Sau các buổi tiệc tùng triền miên, nhiều người nhận thấy cơ thể mệt mỏi kéo dài, vết thương lâu lành hoặc ăn uống kém ngon miệng mà không rõ nguyên nhân. Đây rất có thể là tín hiệu cảnh báo tình trạng thiếu hụt kẽm - một khoáng chất vi lượng thiết yếu đóng vai trò sống còn đối với hệ miễn dịch và chuyển hóa. Uống nhiều rượu bia chính là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới tình trạng này.

Nói một cách ngắn gọn, đồ uống có cồn tác động tiêu cực theo cơ chế "gọng kìm": vừa làm giảm khả năng hấp thu kẽm qua niêm mạc ruột non, vừa thúc đẩy thận tăng cường đào thải khoáng chất này ra ngoài qua đường nước tiểu.

Kẽm và vai trò tối quan trọng đối với cơ thể

Kẽm là một nguyên tố vi lượng thiết yếu tham gia vào cấu trúc và chức năng của hơn 200 enzyme kim loại (metalloenzymes) trong cơ thể [1]. Khoáng chất này cần thiết cho quá trình chuyển hóa axit nucleic, protein cũng như việc duy trì tính toàn vẹn của màng tế bào [1].

Khi cơ thể thiếu hụt kẽm, hàng loạt hệ thống cơ quan sẽ chịu ảnh hưởng tiêu cực. Nhiều biểu hiện lâm sàng đã được ghi nhận như chán ăn, rối loạn chức năng miễn dịch [1]. Người bị thiếu kẽm còn có thể gặp triệu chứng giảm vị giác (hypogeusia), giảm khứu giác (hyposmia), bất lực sinh lý hoặc suy giảm khả năng làm lành vết thương [2]. Bệnh lý gan do rượu cũng nằm trong nhóm các tiến trình bệnh lý phức tạp ghi nhận biến chứng thiếu hụt kẽm [1].

Cơ chế kép: Cồn làm giảm hấp thu và tăng đào thải kẽm

Ở người khỏe mạnh, sự cân bằng nồng độ kẽm huyết tương được duy trì nhờ sự phối hợp nhịp nhàng giữa tốc độ hấp thu ở ruột và khả năng tái hấp thu ở thận [3]. Tuy nhiên, chất cồn và tình trạng lạm dụng rượu bia làm phá vỡ hoàn toàn thế cân bằng sinh lý này.

Đầu tiên, rượu bia làm tổn thương niêm mạc đường tiêu hóa và suy giảm chức năng các cơ quan tiêu hóa. Khi chức năng gan suy giảm, khả năng hấp thu kẽm qua đường ruột bị suy giảm rõ rệt [4]. Ngoài ra, việc dùng các hợp chất liên quan đến điều trị nghiện rượu kéo dài cũng có xu hướng làm giảm hấp thu kẽm ở ruột [5].

Mặt khác, rượu bia kích thích bài tiết nước tiểu mạnh mẽ. Ở mức độ thận, việc cồn gây lợi tiểu làm gia tăng dòng chảy của nước tiểu, từ đó kéo theo sự đào thải kẽm ra ngoài nhiều hơn [3]. Không chỉ vậy, những tổn thương mạn tính do rượu bia gây ra trên các mô gan mật khiến lượng kẽm bài tiết qua đường niệu tăng vọt [4]. Hậu quả là cơ thể vừa không nạp đủ kẽm, vừa liên tục làm thất thoát khoáng chất này qua đường tiểu.

Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về kẽm ở người dùng rượu bia?

Mối liên hệ giữa tình trạng lạm dụng rượu, bệnh lý gan và sự thiếu hụt kẽm đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm và lâm sàng:

Nghiên cứu công bố năm 1989 đã tiến hành đánh giá khả năng hấp thu kẽm ở ruột và lượng kẽm bài tiết qua nước tiểu hàng ngày trên 13 người khỏe mạnh làm nhóm đối chứng và 27 bệnh nhân xơ gan có creatinin huyết thanh bình thường (trong đó có 14 người xơ gan do rượu và 13 người xơ gan không do rượu) [4]. Khả năng hấp thu kẽm được xác định qua nghiệm pháp dung nạp kẽm đường uống [4]. Kết quả cho thấy nồng độ kẽm huyết thanh ở bệnh nhân xơ gan thấp hơn đáng kể so với người khỏe mạnh (6,2 +/- 2,1 micromol/lít so với 11,6 +/- 2,1 micromol/lít) [4]. Đáng chú ý, lượng kẽm bài tiết qua nước tiểu hàng ngày ở nhóm xơ gan do rượu cao hơn đáng kể (17,6 +/- 9,4 micromol/ngày so với 11,4 +/- 4,1 micromol/ngày) [4]. Khả năng hấp thu kẽm ở ruột giảm tương ứng với mức độ rối loạn chức năng gan [4]. Tuy nhiên, trong quá trình làm nghiệm pháp dung nạp đường uống, lượng kẽm bài tiết qua nước tiểu ở người xơ gan không cao hơn nhóm đối chứng một cách rõ rệt [4].

