Hạnh nhân từ lâu đã được xem là món ăn vặt bổ dưỡng, xuất hiện phổ biến trong thực đơn ăn kiêng, sữa hạt và các món bánh của nhiều gia đình. Tuy nhiên, đối với những người từng trải qua cơn đau quặn thận do sỏi, việc lựa chọn thực phẩm giàu dinh dưỡng này lại đi kèm nhiều băn khoăn lo ngại. Nhiều người truyền tai nhau rằng ăn hạnh nhân có thể làm tích tụ tinh thể và kích hoạt sỏi thận tái phát nhanh chóng.

Đối với người có tiền sử sỏi thận, đặc biệt là sỏi canxi oxalat, việc tiêu thụ hạnh nhân đòi hỏi sự thận trọng cao độ và nên hạn chế ăn với số lượng lớn. Hạnh nhân và các chế phẩm từ hạnh nhân nằm trong nhóm thực phẩm chứa nồng độ oxalat rất cao [1]. Khi nạp một lượng lớn oxalat vào cơ thể, nguy cơ kết tinh tinh thể canxi oxalat tại đường tiết niệu sẽ gia tăng đáng kể [2]. Dù vậy, người bệnh không nhất thiết phải kiêng tuyệt đối trong mọi hoàn cảnh nếu biết kết hợp đúng cách với canxi và các biện pháp tiết chế khác [3].

Cơ chế tạo sỏi: Tinh thể canxi oxalat hình thành như thế nào?

Sỏi canxi oxalat là loại sỏi thận phổ biến nhất hiện nay ở người mắc bệnh sỏi tiết niệu [4]. Về mặt sinh lý học, khoảng một nửa lượng oxalat trong nước tiểu có nguồn gốc từ thực phẩm hàng ngày, trong khi nửa còn lại sinh ra do quá trình chuyển hóa nội sinh tại gan [5]. Lượng oxalat hấp thụ từ chế độ ăn uống thông thường chỉ dao động trong khoảng 50 đến 200 mg mỗi ngày, nhưng ở một số cá nhân con số này có thể vọt lên tới 1000 mg [6].

Khi nồng độ oxalat trong nước tiểu tăng cao (tình trạng tăng oxalat niệu), nó sẽ làm tăng hiện tượng siêu bão hòa canxi oxalat trong nước tiểu [5]. Sự siêu bão hòa này là yếu tố rủi ro trực tiếp dẫn đến việc kết tinh các tinh thể rắn [5]. Các nghiên cứu sinh lý chỉ ra rằng oxalat từ thức ăn có thể đóng góp tới 50% tổng lượng oxalat bài tiết qua nước tiểu [6]. Đáng chú ý, có khoảng một phần ba số người có cơ địa tạo sỏi hấp thu oxalat ở ruột với tỷ lệ cao hơn bình thường, vượt mức 10% tổng lượng oxalat tiêu thụ [6]. Sự khác biệt rõ ràng nhất được phát hiện giữa người khỏe mạnh và người có cơ địa tạo sỏi chính là khả năng hấp thu oxalat tại đường ruột [7]. Khi ruột hấp thu quá mức, lượng oxalat dư thừa bị đào thải qua thận, gặp canxi tự do trong nước tiểu và tạo thành các tinh thể lắng đọng [7].

Hạnh nhân chứa lượng oxalat cao vượt trội

Khi phân tích các loại thực phẩm từ thực vật, hạnh nhân được xếp vào nhóm nguồn cung cấp oxalat đặc biệt dồi dào [2]. Một nghiên cứu phân tích công bố năm 2022 đã so sánh thành phần dinh dưỡng và khoáng chất của các loại sữa hạt thay thế sữa bò phổ biến trên thị trường [1]. Phương pháp sắc ký ion ghép khối phổ cho thấy sữa hạnh nhân có nồng độ oxalat cao nhất, theo sau là sữa hạt điều, hạt phỉ và đậu nành [1]. Trong khi đó, sữa dừa và sữa hạt lanh lại có mức oxalat thấp đến mức không thể phát hiện [1]. Nghiên cứu này kết luận rằng sữa hạnh nhân và sữa hạt điều chứa nhiều yếu tố nguy cơ tiềm ẩn gây sỏi thận hơn các loại sữa thực vật khác [1].

