Người gan nhiễm mỡ uống bia không cồn có an toàn không?

Trong các buổi tiệc tùng, nhiều người mắc bệnh gan nhiễm mỡ thường chọn bia không cồn làm giải pháp thay thế để vừa giữ không khí vui vẻ, vừa tránh tác hại của rượu bia. Nhiều người tin rằng chỉ cần loại bỏ cồn là lá gan sẽ hoàn toàn được bảo vệ.

Thực tế, bia không cồn không hoàn toàn vô hại với người bị gan nhiễm mỡ. Dù giảm được gánh nặng độc tố từ cồn, thức uống này vẫn chứa lượng calo rỗng và carbohydrate (chất bột đường) đáng kể. Việc tiêu thụ dư thừa carbohydrate và năng lượng sẽ làm rối loạn chuyển hóa, thúc đẩy kháng insulin và khiến mỡ tiếp tục tích tụ trong gan ^[1].

Gánh nặng từ căn bệnh gan mạn tính phổ biến nhất

Bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu hiện là bệnh lý gan mạn tính phổ biến nhất trên toàn cầu, ảnh hưởng đến cả người lớn và trẻ em ^[2]. Tỷ lệ mắc bệnh ước tính dao động từ 20% đến 50% tùy thuộc vào nhóm dân số và phương pháp chẩn đoán ^[2]. Con số này vẫn tiếp tục gia tăng trên toàn thế giới cùng với sự gia tăng của tình trạng béo phì và lối sống ít vận động ^[2].

Bệnh được xác định khi có tình trạng nhiễm mỡ ở gan, cụ thể là trên 5% tế bào gan bị tích mỡ, nhưng không xuất phát từ việc uống nhiều rượu, viêm gan siêu vi mạn tính hay do dùng thuốc lâu dài ^[2]. Đa số trường hợp là gan nhiễm mỡ đơn thuần với tiên lượng tốt ^[2]. Tuy nhiên, khoảng 20% đến 30% bệnh nhân có thể tiến triển thành viêm gan nhiễm mỡ không do rượu ^[2].

Viêm gan nhiễm mỡ không do rượu là thể bệnh nặng, đặc trưng bởi sự tích tụ mỡ kèm theo tổn thương tế bào gan, viêm và xơ hóa ^[2]. Bệnh có liên quan chặt chẽ với các biến chứng chuyển hóa nghiêm trọng như béo phì, đái tháo đường và hội chứng chuyển hóa ^[2]. Một phần bệnh nhân ở giai đoạn này có nguy cơ tiến triển thành xơ gan và ung thư biểu mô tế bào gan ^[2]. Phần lớn người bệnh thường không có triệu chứng rõ ràng và chỉ tình cờ phát hiện qua siêu âm hoặc xét nghiệm thấy men gan tăng cao ^[3].

Cơ chế tích tụ mỡ gan từ carbohydrate và calo dư thừa

Bia không cồn được sản xuất từ lúa mạch lên men nên vẫn giữ lại hàm lượng carbohydrate và năng lượng nhất định. Khi người bệnh uống nhiều bia không cồn, lượng carbohydrate nạp vào sẽ tác động trực tiếp đến quá trình sinh bệnh của gan nhiễm mỡ.

Cơ chế bệnh sinh của gan nhiễm mỡ không do rượu rất phức tạp, bao gồm sự phát triển của tình trạng kháng insulin cùng sự phá vỡ cân bằng nội môi của lipid (chất béo) và carbohydrate ^[4]. Ở cấp độ dưới tế bào, sự mất cân bằng chuyển hóa chất bột đường và chất béo dẫn đến stress oxy hóa (căng thẳng oxy hóa), ngộ độc mỡ do axit béo tự do, khiếm khuyết chức năng ty thể và gây độc tế bào qua trung gian cytokine (các chất gây viêm) ^[4].

