau vài ngày uống trà bồ công anh, không ít người phấn khởi khi thấy chiếc kim bàn cân dịch chuyển về phía trái và vòng eo có cảm giác nhẹ nhõm hơn hẳn. Điều này khiến cho lời đồn về khả năng "đốt mỡ thừa siêu tốc" của loại cây dại quen thuộc này ngày càng lan rộng trên các hội nhóm làm đẹp.
Tuy nhiên, câu trả lời thực tế từ khoa học lại không màu hồng như nhiều người tưởng tượng: uống trà bồ công anh chỉ giúp đào thải lượng nước dư thừa ra ngoài qua đường tiết niệu, chứ không hề có tác dụng trực tiếp làm tiêu biến các mô mỡ trong cơ thể. Hiện tượng sụt cân nhanh chóng mà bạn nhìn thấy trên bàn cân thực chất chỉ là hệ quả của việc mất nước tạm thời. Khi cơ thể được bù nước đầy đủ, trọng lượng sẽ nhanh chóng quay trở lại mốc ban đầu nếu lượng mô mỡ bên trong không hề bị đốt cháy.
Thảo dược truyền thống và cơ chế kích thích bài tiết nước
Bồ công anh (thuộc chi Taraxacum) là loại thực vật có lịch sử sử dụng lâu đời trong y học dân gian tại nhiều quốc gia trên khắp thế giới [1]. Theo các tài liệu tổng quan dược học, chi này có hơn 2.500 loài được ghi nhận sử dụng làm thuốc ở Trung Quốc, Trung Á, châu Âu và châu Mỹ [1]. Dược liệu này từ xưa đã được người dân ứng dụng rộng rãi nhằm mục đích giải độc, lợi tiểu, bảo vệ tế bào gan và hỗ trợ điều trị các chứng viêm nhiễm [1].
Các nghiên cứu dược lý hiện đại cũng ghi nhận cây bồ công anh sở hữu đặc tính lợi tiểu, chống oxy hóa, kháng viêm, hạ đường huyết và bảo vệ gan [2], [1]. Khi đi vào cơ thể người, các hợp chất trong bồ công anh kích thích thận tăng cường bài tiết dịch ngoại bào và đào thải chất lỏng qua đường nước tiểu [3]. Quá trình này giúp cơ thể giảm hiện tượng giữ nước (phù nề mô mềm), mang lại cảm giác thanh thoát và bụng phẳng hơn.
Chính tác dụng lợi tiểu này là nguyên nhân khiến trọng lượng cơ thể sụt giảm nhanh chóng chỉ sau một thời gian ngắn dùng trà [3]. Thế nhưng, nước chiếm tới khoảng 60% trọng lượng của một người trưởng thành, nên việc mất đi một vài lít dịch ngoại bào sẽ khiến số đo cân nặng thay đổi rõ rệt ngay tức thì. Đáng tiếc là lượng cân nặng mất đi này hoàn toàn không liên quan đến sự suy giảm của mô mỡ tích tụ tại bụng, đùi hay nội tạng.
Nghiên cứu trên người: Bằng chứng xác thực về hiệu ứng lợi tiểu
Để làm sáng tỏ đặc tính lợi tiểu truyền thống của bồ công anh dưới góc nhìn khoa học thực chứng, một nghiên cứu thí điểm đã được công bố vào năm 2009 trên đối tượng người tình nguyện [3]. Nhóm nghiên cứu đã sử dụng chiết xuất cồn - nước từ lá bồ công anh tươi chất lượng cao để đánh giá xem liệu thảo dược này có thực sự làm gia tăng tần suất và thể tích nước tiểu hay không [3].