Một nghiên cứu khác năm 1990 trên 53 bệnh nhân mắc các bệnh gan mạn tính khác nhau và 59 người khỏe mạnh tình nguyện đã kiểm tra nồng độ kẽm huyết thanh và nước tiểu bằng phương pháp quang phổ hấp thụ nguyên tử [6]. Nồng độ kẽm trong gan cũng được đo ở 18 bệnh nhân và 10 người đối chứng [6]. Kết quả ghi nhận toàn bộ bệnh nhân gan mạn tính có kẽm huyết thanh thấp hơn rõ rệt (36,3 +/- 2,9 microgam/dl) so với người khỏe mạnh (79,3 +/- 4,0 microgam/dl), trong khi lượng đào thải qua nước tiểu lại tăng cao (651,0 +/- 53 microgam/24 giờ so với 316,0 +/- 26 microgam/24 giờ) [6]. Kẽm trong gan ở người xơ gan cũng thấp hơn nhóm chứng (85,10 +/- 21,31 microgam/g so với 112,40 +/- 31,72 microgam/g) [6]. Sự suy giảm nồng độ kẽm diễn tiến từ viêm gan mạn đến xơ gan và ung thư gan nguyên phát [6]. Hiện tượng tăng kẽm niệu đi kèm thiếu hụt kẽm là điểm bất thường rõ rệt [6].

Nghiên cứu năm 2005 trên mô hình động vật bị suy thận cho thấy sự cân bằng kẽm huyết tương đạt được thông qua sự hấp thu ở ruột và tái hấp thu ở thận [3]. Khi sử dụng dịch truyền ruột chứa 2% cồn để gây bài niệu nước, lượng kẽm đào thải qua nước tiểu tăng cao hơn [3]. Tăng lưu lượng dòng nước tiểu làm trầm trọng thêm sự sụt giảm nồng độ kẽm huyết tương do thúc đẩy bài tiết kẽm qua thận [3].

Ngoài ra, nghiên cứu năm 1989 trên chuột về tác động của tetraethylthiuram disulfide (chất dùng trong điều trị nghiện rượu) cho thấy việc dùng dài ngày các liều tương đương với điều trị ở người làm giảm khả năng giữ kẽm của toàn bộ cơ thể và có xu hướng làm giảm hấp thu kẽm ở ruột [5].

Hiểu lầm thường gặp về tiêu thụ cồn và vi chất

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ những người nghiện rượu nặng hoặc suy dinh dưỡng mới đối mặt với nguy cơ thiếu vi chất. Thực tế, ngay cả khi duy trì chế độ ăn uống đầy đủ dinh dưỡng, tác động trực tiếp của cồn lên khả năng lọc của thận và niêm mạc ruột vẫn có thể làm thất thoát vi chất âm thầm [1, 4].

Một sai lầm phổ biến khác là cho rằng uống bia rượu xong chỉ cần bổ sung thật nhiều nước lọc là có thể "rửa trôi độc tố" và cân bằng lại cơ thể. Mặc dù bù nước là cần thiết, nhưng sự gia tăng lưu lượng nước tiểu khi bị kích thích bởi cồn lại chính là yếu tố làm tăng bài tiết kẽm ra ngoài [3]. Việc chỉ bù nước trần mà không chú ý đến cân bằng khoáng chất không giải quyết được căn nguyên thiếu hụt kẽm.

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Tình trạng thiếu hụt kẽm do rượu bia trở nên đặc biệt nguy hiểm đối với các nhóm đối tượng sau:

  • Người có tiền sử lạm dụng rượu mạn tính hoặc đã có bệnh lý về gan như viêm gan, gan nhiễm mỡ, xơ gan [1, 6].
  • Người đang sử dụng đồng thời các thuốc lợi tiểu tác động lên ống lượn xa (như nhóm thiazide hoặc chlorthalidone) để điều trị tăng huyết áp hoặc bệnh tim mạch, vì các thuốc này làm tăng bài tiết kẽm qua nước tiểu rõ rệt, kết hợp cùng rượu bia sẽ đẩy nhanh nguy cơ thiếu hụt nghiêm trọng [2].
  • Người suy giảm chức năng thận, chức năng tuyến giáp hoặc người mắc bệnh lý tụy mạn tính [2, 4].
  • Phụ nữ mang thai hoặc bệnh nhân có các bệnh lý đường ruột mạn tính kết hợp với thói quen sử dụng đồ uống có cồn [3, 8].

Những đối tượng này cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được xét nghiệm và hướng dẫn can thiệp kịp thời, không tự ý dùng các chế phẩm bổ sung liều cao mà không có giám sát y tế.

Lời khuyên áp dụng thực tế để bảo vệ lượng kẽm

Để hạn chế tối đa nguy cơ thất thoát kẽm và duy trì nồng độ vi chất ổn định, người dân nên áp dụng các biện pháp sau trong sinh hoạt:

Hạn chế tối đa việc sử dụng rượu bia là giải pháp căn bản nhất nhằm ngăn chặn tình trạng tăng đào thải qua thận và tổn hại niêm mạc hấp thu [1, 4]. Không nên sử dụng rượu bia như một thói quen hàng ngày.

Tăng cường bổ sung các nguồn thực phẩm giàu kẽm tự nhiên trong khẩu phần ăn, bao gồm hải sản (đặc biệt là hàu, sò), thịt đỏ, thịt gia cầm, các loại hạt (hạt bí, hạt điều), ngũ cốc nguyên hạt và các loại đậu. Nên kết hợp đa dạng các nhóm thực phẩm để tối ưu hóa sự hấp thu vi chất qua đường tiêu hóa.

Trong trường hợp nghi ngờ thiếu kẽm hoặc có các triệu chứng như ăn không ngon, suy giảm vị giác hay vết thương lâu lành, người bệnh nên đến các cơ sở y tế để được thăm khám và làm xét nghiệm chuyên biệt [2]. Tuyệt đối không tự ý mua các loại viên uống bổ sung kẽm liều cao để tự điều trị khi chưa có chỉ định của bác sĩ.

Duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và kiểm soát lượng cồn nạp vào cơ thể là chìa khóa vàng giúp hệ tiêu hóa khỏe mạnh và bảo toàn nguồn khoáng chất thiết yếu cho cơ thể.