Khi cơ thể tiếp nhận quá nhiều năng lượng và carbohydrate từ đồ uống, lượng đường dư thừa không được tiêu thụ hết sẽ chuyển hóa thành axit béo tự do và triglyceride tích trữ tại gan. Tình trạng kháng insulin ở mô ngoại vi và ở gan làm giảm khả năng xử lý đường và mỡ của cơ thể ^[1]. Hệ quả là mỡ ngày càng ứ đọng nhiều hơn trong các tế bào gan, thúc đẩy phản ứng viêm và làm phình to tế bào gan ^[5].

Nghiên cứu khoa học nói gì về chế độ ăn giàu carbohydrate và bệnh gan nhiễm mỡ?

Nhiều công trình nghiên cứu đã làm rõ mối liên hệ giữa chế độ dinh dưỡng, đặc biệt là lượng chất bột đường, chất béo và tình trạng béo phì đối với mức độ tổn thương gan.

Một nghiên cứu công bố năm 2014 trên chuột đã đánh giá mức độ nhiễm mỡ gan, béo phì và kháng insulin do chế độ ăn nhiều chất béo và nhiều carbohydrate gây ra ^[1]. Các nhà khoa học thực hiện thử nghiệm trên hai dòng chuột đực 8 tuần tuổi có đặc điểm di truyền khác nhau là C57BL/6J và DBA/2J, cho ăn chế độ nhiều chất béo và nhiều carbohydrate hoặc chế độ ăn đối chứng trong suốt 16 tuần ^[1]. Kết quả cho thấy cả hai dòng chuột đều phát triển tình trạng béo phì ở mức độ tương tự nhau và đều bị kháng insulin nặng ở gan sau 16 tuần ^[1]. Tuy nhiên, dòng chuột C57BL/6J bị nhiễm mỡ toàn tiểu thùy gan mức độ nặng, tăng mạnh nồng độ triglyceride trong gan và kháng insulin ngoại vi sâu sắc ^[1]. Ngược lại, dòng chuột DBA/2J chỉ bị nhiễm mỡ gan mức độ nhẹ và thay đổi vừa phải về kháng insulin ngoại vi ^[1]. Nghiên cứu kết luận mức độ nặng của nhiễm mỡ gan do chế độ ăn tương quan chặt chẽ với mức độ kháng insulin ngoại vi ^[1]. Giới hạn của nghiên cứu này là thực hiện trên mô hình động vật, cần thêm dữ liệu đối chiếu khi áp dụng trực tiếp lên cơ địa đa dạng của con người.

Ở người, việc kiểm soát lượng carbohydrate trong khẩu phần ăn đóng vai trò quyết định đến khả năng cải thiện bệnh. Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã tiến hành khám và điều trị cho 117 bệnh nhân mắc gan nhiễm mỡ không do rượu kèm tiền đái tháo đường và đái tháo đường tuýp 2 ^[6]. Các bệnh nhân được áp dụng phác đồ điều trị kết hợp gồm chế độ ăn cân bằng có tính toán kỹ nhu cầu hàng ngày về protein, chất béo và carbohydrate, đi bộ nhanh 30 phút mỗi ngày, cùng các thuốc điều trị rối loạn mỡ máu và bảo vệ gan như rosuvastatin 10 mg/ngày, omega-3 PUFA 1000 mg/ngày, axit ursodeoxycholic 10 mg/kg/ngày ^[6]. Kết quả chứng minh phác đồ có kiểm soát carbohydrate và vận động này giúp đẩy lùi các dấu hiệu nhiễm mỡ gan ở nhóm tiền đái tháo đường ^[6]. Ở nhóm đái tháo đường tuýp 2, khi kết hợp thêm sitagliptin 100 mg/ngày vào phác đồ trên cũng thúc đẩy quá trình thoái lui tình trạng viêm gan nhiễm mỡ ^[6]. Nghiên cứu này cho thấy hiệu quả rõ rệt trên lâm sàng nhưng sử dụng phác đồ đa trị liệu kết hợp cả thuốc và lối sống, nên khó tách biệt tác động đơn lẻ của từng yếu tố.