Trong thử nghiệm này, 17 tình nguyện viên đã tham gia quy trình theo dõi nghiêm ngặt [3]. Thể tích nước tiểu bài tiết và lượng dịch nạp vào được ghi chép cẩn thận trong 2 ngày trước khi uống để xác lập các giá trị đường nền của tần suất đi tiểu và tỷ lệ bài xuất dịch [3]. Vào ngày thử nghiệm, các tình nguyện viên được uống chiết xuất với liều lượng 8 mL mỗi lần, uống 3 lần trong ngày và tiếp tục được theo dõi trong 24 giờ sau đó [3].
Kết quả theo dõi cho thấy toàn bộ 17 tình nguyện viên đều ghi nhận tần suất đi tiểu tăng lên một cách có ý nghĩa thống kê trong khoảng thời gian 5 giờ sau liều uống đầu tiên [3]. Sau liều uống thứ hai, tỷ lệ bài tiết (tỷ số giữa thể tích nước tiểu bài xuất và lượng dịch uống vào) cũng tăng vọt có ý nghĩa thống kê trong khung giờ 5 tiếng tiếp theo [3]. Tuy nhiên, liều uống thứ ba trong ngày không ghi nhận thêm sự thay đổi đáng kể nào trên các thông số đo lường [3].
Công trình này cung cấp dữ liệu lâm sàng đầu tiên xác nhận chiết xuất lá bồ công anh hoạt động như một chất kích thích lợi tiểu ở cơ thể người [3]. Mặc dù vậy, nghiên cứu này chỉ được thiết kế theo dõi trong thời gian ngắn ngủi và không đo lường bất kỳ chỉ số nào về quá trình oxy hóa chất béo hay sự thay đổi khối lượng mô mỡ [3]. Điều đó một lần nữa khẳng định tác dụng tức thì của bồ công anh trên cơ thể người chỉ là tống xuất chất lỏng qua đường tiết niệu [3].
Tác động lên mỡ cơ thể: Bằng chứng mới chỉ dừng lại ở động vật và ống nghiệm
Dù chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh bồ công anh giúp con người giảm mỡ thừa, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu trong phòng thí nghiệm để thăm dò tiềm năng chuyển hóa lipid của loại cây này [4], [5]. Thành phần hóa học của bồ công anh vô cùng phức tạp, bao gồm sesquiterpene, triterpene, steroid, flavone, các dẫn xuất đường, axit béo và các axit phenolic [1].
Một nghiên cứu trong ống nghiệm năm 2014 trên dòng tế bào tiền mỡ 3T3-L1 đã ghi nhận chiết xuất từ lá, rễ và bột rễ bồ công anh thương mại có khả năng ức chế sự biệt hóa của tế bào mỡ và ngăn chặn tích tụ chất béo [5]. Phân tích bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao cho thấy axit caffeic và axit chlorogenic là các thành phần phenolic chủ chốt trong các chiết xuất này [5]. Thử nghiệm nhuộm Oil Red O và định lượng triglyceride xác nhận sự sụt giảm tích lũy lipid và triglyceride trong tế bào [5]. Đồng thời, chiết xuất bồ công anh còn điều hòa biểu hiện của nhiều gen và ARN không mã hóa dài kiểm soát quá trình sinh mỡ [5].
Bên cạnh đó, các nhà khoa học còn chú ý đến cơ chế ức chế enzym lipase của tuyến tụy – loại enzym chịu trách nhiệm thủy phân chất béo từ thức ăn tại ruột non [4]. Một nghiên cứu công bố năm 2008 đã đo lường hoạt tính ức chế enzym lipase tụy của chiết xuất ethanol 95% từ bồ công anh so sánh với thuốc Orlistat [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất bồ công anh ở nồng độ 250 microgam/mL ức chế 86,3% hoạt tính lipase tụy lợn, trong khi thuốc Orlistat đạt mức ức chế 95,7% [4]. Mức độ ức chế diễn ra phụ thuộc vào liều lượng với giá trị IC50 đạt 78,2 microgam/mL [4].
