Nhiều người trẻ tuổi hoặc trung niên bất ngờ bị rạn xương, gãy xương chỉ sau một va quẹt nhẹ, dù bản thân không hề có tiền sử chấn thương nặng hay bệnh lý tuổi già. Khi thăm khám chuyên sâu, nguyên nhân gốc rễ lại không nằm ở khung xương mà bắt nguồn từ một vấn đề tiềm ẩn tại đường tiêu hóa: bệnh celiac hoặc tình trạng bất dung nạp gluten kéo dài.

Câu trả lời trực tiếp cho nghịch lý này nằm ở việc đường ruột bị tổn thương nghiêm trọng do phản ứng miễn dịch với gluten [1]. Lớp niêm mạc ruột non bị bào mòn khiến cơ thể mất đi khả năng hấp thu các dưỡng chất thiết yếu nuôi dưỡng xương, đặc biệt là canxi và vitamin D, dẫn đến suy giảm mật độ xương và khiến xương trở nên giòn, dễ gãy [2] [1].

Niêm mạc ruột tổn thương và sự gián đoạn hấp thu khoáng chất

Bệnh celiac là một rối loạn tự miễn xảy ra ở những người có gen nhạy cảm khi dung nạp gluten, dẫn đến tình trạng viêm niêm mạc ruột non [1]. Ruột non là cơ quan chính đảm nhiệm chức năng hấp thu phần lớn các vi chất dinh dưỡng từ thức ăn. Khi tiếp xúc với gluten, hệ miễn dịch tấn công và làm teo các nhung mao ruột, phá vỡ cấu trúc hấp thu tự nhiên của đường tiêu hóa [1]. Hậu quả trực tiếp của tổn loạn này là hội chứng kém hấp thu và suy giảm dinh dưỡng toàn diện [2].

Cơ thể không thể tiếp nhận đầy đủ lượng canxi cần thiết qua màng ruột đã bị tổn thương [3] [4]. Tình trạng kém hấp thu vitamin D – một loại vitamin tan trong chất béo – cũng diễn ra rất rõ rệt ở các bệnh lý đường tiêu hóa [5]. Ở những bệnh nhân gặp triệu chứng tiêu chảy phân mỡ, canxi tự do trong lòng ruột còn bị liên kết với các axit béo dư thừa, khiến việc hấp thu canxi càng bị cản trở nặng nề hơn [5]. Việc thiếu hụt kép cả canxi lẫn vitamin D từ đường ruột khiến nguồn nguyên liệu tái tạo mô xương bị cạn kiệt nhanh chóng [6] [1].

Bên cạnh canxi và vitamin D, sự suy giảm hấp thu các vi chất dinh dưỡng khác cũng góp phần làm biến đổi quá trình chuyển hóa xương [3]. Sự thiếu hụt dinh dưỡng và suy kiệt lâu dài ở người mắc bệnh celiac dẫn đến tình trạng suy dinh dưỡng và nhẹ cân, từ đó tiếp tục làm trầm trọng thêm sự suy yếu của hệ thống xương khớp [1].

Phản ứng dây chuyền tàn phá cấu trúc xương

Khi lượng canxi hấp thu qua ruột sụt giảm nghiêm trọng, cơ thể buộc phải kích hoạt cơ chế bù trừ bằng cách gây ra tình trạng cường cận giáp thứ phát [3] [1]. Nồng độ hormone cận giáp tăng cao sẽ huy động canxi từ xương vào máu để duy trì sự sống, trực tiếp kích thích quá trình tiêu xương và phá hủy nền xương [2] [1].

Song song với rối loạn hormone, phản ứng viêm mạn tính tại ruột giải phóng một lượng lớn các cytokine gây viêm vào tuần hoàn máu [3] [4]. Sự gia tăng của các chất trung gian gây viêm như TNF-alpha, IL-1 và IL-6 thúc đẩy quá trình hủy xương diễn ra mạnh mẽ [3]. Các cytokine tiền viêm này làm thay đổi tỷ lệ giữa osteoprotegerin và thụ thể hoạt hóa phối tử NF-kappa-B, từ đó kích hoạt và gia tăng các tế bào hủy xương [1].