Mức độ nguy hiểm của việc dư thừa năng lượng kéo dài còn được thể hiện qua một nghiên cứu năm 2013 trên các bệnh nhân béo phì nặng thực hiện phẫu thuật thu nhỏ dạ dày ^[7]. Các bác sĩ đã tiến hành 250 mẫu sinh thiết gan ngay trong quá trình phẫu thuật để xác định tỷ lệ mắc bệnh và mức độ tổn thương mô học ^[7]. Kết quả cho thấy tình trạng nhiễm mỡ gan hiện diện ở 226 mẫu (chiếm 90,4%), trong đó 30,4% ở mức độ nhẹ, 28,4% mức độ trung bình và 31,6% ở mức độ nặng ^[7]. Đáng chú ý, viêm gan nhiễm mỡ không do rượu được chẩn đoán ở 176 trường hợp (70,4%), xơ hóa gan xuất hiện ở 108 mẫu (43,2%) và có 4 trường hợp (1,6%) đã chuyển thành xơ gan ^[7]. Phân tích thống kê chỉ ra mối tương quan thuận giữa mức độ nhiễm mỡ với mức độ hoạt động viêm, cũng như giữa hoạt động viêm với cường độ xơ hóa gan ^[7]. Điểm hạn chế của nghiên cứu là chỉ tập trung vào nhóm đối tượng béo phì bệnh lý có chỉ định ngoại khoa, chưa đại diện cho nhóm bệnh nhân gan nhiễm mỡ có cân nặng bình thường.

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại

Các dữ liệu nghiên cứu hiện tại mang lại cái nhìn rõ ràng về việc bệnh gan nhiễm mỡ không chỉ do rượu bia gây ra mà bị chi phối mạnh mẽ bởi hội chứng chuyển hóa, béo phì và sự mất cân bằng carbohydrate, lipid ^[4]. Bằng chứng từ các thử nghiệm cho thấy tổn thương viêm gan nhiễm mỡ hoàn toàn có khả năng đảo ngược nếu can thiệp đúng cách ^[5]. Chế độ ăn uống lành mạnh, giảm cân và tập thể dục được xác nhận là các biện pháp điều trị đầu tay giúp giảm tình trạng kháng insulin ^[3].

Tuy nhiên, giới hạn trong thực hành y khoa là rất khó phân biệt giữa gan nhiễm mỡ đơn thuần và viêm gan nhiễm mỡ không do rượu nếu chỉ dựa vào các xét nghiệm máu hoặc siêu âm thông thường ^[2]. Sinh thiết gan vẫn là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán xác định mức độ viêm và tổn thương tế bào, dù hiện nay các xét nghiệm không xâm lấn đang dần hỗ trợ giảm bớt nhu cầu thực hiện thủ thuật này ^[3]. Bên cạnh đó, y văn cũng ghi nhận chưa có đủ bằng chứng mạnh mẽ để khuyến cáo dùng đại trà các chất bổ sung chống oxy hóa đơn thuần trong điều trị bệnh ^[3].

Những hiểu lầm thường gặp về bia không cồn và bệnh gan

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng tên gọi "gan nhiễm mỡ không do rượu" đồng nghĩa với việc chỉ cần kiêng chất có cồn là gan sẽ khỏe mạnh. Thực tế, mô học của viêm gan nhiễm mỡ không do rượu và viêm gan nhiễm mỡ do rượu có những đặc điểm tổn thương rất giống nhau, bao gồm tích tụ mỡ, tế bào gan phình to và viêm tiểu thùy ^[5]. Việc chuyển sang bia không cồn nhưng uống số lượng lớn vẫn nạp vào cơ thể nhiều đường mạch nha và calo rỗng, gây rối loạn chuyển hóa tương tự như chế độ ăn dư thừa chất bột đường ^[1].

Hiểu lầm thứ hai là tâm lý chủ quan vì thấy cơ thể vẫn khỏe mạnh sau những cuộc vui với bia không cồn. Bệnh nhân gan nhiễm mỡ thường không có triệu chứng lâm sàng và khám thực thể không phát hiện bất thường ở giai đoạn đầu ^[3]. Ngay cả khi bệnh đã âm thầm chuyển sang giai đoạn viêm gan nhiễm mỡ hoặc xơ hóa nhẹ, người bệnh vẫn sinh hoạt bình thường cho đến khi tổn thương tiến triển nặng ^[8].