Khi tiến hành thử nghiệm trên động vật sống gồm 16 con chuột được cho uống nhũ dịch dầu ngô liều 5 mL/kg, việc bổ sung chiết xuất ethanol bồ công anh liều 400 mg/kg đã ức chế đáng kể sự gia tăng triglyceride huyết tương ở thời điểm 90 phút và 180 phút [4]. Một thử nghiệm khác trên chuột ăn chế độ giàu chất béo cho thấy chiết xuất ethanol bồ công anh dùng đường uống ở liều 150 mg/kg và 300 mg/kg đã giúp giảm cân nặng, cải thiện các chỉ số mỡ máu, giảm trọng lượng cơ quan và giảm khối đệm mỡ [4]. Tương tự, bổ sung chiết xuất lá bồ công anh ở chuột ăn chế độ nhiều mỡ cũng ghi nhận giảm cân nặng và hạ mức triglyceride, cholesterol toàn phần cùng nồng độ insulin máu [2].
Một nghiên cứu khác năm 2020 cũng xác nhận chiết xuất cồn 60% của bồ công anh thể hiện hoạt tính ức chế enzym lipase tụy lợn với IC50 là 146,49 microgam/mL, cùng khả năng dọn gốc tự do DPPH với IC50 là 81,05 microgam/mL [6]. Phân tích chỉ điểm phân tử phát hiện các hợp chất như myricetin, isomangiferin, icariside B4, kaempferol và các dẫn xuất luteolin có khả năng gắn kết và ức chế enzym lipase tương tự cơ chế của thuốc điều trị béo phì [6]. Chiết xuất này đồng thời tạo ra tác động tích cực đến bộ chỉ số lipid và các dấu ấn sinh học béo phì trên chuột thí nghiệm [6].
Không phải cứ dùng bồ công anh là sẽ sụt cân
Mặc dù một số thử nghiệm trên chuột béo phì cho kết quả tích cực, các bằng chứng khoa học không hề đồng nhất tuyệt đối về khả năng giảm cân của bồ công anh. Hiệu quả này phụ thuộc rất lớn vào bộ phận sử dụng của cây, phương pháp chiết xuất cũng như chế độ ăn uống đi kèm [7].
Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2021 đã đánh giá tác động của si-rô hoa bồ công anh (chế biến từ dịch chiết nước hoa bồ công anh) kết hợp với chế độ ăn cân bằng chất béo bình thường trên 8 con chuột cống đực Wistar béo phì ở 25 tuần tuổi [7]. Nhóm chuột này được cho ăn chế độ bình thường có bổ sung 27,82% si-rô hoa bồ công anh liên tục trong 4 tuần [7]. Lượng si-rô này cung cấp mỗi ngày 926,8 microgam axit L-chicoric, 20,19 microgam luteolin và 3,379 gam đường sucrose [7].
Kết quả nghiên cứu ghi nhận si-rô hoa bồ công anh mang lại nhiều chuyển biến tích cực cho hệ tim mạch và chống oxy hóa: nồng độ mỡ máu tốt HDL tăng 1,11 lần, tỷ lệ cholesterol toàn phần trên HDL giảm còn 0,90 lần, khả năng dọn gốc tự do superoxide trong huyết tương tăng 1,6 lần và nồng độ chất gây hại MDA giảm còn 0,81 lần [7]. Ngoài ra, chỉ số men phosphatase kiềm (ALP) phản ánh tổn thương gan cũng giảm có lợi xuống còn 0,87 lần [7].
Thế nhưng, điều đáng chú ý nhất là nghiên cứu hoàn toàn không ghi nhận bất kỳ sự thay đổi nào về lượng thức ăn tiêu thụ, thể trọng cơ thể hay tỷ lệ trọng lượng cơ quan trên thể trọng của đàn chuột béo phì [7]. Phát hiện này chỉ ra rằng, ngay cả khi dùng dịch chiết hoa bồ công anh với hàm lượng hoạt chất chống oxy hóa dồi dào, cân nặng của động vật vẫn không hề suy chuyển nếu không có sự thay đổi về tổng thể năng lượng [7]. Điều đó nhắc nhở người tiêu dùng không nên thần thánh hóa loại thảo dược này như một phương thuốc giảm cân màu nhiệm.
