Nhiều người mắc đái tháo đường type 2 thường băn khoăn vì sao chỉ một vết xước nhỏ, vết côn trùng cắn hay mụn nhọt ngoài da cũng rất lâu lành và dễ mưng mủ. Không ít người cho rằng đây chỉ là vấn đề vệ sinh da chưa tốt hoặc do thời tiết nóng ẩm. Thực tế, nguyên nhân sâu xa xuất phát từ tình trạng suy giảm hệ miễn dịch bẩm sinh do đường huyết tăng cao kéo dài.
Để giảm thiểu nguy cơ nhiễm trùng da, người bệnh cần một chế độ dinh dưỡng cân bằng nhằm kiểm soát đường huyết ổn định, giảm sự hình thành các sản phẩm đường hóa nâng cao (AGEs) và cung cấp đầy đủ vi chất chống oxy hóa giúp khôi phục hoạt động của tế bào miễn dịch. Việc tối ưu hóa dinh dưỡng tác động trực tiếp lên khả năng di chuyển và tiêu diệt vi khuẩn của bạch cầu trung tính tại các vùng mô bị tổn thương.
Hóa ứng động bạch cầu: "Hệ thống định vị" bảo vệ da bị lỗi nhịp
Bạch cầu trung tính là lực lượng phòng thủ đầu tiên của hệ miễn dịch bẩm sinh, chịu trách nhiệm tiếp cận và dọn dẹp vi khuẩn khi da xuất hiện vết thương [1]. Khi có tác nhân xâm nhập, các mô tổn thương sẽ phát ra tín hiệu hóa học để dẫn đường cho bạch cầu di chuyển từ mạch máu đến đúng vị trí nhiễm trùng. Hiện tượng tế bào miễn dịch di chuyển theo định hướng của các chất hóa học này được gọi là phản ứng hóa ứng động (chemotaxis).
Tuy nhiên, ở người mắc đái tháo đường type 2, phản ứng hóa ứng động này thường bị ức chế nghiêm trọng [2], [3]. Tình trạng đường huyết cao khiến hệ thống "định vị" của bạch cầu hoạt động sai lệch, khiến chúng không thể đến ổ nhiễm trùng kịp thời để bao vây vi khuẩn [2], [1]. Hậu quả là vi khuẩn nhân lên nhanh chóng ngoài tầm kiểm soát, biến những vết xước da ban đầu thành các ổ viêm mủ ăn sâu và khó điều trị [1].
Bên cạnh đó, các chức năng miễn dịch tự nhiên khác như khả năng thực bào, sản sinh các cytokine, gốc oxy hóa phản ứng (ROS) và hoạt tính diệt khuẩn của bạch cầu cũng bị suy giảm khi mắc bệnh [2]. Điều này giải thích vì sao bệnh nhân đái tháo đường luôn đối mặt với tỷ lệ nhiễm trùng da và mô mềm cao hơn đáng kể so với người bình thường [2].
Bằng chứng từ các nghiên cứu về sự suy giảm hóa ứng động
Các nhà khoa học đã thực hiện nhiều công trình nhằm làm sáng tỏ cơ chế suy yếu của bạch cầu trung tính dưới tác động của rối loạn chuyển hóa. Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên bệnh nhân đái tháo đường type 2 mới chẩn đoán cho thấy các tế bào bạch cầu trung tính bị suy giảm phản ứng trước các phân tử có nguồn gốc từ vi khuẩn như lipopolysaccharide (LPS) [2]. Phân tích biểu hiện gen chỉ ra rằng các cytokine và chemokine quan trọng như CXCL2, CXCL3, CXCL5 và CXCL8 đều bị giảm biểu hiện [2]. Sự suy giảm này làm giảm khả năng di chuyển của bạch cầu đến ổ viêm [2]. Nghiên cứu cũng ghi nhận hiện tượng đường huyết cao gây cản trở tương tác giữa bạch cầu và nội mô mạch máu trên mô hình động vật [2].