Nguy cơ lắng đọng tinh thể do tiêu thụ hạnh nhân không chỉ dừng lại ở lý thuyết phân tích hóa học mà đã được ghi nhận trực tiếp trên lâm sàng. Một báo cáo y khoa năm 2015 đã mô tả trường hợp 3 trẻ em xuất hiện triệu chứng tiểu ra máu, tiểu buốt hoặc hình thành sỏi thận cùng hội chứng tăng oxalat niệu [2]. Tình trạng này được xác định là có liên quan trực tiếp đến việc các bệnh nhi đã uống một lượng quá nhiều các sản phẩm từ sữa hạnh nhân [2]. Đáng chú ý, toàn bộ các rối loạn chuyển hóa niệu và triệu chứng tiết niệu sinh dục của các bệnh nhi đều biến mất hoàn toàn sau khi ngừng sử dụng sữa hạnh nhân [2].

Bằng chứng khoa học về oxalat trong chế độ ăn và nguy cơ sỏi

Tác động của oxalat trong thực phẩm tới sự tạo sỏi đã được đánh giá qua nhiều thử nghiệm can thiệp và nghiên cứu dịch tễ quy mô lớn. Một thử nghiệm trên 20 người nam và nữ khỏe mạnh sử dụng chế độ ăn giàu oxalat (600 mg/ngày từ nước ép đại hoàng) ghi nhận lượng oxalat bài tiết qua nước tiểu 24 giờ đã tăng vọt từ 0,354 lên 0,542 mmol [6].

Ở quy mô cộng đồng, phân tích tổng hợp từ các đoàn hệ lớn gồm Nghiên cứu Sức khỏe Y tá (NHS I, NHS II) và Nghiên cứu Theo dõi Chuyên gia Y tế (HPFS) cho thấy mối liên quan giữa lượng oxalat nạp vào và nguy cơ sỏi thận [5]. Nhóm nam giới và phụ nữ lớn tuổi có mức tiêu thụ oxalat cao nhất (trung vị khoảng 287 đến 328 mg/ngày) có nguy cơ mắc sỏi thận tăng khoảng 21% đến 22% so với nhóm tiêu thụ thấp nhất [5]. Tỷ lệ rủi ro tương đối ở nhóm tiêu thụ oxalat cao nhất đạt 1,22 ở nam giới và 1,21 ở phụ nữ lớn tuổi [6]. Tuy nhiên, các phân tích cũng nhận thấy ở phụ nữ trẻ tuổi, mối liên quan giữa oxalat ăn vào và nguy cơ sỏi lại không rõ rệt [5]. Các nhà nghiên cứu nhận định rằng lượng oxalat trong khẩu phần ăn không phải là yếu tố nguy cơ độc lập duy nhất mà nằm trong mối tương quan phức tạp với nhiều chất dinh dưỡng khác [6].

Canxi – "Khắc tinh" làm giảm hấp thu oxalat ở đường ruột

Một phát hiện then chốt trong điều trị dinh dưỡng sỏi thận là mối quan hệ tương hỗ giữa oxalat và canxi. Việc hấp thu oxalat tại ruột chịu ảnh hưởng mang tính quyết định bởi sự hiện diện của canxi trong bữa ăn [5]. Khi canxi và oxalat cùng có mặt trong đường tiêu hóa, chúng sẽ liên kết với nhau thành hợp chất không hòa tan và bị đào thải ra ngoài qua phân, từ đó làm giảm lượng oxalat tự do ngấm vào máu để đi tới thận [4].

Một tổng quan tích hợp năm 2025 chỉ ra rằng duy trì lượng canxi đầy đủ từ 800 đến 1.200 mg mỗi ngày giúp giảm hấp thu oxalat tại ruột, qua đó làm giảm đào thải oxalat trong nước tiểu [4]. Ngược lại, việc thiếu hụt canxi sẽ khiến oxalat tự do trong ruột tăng vọt và hấp thu ồ ạt [3]. Dữ liệu từ đoàn hệ nghiên cứu theo dõi sức khỏe cho thấy ở những nam giới có lượng canxi nạp vào thấp dưới 755 mg/ngày, nguy cơ sỏi thận ở nhóm ăn nhiều oxalat nhất đã tăng vọt lên mức rủi ro tương đối 1,46 [6]. Ngược lại, ở những người có lượng canxi ăn vào bằng hoặc cao hơn mức trung vị, rủi ro tổng thể giảm hẳn xuống còn 0,83 [6].