Ngộ nhận phổ biến: Đánh đồng việc mất nước với giảm mô mỡ
Sai lầm lớn nhất của những người uống trà giảm cân là nhìn vào chiếc cân cơ học để đánh giá hiệu quả tiêu giảm mỡ thừa. Trọng lượng cơ thể là tổng hòa của khối xương, khối cơ bắp, khối lượng các cơ quan, lượng dịch nội bào - ngoại bào và khối lượng mô mỡ. Khi sử dụng các loại trà có tính chất lợi tiểu mạnh như bồ công anh, cơ thể sẽ đào thải lượng nước tự do nhanh hơn bình thường qua đường tiểu tiện [3].
Sự sụt giảm chất lỏng trong cơ thể làm giảm khối lượng tổng thể, khiến vòng bụng có cảm giác bớt chướng và khuôn mặt trông thon gọn hơn trong chốc lát. Thế nhưng các tế bào mỡ (adipocyte) dưới da và quanh các cơ quan nội tạng vẫn hoàn toàn nguyên vẹn. Ngay khi bạn uống đủ nước trở lại theo nhu cầu sinh lý của cơ thể, lượng nước bù đắp sẽ đưa trọng lượng cơ thể trở về trạng thái thực tế ban đầu.
Việc cố tình lạm dụng trà bồ công anh liều cao nhằm duy trì trạng thái sụt cân ảo có thể dẫn tới tình trạng mất nước mạn tính. Mất nước nghiêm trọng sẽ làm rối loạn cân bằng điện giải, gây tụt huyết áp, mệt mỏi, chuột rút và suy giảm chức năng lọc của cầu thận. Hơn nữa, việc thiếu nước làm chậm tốc độ trao đổi chất cơ bản, từ đó gián tiếp cản trở nỗ lực đốt cháy mỡ thừa tự nhiên của cơ thể. Quá trình giảm mỡ thực sự chỉ xảy ra khi năng lượng tiêu hao lớn hơn năng lượng nạp vào trong một khoảng thời gian đủ dài, buộc cơ thể phải phân giải chất béo dự trữ thành năng lượng hoạt động.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng bồ công anh?
Dù bồ công anh là dược liệu tự nhiên phổ biến, người tiêu dùng không nên chủ quan sử dụng bừa bãi, đặc biệt là với các dạng chiết xuất cô đặc liều lượng lớn. Những đối tượng đang sử dụng thuốc điều trị cần hết sức lưu tâm tới các tương tác dược lý tiềm ẩn.
Trước hết, những người đang sử dụng thuốc lợi tiểu theo đơn hoặc thuốc hạ huyết áp không nên tự ý dùng trà bồ công anh đậm đặc. Tác dụng tăng bài tiết nước tiểu của bồ công anh có thể cộng gộp với dược tính của thuốc Tây y, gây hạ huyết áp quá mức hoặc rối loạn nồng độ các chất điện giải trong máu [3]. Người có tiền sử suy thận, viêm cầu thận hoặc sỏi đường mật cũng cần thận trọng tối đa và hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng để tránh làm tăng gánh nặng bài tiết cho thận [3].
Đặc biệt, nam giới trong độ tuổi sinh sản hoặc những người đang gặp trục trặc về khả năng thụ thai cần hết sức lưu ý trước khi sử dụng bồ công anh dài ngày. Một nghiên cứu chuyên sâu công bố năm 2011 trên 33 con chuột cống đực trưởng thành đã cảnh báo về tác động bất lợi này [8]. Trong thử nghiệm, đàn chuột được chia thành 3 nhóm và cho uống chiết xuất nước bồ công anh liên tục trong 60 ngày ở hai mức liều bán tử vong (1/10 LD50 và 1/20 LD50), trong khi nhóm đối chứng chỉ uống nước cất [8].