Năm 2022, một nghiên cứu trên chuột mắc đái tháo đường type 2 (chuột Leprdb) đã chỉ ra rằng việc tiếp xúc với nồng độ glucose trong phạm vi đái tháo đường làm suy yếu tín hiệu hóa ứng động thông qua thụ thể formyl peptide (FPR) của bạch cầu trung tính [1]. Sự rối loạn thụ thể này làm giảm hóa ứng động và làm chậm quá trình vận chuyển bạch cầu đến vết thương, khiến vết thương dễ bị nhiễm trùng nặng, điển hình là vi khuẩn Pseudomonas aeruginosa [1]. Điểm đáng chú ý là nghiên cứu phát hiện việc kích hoạt các thụ thể phụ thông qua chemokine CCL3 có thể vượt qua khiếm khuyết của FPR để khôi phục tốc độ di chuyển của bạch cầu và kiểm soát nhiễm trùng [1].
Mối liên hệ giữa đái tháo đường và khiếm khuyết hóa ứng động còn được khẳng định trong nghiên cứu lâm sàng năm 2008 trên 39 bệnh nhân viêm nha chu mạn tính [3]. Nghiên cứu chia các đối tượng thành 4 nhóm: 8 bệnh nhân đái tháo đường type 2 béo phì, 12 bệnh nhân đái tháo đường type 2 thể trạng bình thường, 8 người béo phì không mắc đái tháo đường và 11 người khỏe mạnh [3]. Kết quả cho thấy hóa ứng động của bạch cầu trung tính ở cả hai nhóm mắc đái tháo đường đều thấp hơn đáng kể so với nhóm đối chứng khỏe mạnh, trong khi yếu tố béo phì đơn thuần không làm thay đổi thông số này [3].
Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2018 sử dụng vi thiết bị phân tích tế bào từ mẫu máu đầu ngón tay cho thấy nhóm bệnh nhân đái tháo đường type 2 có nguy cơ cao bị suy giảm hóa ứng động nghiêm trọng thường đi kèm nồng độ protein phản ứng C (CRP) cao và rối loạn chuyển hóa lipid [4]. Điều thú vị là phản ứng hóa ứng động của bạch cầu có thể được cải thiện sau khi xử lý bằng metformin trong điều kiện ống nghiệm [4].
Độc chất đường hóa (AGEs) và nguy cơ viêm da tái phát
Không chỉ đường huyết tự do gây hại, các sản phẩm đường hóa nâng cao (AGEs) tích tụ trong cơ thể cũng là thủ phạm phá hủy tế bào miễn dịch. Một nghiên cứu năm 2016 trên mô hình vết bỏng ở chuột đái tháo đường đã phát hiện sự lắng đọng của AGEs trên da kích hoạt bạch cầu trung tính từ trước khi bị thương, nhưng dải viêm bảo vệ lại không thể hình thành sau khi tổn thương xảy ra [5]. Sự gia tăng thụ thể RAGE và quá trình chết rụng tế bào (apoptosis) diễn ra nhanh hơn ở vùng da bị tổn thương [5].
Các biến đổi bất thường của những cytokine gây viêm như TNF-alpha, IL-8 và các chỉ số oxy hóa bao gồm glutathione peroxidase, myeloperoxidase, hydro peroxide và malondialdehyde đã chứng minh sự chậm trễ trong phản ứng hóa ứng động và bùng nổ hô hấp của bạch cầu [5]. Trong thử nghiệm ống nghiệm của nghiên cứu này, việc tiếp xúc với AGEs đã ức chế khả năng sống của bạch cầu trung tính, thúc đẩy sản sinh RAGE, gây chết rụng tế bào và ngăn cản tế bào di chuyển [5].
Tình trạng khiếm khuyết hóa ứng động dẫn đến nhiễm trùng da tái phát cũng đã được ghi nhận từ sớm trong y văn. Báo cáo năm 1976 trên 11 bệnh nhân bị nhiễm trùng vi khuẩn tái diễn cho thấy tất cả đều bị suy giảm hóa ứng động bạch cầu trung tính, biểu hiện bằng các ổ áp xe do tụ cầu ở da và đường hô hấp [6]. Toàn bộ 11 bệnh nhân này đều bị viêm da dạng chàm mạn tính và tăng nồng độ kháng thể IgE trong huyết thanh, với 10 trên 11 người có tỷ lệ bạch cầu ái toan trong máu ngoại vi đạt từ 10% trở lên [6]. Tương tự, một báo cáo ca bệnh năm 1978 ở thiếu nữ 17 tuổi cũng ghi nhận hội chứng suy giảm hóa ứng động đo bằng kỹ thuật phóng xạ tế bào gắn Cr-51, đi kèm nhiễm trùng da tái phát và viêm da mạn tính [7].