Một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên từng chứng minh rằng chế độ ăn cung cấp 1.200 mg canxi mỗi ngày kết hợp hạn chế protein động vật, muối và oxalat đạt hiệu quả vượt trội trong việc ngăn ngừa tái phát sỏi so với chế độ ăn chỉ cung cấp 400 mg canxi kèm hạn chế oxalat [8]. Một báo cáo ca lâm sàng năm 2020 cũng ghi nhận trường hợp bệnh nhân kiêng hoàn toàn canxi dẫn tới tăng hấp thu oxalat tại ruột và làm sỏi thận tái phát nghiêm trọng [3]. Sau khi bệnh nhân được hướng dẫn bổ sung canxi trở lại trong bữa ăn, lượng oxalat bài tiết qua nước tiểu đã bình thường hóa và bệnh sỏi thận duy trì ổn định suốt 5 năm theo dõi [3].

Ngoài canxi, các yếu tố dinh dưỡng khác cũng có tác động giảm thiểu nguy cơ tạo sỏi. Lượng kali, magie và phytate trong chế độ ăn đều góp phần làm giảm sự hình thành sỏi thận qua nhiều cơ chế bảo vệ khác nhau [6]. Chế độ ăn DASH (chế độ ăn ngăn ngừa tăng huyết áp) đã được chứng minh giúp làm giảm độ siêu bão hòa canxi oxalat trong nước tiểu so với nhóm chỉ áp dụng chế độ ăn ít oxalat đơn thuần, đi kèm với sự gia tăng bài tiết magie, citrat và tăng độ pH nước tiểu [5].

Những hiểu lầm thường gặp khi kiêng khem phòng sỏi

Hiểu lầm phổ biến nhất ở người có tiền sử sỏi canxi oxalat là nhịn ăn hoàn toàn các thực phẩm chứa canxi vì nghĩ rằng canxi sẽ làm sỏi to hơn. Như các dữ liệu khoa học đã chứng minh, việc cắt bỏ canxi là một sai lầm nguy hại, trực tiếp tạo điều kiện cho oxalat trong các thực phẩm như hạnh nhân thẩm thấu ồ ạt qua ruột và gây lắng đọng tinh thể tại thận [3].

Một hiểu lầm khác là cho rằng cứ kiêng tuyệt đối mọi thực phẩm chứa oxalat là sẽ loại bỏ hoàn toàn nguy cơ tái phát. Trên thực tế, oxalat có mặt ở rất nhiều loại thực vật bổ dưỡng, và khoảng một nửa oxalat bài tiết vẫn do gan tự tổng hợp từ các quá trình chuyển hóa bên trong cơ thể [5]. Việc hạn chế oxalat đơn độc mà không chú ý đến lượng nước uống, lượng muối và protein động vật thường không mang lại hiệu quả phòng ngừa sỏi toàn diện [8]. Hướng dẫn của Hiệp hội Tiết niệu Hoa Kỳ nêu rõ rằng bác sĩ nên tư vấn cho bệnh nhân có sỏi canxi oxalat và có nồng độ oxalat niệu tương đối cao hạn chế thực phẩm giàu oxalat, đồng thời vẫn phải duy trì mức tiêu thụ canxi bình thường [3].

Bên cạnh đó, các bằng chứng hiện tại về can thiệp chế độ ăn cũng tồn tại những giới hạn nhất định. Tổng quan nghiên cứu năm 2025 chỉ ra rằng bằng chứng về can thiệp kết hợp canxi và oxalat còn bị hạn chế bởi sự không đồng nhất giữa các nghiên cứu và rào cản phương pháp luận [4]. Nghiên cứu năm 2020 cũng thừa nhận việc đo lường chính xác lượng oxalat ăn vào rất khó khăn do sự biến thiên lớn của hàm lượng oxalat trong thực vật cũng như tỷ lệ giữa oxalat hòa tan và không hòa tan [5]. Yếu tố vi sinh vật đường tiết niệu và cơ địa di truyền của từng cá nhân cũng ảnh hưởng đến mức độ đáp ứng với chế độ ăn [4].