Kết quả cho thấy chiết xuất nước bồ công anh đã gây sụt giảm đáng kể trọng lượng tinh hoàn ở cả hai nhóm chuột thí nghiệm so với nhóm đối chứng, mặc dù không làm thay đổi trọng lượng toàn bộ cơ thể [8]. Nguy hiểm hơn, chiết xuất này làm suy giảm nghiêm trọng số lượng tinh trùng, khả năng di động, tỷ lệ hình thái tinh trùng bình thường và tỷ lệ thụ thai thành công [8]. Đường kính và độ dày thành ống sinh tinh bị suy giảm, cấu trúc ống bị biến dạng, quá trình sinh tinh bị đình trệ và tỷ lệ tinh trùng có bộ nhiễm sắc chất chromatin bị tổn thương tăng lên rõ rệt [8]. Nhóm tác giả kết luận rằng chiết xuất nước bồ công anh có tác động như một chất kháng khả năng sinh sản ở chuột đực chứ không hề giúp tăng cường sinh lý nam giới như lời đồn dân gian [8]. Vì vậy, nam giới tuyệt đối không nên lạm dụng loại nước uống này.
Áp dụng thực tế: Thưởng thức trà an toàn và khoa học
Nếu bạn yêu thích hương vị thảo mộc mộc mạc và muốn tận dụng các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên như flavonoid, axit phenolic hay luteolin để hỗ trợ điều hòa mỡ máu và giảm gốc tự do, trà bồ công anh vẫn là một lựa chọn thức uống đáng cân nhắc [7], [6]. Tuy nhiên, bạn cần thưởng thức nó với một tâm thế đúng đắn, không kỳ vọng nó sẽ thay thế các phương pháp giảm cân chuẩn mực.
Về liều lượng, bạn chỉ nên sử dụng khoảng 2 đến 4 gam lá hoặc rễ bồ công anh khô mỗi ngày để hãm lấy 1 - 2 tách trà loãng. Thời điểm thích hợp nhất để uống là vào ban ngày, tốt nhất là sau bữa ăn sáng hoặc bữa ăn trưa để hỗ trợ tiêu hóa [2]. Tuyệt đối tránh uống trà bồ công anh vào buổi tối sát giờ đi ngủ, bởi tác dụng kích thích bài tiết nước tiểu sẽ khiến bạn phải thức giấc nhiều lần trong đêm để đi tiểu, làm gián đoạn giấc ngủ sâu [3].
Khi pha trà, bạn nên tráng qua nước sôi đầu rồi hãm dược liệu trong nước nóng 90 - 95 độ C khoảng 10 - 15 phút để các hoạt chất phenolic hòa tan vừa đủ. Đừng quên duy trì việc uống đủ nước lọc thông thường từ 1,5 đến 2 lít mỗi ngày để bù lại lượng dịch cơ thể đã đào thải qua thận, giữ cho cơ thể luôn ở trạng thái cân bằng nước tối ưu.
Tóm lại, trà bồ công anh là một thức uống hỗ trợ sức khỏe với khả năng chống oxy hóa và cải thiện đào thải dịch ứ đọng tạm thời, hoàn toàn không phải "thần dược" đốt cháy mỡ thừa [7], [3]. Để sở hữu một vóc dáng thon gọn và giảm mỡ bền vững, con đường duy nhất vẫn là duy trì một chế độ ăn uống thâm hụt calo lành mạnh, tăng cường vận động thể lực và ngủ đủ giấc mỗi ngày. Hãy lắng nghe cơ thể, sử dụng thảo mộc một cách chừng mực và tham khảo ý kiến nhân viên y tế nếu bạn đang có các bệnh lý nền mạn tính.