Để khắc phục tình trạng vi khuẩn kháng thuốc tại vết thương đái tháo đường, nghiên cứu năm 2025 đã phát triển nền tảng phân phối thuốc ức chế STING mang tên NEmPC, ứng dụng chính khả năng hóa ứng động tự nhiên của bạch cầu để đưa hạt nano đến ổ viêm, kết hợp liệu pháp quang nhiệt tiêu diệt vi khuẩn và hỗ trợ tái tạo mô [8].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Các công trình khoa học trên đã cung cấp bức tranh chi tiết về việc rối loạn chuyển hóa glucose làm suy yếu khả năng tự bảo vệ của cơ thể từ cấp độ phân tử đến tế bào [2], [1], [5]. Nhờ hiểu rõ các thụ thể bề mặt bị phong bế và vai trò của các chemokine dẫn đường, y học hiện đại đang mở ra nhiều hướng can thiệp mới như liệu pháp quang nhiệt hay sử dụng chemokine tái tổ hợp để kích hoạt tế bào [1], [8].
Tuy nhiên, người bệnh cần lưu ý rằng phần lớn các cơ chế sâu về thụ thể và đường hóa được thực hiện trên động vật thí nghiệm như chuột đái tháo đường hoặc nuôi cấy tế bào biệt lập trong ống nghiệm [2], [1], [5]. Nghiên cứu năm 2020 trên người có cỡ mẫu nhỏ và phần lớn đối tượng tham gia là nam giới, do đó mức độ khái quát hóa trên toàn bộ quần thể bệnh nhân còn hạn chế [2]. Ngoài ra, các can thiệp xử lý tế bào bằng thuốc như metformin hay hạt nano đều là thử nghiệm tiền lâm sàng hoặc trong môi trường thí nghiệm vi lưu [8], [4]. Dù vậy, các bằng chứng này đều thống nhất ở một điểm: kiểm soát đường huyết và các yếu tố chuyển hóa lipid là điều kiện tiên quyết để phục hồi chức năng bạch cầu [2], [4].
Hiểu lầm thường gặp trong chăm sóc và ăn uống
Một sai lầm rất phổ biến ở người đái tháo đường là khi thấy vết xước lâu lành liền tự ý mua kháng sinh uống hoặc bôi ngoài da mà không đi khám. Kháng sinh chỉ hỗ trợ tiêu diệt vi khuẩn khi có chỉ định, không thể thay thế chức năng di chuyển và bắt giữ mầm bệnh của bạch cầu [1]. Nếu đường huyết vẫn ở mức cao, bạch cầu vẫn bị "tê liệt" hóa ứng động, vết thương vẫn có nguy cơ loét sâu [2], [1].
Nhiều người bệnh lại thực hiện chế độ kiêng khem quá ngặt nghèo, cắt bỏ hoàn toàn tinh bột và chất đạm vì sợ tăng đường huyết. Việc thiếu hụt dinh dưỡng kéo dài khiến cơ thể thiếu hụt các vi chất cần thiết để tổng hợp protein miễn dịch và các enzyme chống oxy hóa nội sinh, từ đó làm trầm trọng thêm tình trạng stress oxy hóa và đẩy nhanh quá trình chết rụng tế bào miễn dịch [5]. Ngược lại, một số người lạm dụng thực phẩm chế biến sẵn dành cho người ăn kiêng hoặc các món chiên nướng nhiệt độ cao, vô tình nạp một lượng lớn các hợp chất AGEs vào cơ thể, cản trở trực tiếp khả năng di chuyển của bạch cầu [5].