Ai nên đặc biệt thận trọng với hạt hạnh nhân?

Những người thuộc các nhóm sau đây cần kiểm soát chặt chẽ hoặc hạn chế tối đa việc ăn hạt hạnh nhân và các chế phẩm liên quan:

  • Người có tiền sử tạo sỏi thận canxi oxalat tái phát nhiều lần [4].
  • Người từng được chẩn đoán mắc chứng tăng oxalat niệu qua xét nghiệm nước tiểu 24 giờ [3].
  • Bệnh nhân có cơ địa hấp thu oxalat tại ruột cao hơn bình thường [6].
  • Trẻ em có thói quen sử dụng nhiều sữa hạnh nhân thay thế hoàn toàn cho sữa mẹ hoặc sữa động vật thông thường [2].
  • Người đang duy trì chế độ ăn ít canxi hoặc đang phải kiêng các sản phẩm từ sữa [6], [3].
  • Bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính cần kiểm soát các thành phần khoáng và chất chuyển hóa trong chế độ ăn [1].

Lời khuyên áp dụng thực tế và giải pháp thay thế

Nếu bạn có tiền sử sỏi thận nhưng vẫn rất yêu thích hạt hạnh nhân, việc áp dụng đúng nguyên tắc dinh dưỡng sẽ giúp giảm thiểu rủi ro tích tụ tinh thể:

  • Kiểm soát lượng dùng: Không nên ăn hạnh nhân thường xuyên như một món ăn vặt hàng ngày với lượng lớn. Nên giới hạn khẩu phần ăn ở mức rất nhỏ và ngắt quãng, tránh ăn theo dạng bột xay mịn tập trung nồng độ cao.
  • Ăn kèm thực phẩm giàu canxi: Hãy dùng hạnh nhân trong cùng một bữa ăn có chứa canxi (như sữa chua hoặc phô mai). Canxi sẽ "bắt cặp" với oxalat ngay trong ruột trước khi chất này kịp ngấm vào máu [4], [3]. Lượng canxi khuyến nghị hàng ngày cho người có sỏi canxi oxalat nên duy trì trong khoảng 800 - 1.200 mg [4] (hoặc 1.000 - 1.200 mg [3]).
  • Lựa chọn sữa thay thế an toàn hơn: Nếu bạn thích dùng sữa hạt thay cho sữa bò, hãy cân nhắc chuyển từ sữa hạnh nhân sang sữa yến mạch [1]. Sữa yến mạch có các chỉ số canxi, kali, natri vừa phải và oxalat thấp, tương đồng nhất với sữa động vật [1]. Các loại sữa như sữa gạo, sữa hạt mắc ca và sữa đậu nành cũng có các chỉ số an toàn hơn so với sữa hạnh nhân về mặt nguy cơ sỏi thận [1]. Sữa dừa có hàm lượng oxalat không phát hiện được cũng là một gợi ý đáng cân nhắc [1].
  • Uống đủ nước và giảm muối: Hydrat hóa đầy đủ thông qua việc uống nhiều nước là biện pháp cốt lõi để làm loãng nước tiểu [4]. Đi kèm với đó là việc hạn chế natri ở mức khoảng 100 mmol/ngày, hạn chế protein động vật khoảng 0,8 g/kg trọng lượng cơ thể [3], kết hợp kiềm hóa nước tiểu bằng citrat nhằm hạn chế sự bão hòa của tinh thể [4].

Tóm lại, người có tiền sử sỏi thận không nhất thiết phải sống trong nỗi sợ hãi thực phẩm một cách cực đoan, nhưng cần nhìn nhận rõ ràng rằng hạnh nhân là loại hạt chứa lượng oxalat rất cao. Để bảo vệ đôi thận, việc giảm bớt lượng hạnh nhân, ưu tiên các loại hạt có nguy cơ thấp hơn và luôn kết hợp đủ canxi trong mỗi bữa ăn là giải pháp dinh dưỡng cân bằng và thông minh. Nếu bạn đang mắc bệnh nền hoặc muốn thay đổi khẩu phần ăn trị liệu, hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được cá nhân hóa thực đơn phù hợp nhất.