Ai nên đặc biệt thận trọng khi sử dụng bia không cồn?

Nhóm đầu tiên cần hạn chế tối đa các loại đồ uống chứa calo rỗng và carbohydrate như bia không cồn là người mắc gan nhiễm mỡ kèm tiền đái tháo đường hoặc đái tháo đường tuýp 2 ^[6]. Nghiên cứu đã chứng minh bệnh nhân thuộc nhóm này nằm trong nhóm có nguy cơ biến cố tim mạch rất cao và có những rối loạn chuyển hóa phức tạp ^[6]. Việc nạp thêm đường hấp thu nhanh từ đồ uống sẽ làm đường huyết dao động và làm nặng thêm tình trạng kháng insulin ^[1].

Nhóm thứ hai là những người bị béo phì hoặc mắc hội chứng chuyển hóa ^[3]. Ở những đối tượng này, tỷ lệ gan nhiễm mỡ chuyển sang giai đoạn viêm và xơ hóa là rất lớn ^[7]. Mọi lượng calo dư thừa từ đồ uống đều cản trở mục tiêu giảm cân — vốn là phương pháp điều trị nền tảng của bệnh ^[3].

Nhóm thứ ba là bệnh nhân đang mắc các bệnh gan đồng mắc khác như viêm gan C mạn tính hoặc đang dùng các thuốc có khả năng gây tổn thương gan ^[4]. Ở người viêm gan C mạn tính, các rối loạn chuyển hóa toàn thân kết hợp với yếu tố virus sẽ thúc đẩy quá trình nhiễm mỡ gan diễn ra nhanh hơn ^[4]. Người có bệnh nền hoặc đang sử dụng thuốc điều trị dài ngày cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ loại đồ uống thay thế nào.

Áp dụng thực tế để bảo vệ lá gan trong đời sống

Để kiểm soát bệnh gan nhiễm mỡ, người bệnh không nên coi bia không cồn là thức uống giải khát hàng ngày. Khi tham gia các buổi tiệc, nếu cần sử dụng, người bệnh chỉ nên uống một lượng nhỏ mang tính chất giao tiếp và phải tính toán lượng carbohydrate từ bia vào tổng nhu cầu năng lượng trong ngày ^[6].

Khi lựa chọn sản phẩm, người tiêu dùng nên đọc kỹ bảng thành phần dinh dưỡng trên nhãn lon. Hãy ưu tiên chọn các dòng sản phẩm ghi rõ không đường (zero sugar) và có mức năng lượng thấp nhất. Tuyệt đối tránh uống bia không cồn kèm với các món nhậu nhiều dầu mỡ, đồ chiên rán hoặc thực phẩm giàu tinh bột tinh chế, vì sự kết hợp giữa chất béo cao và carbohydrate cao chính là tác nhân thúc đẩy gan tích mỡ và kháng insulin mạnh mẽ ^[1].

Thay vì tìm kiếm các loại đồ uống công nghiệp thay thế, người bệnh nên duy trì chế độ ăn cân bằng giữa đạm, chất béo tốt và chất bột đường, đồng thời duy trì thói quen đi bộ nhanh ít nhất 30 phút mỗi ngày ^[6]. Việc điều chỉnh lối sống, kiểm soát cân nặng và vận động thể lực đều đặn là chìa khóa an toàn và hiệu quả nhất để giảm kháng insulin và giúp gan phục hồi ^[3].

Bia không cồn tuy giúp tránh được độc tính trực tiếp của ethanol nhưng vẫn tiềm ẩn nguy cơ làm tăng tích tụ mỡ gan do chứa calo và carbohydrate. Người bệnh gan nhiễm mỡ chỉ nên sử dụng thức uống này một cách hạn chế, đồng thời đặt trọng tâm vào chế độ dinh dưỡng cân bằng và rèn luyện thể lực hàng ngày ^[6]. Để đảm bảo an toàn, người bệnh nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị nhằm xây dựng thực đơn phù hợp nhất với tình trạng sức khỏe của mình.