Chế độ dinh dưỡng cân bằng giúp bảo vệ làn da
Để cải thiện phản ứng hóa ứng động của bạch cầu và hạn chế nhiễm trùng da, người bệnh đái tháo đường cần xây dựng thực đơn khoa học tập trung vào việc giảm thiểu các tác nhân gây ức chế tế bào:
Thứ nhất, kiểm soát nồng độ đường huyết sau ăn ổn định nhằm ngăn chặn sự suy yếu tín hiệu thụ thể FPR và giảm tổn thương tương tác bạch cầu - nội mô [2], [1]. Bệnh nhân nên ưu tiên các loại carbohydrate phức hợp có chỉ số đường huyết thấp, giàu chất xơ hòa tan như yến mạch nguyên cám, đậu đen, đậu lăng và các loại ngũ cốc thô. Chất xơ giúp làm chậm quá trình hấp thu glucose vào máu, tránh các đợt tăng đường huyết đột ngột vốn là nguyên nhân làm chậm hành trình di chuyển của bạch cầu [1].
Thứ hai, hạn chế tối đa các thực phẩm chứa nhiều sản phẩm đường hóa nâng cao (AGEs). AGEs không chỉ hình thành trong cơ thể khi đường huyết cao mà còn có nhiều trong thức ăn chế biến ở nhiệt độ khô như đồ nướng cháy cạnh, chiên ngập dầu hoặc thịt xông khói [5]. Người bệnh nên chuyển sang các phương pháp chế biến ở nhiệt độ thấp hơn và có độ ẩm như luộc, hấp, hầm để hạn chế nạp thêm AGEs ngoại sinh, bảo vệ sức sống của bạch cầu trung tính [5].
Thứ ba, tăng cường các vi chất dinh dưỡng và chất chống oxy hóa tự nhiên để trung hòa gốc tự do và bảo vệ màng tế bào. Chế độ ăn nên đa dạng các loại rau lá xanh đậm (như cải bó xôi, súp lơ xanh), ớt chuông, cà chua và các loại quả mọng ít ngọt. Các thực phẩm này cung cấp vitamin C, vitamin E và các flavonoid tự nhiên, hỗ trợ hệ thống enzyme chống oxy hóa như glutathione peroxidase trong việc giảm thiểu tổn thương oxy hóa ở mô da [5].
Thứ tư, duy trì cân bằng chuyển hóa lipid thông qua việc bổ sung các chất béo lành mạnh. Tình trạng chuyển hóa mỡ kém thường đi đôi với suy giảm hóa ứng động nghiêm trọng [4]. Người bệnh nên thay thế mỡ động vật bằng dầu ô liu, quả bơ và các loại hạt, kết hợp bổ sung cá béo như cá thu, cá hồi nhằm giảm tải tình trạng viêm mạn tính trong cơ thể.
Ai nên thận trọng và cách theo dõi thực tế
Bệnh nhân đái tháo đường type 2 cao tuổi, người có tiền sử biến chứng thần kinh ngoại biên, bệnh mạch máu ngoại vi hoặc từng bị loét bàn chân cần đặc biệt cảnh giác [1]. Mất cảm giác do biến chứng thần kinh khiến người bệnh không nhận biết được các vết thương nhỏ, kết hợp với hóa ứng động bạch cầu suy yếu sẽ làm tăng nguy cơ hoại tử mô rất nhanh [1].
Những người có tiền sử viêm da mạn tính, cơ địa dị ứng, nổi mề đay hoặc nồng độ IgE huyết thanh cao cũng là nhóm đối tượng dễ bị nhiễm trùng da tái phát do bất thường miễn dịch phối hợp [6], [7]. Khi phát hiện các dấu hiệu da đỏ ửng, sưng nóng, có mủ hoặc không lành sau 48 giờ, người bệnh tuyệt đối không tự đắp lá, rắc thuốc bột hay ngâm chân nước quá nóng mà phải đến cơ sở y tế để được xử trí chuyên khoa.
Chăm sóc làn da ở người đái tháo đường đòi hỏi sự kiên trì kết hợp từ trong ra ngoài. Một chế độ ăn uống khoa học, giàu vi chất, hạn chế đường và thực phẩm sinh AGEs chính là chìa khóa giúp khôi phục "hệ thống dẫn đường" của tế bào bạch cầu, từ đó bảo vệ cơ thể an toàn trước các tác nhân gây nhiễm trùng.