Sự kết hợp giữa tiêu xương do thiếu canxi và hủy xương do phản ứng viêm mạn tính làm suy giảm mật độ khoáng của xương [2] [1]. Cấu trúc vi mô của xương bị biến đổi và thoái hóa, làm giảm độ cứng cáp của toàn bộ khung xương [1]. Thêm vào đó, tình trạng thiểu năng sinh dục cùng với suy giảm hoạt động thể chất và khả năng vận động ở người bệnh celiac càng đẩy nhanh tốc độ mất xương [2] [1].

Bằng chứng khoa học về gánh nặng loãng xương và gãy xương

Các tổng quan y khoa đã chỉ ra rằng bệnh lý tiêu hóa thường bị bỏ quên hoặc xem nhẹ trong danh sách các nguyên nhân gây ra loãng xương, dù hậu quả gãy xương để lại vô cùng nặng nề [6]. Bệnh celiac xuất hiện từ sớm khiến người bệnh phải chịu đựng các yếu tố nguy cơ làm suy yếu xương trong một thời gian rất dài [6]. Nhiều nghiên cứu đã công bố các số liệu cụ thể nhằm làm rõ mối liên hệ này.

Một tổng quan khoa học năm 2013 ghi nhận có hơn 75% bệnh nhân celiac trưởng thành không được điều trị có hội chứng kém hấp thu biểu hiện rõ lúc chẩn đoán bị suy giảm khối lượng xương [4]. Biến chứng mất xương này cũng xảy ra ở khoảng 50% số người mắc bệnh celiac cận lâm sàng hoặc hoàn toàn không có triệu chứng rõ rệt [4]. Loãng xương là tình trạng suy giảm khối lượng xương và thoái hóa cấu trúc vi mô, ảnh hưởng tới hơn 75 triệu người tại các quốc gia phát triển và gây ra 8,9 triệu ca gãy xương mỗi năm trên toàn thế giới [4].

Tổng quan năm 2016 về bệnh loãng xương thứ phát cho biết khoảng một phần ba số bệnh nhân mắc celiac bị loãng xương, trong đó nam giới chịu ảnh hưởng nặng nề hơn nữ giới [3]. Sự hiện diện của kháng thể mô transglutaminase IgA trong huyết thanh có liên quan trực tiếp đến tình trạng loãng xương và làm tăng nguy cơ gãy xương hông [3]. Nghiên cứu công bố năm 2022 cũng chỉ ra rằng tỷ lệ mắc giảm mật độ xương và loãng xương ở người bệnh celiac lần lượt là 40% và 15%, ngay cả khi đã loại trừ nhóm phụ nữ sau mãn kinh [5]. Đáng chú ý, có 8% bệnh nhân bị giảm mật độ xương vô căn có kết quả kháng thể kháng nội mạc cơ IgA dương tính dù không hề có triệu chứng tiêu hóa [5].

Một báo cáo năm 2020 về bệnh tiêu hóa ở trẻ em và người lớn cũng ghi nhận tỷ lệ loãng xương ở bệnh nhân celiac dao động từ 15% đến 22% [7]. Mối liên hệ giữa tổn thương chuyển hóa xương và bệnh celiac thực chất đã được y học nhận biết từ gần 50 năm trước [8]. Loãng xương là một biểu hiện không điển hình tương đối thường gặp của bệnh celiac, và việc không được chẩn đoán kịp thời có thể là căn nguyên dẫn đến loãng xương cùng các cơn gãy xương sau đó [8].

Hiệu quả của chế độ ăn không gluten và những giới hạn hiện tại

Biện pháp can thiệp nền tảng và cốt lõi nhất đối với bệnh celiac là thực hiện chế độ ăn hoàn toàn không chứa gluten [2] [1]. Khi loại bỏ hoàn toàn gluten khỏi thực đơn, tình trạng viêm niêm mạc ruột sẽ dần thuyên giảm và cấu trúc ruột được phục hồi, giúp cải thiện đáng kể khả năng hấp thu dinh dưỡng [3] [1]. Việc kiên trì tuân thủ chế độ ăn không gluten lâu dài đã được chứng minh giúp cải thiện rõ rệt mật độ khoáng của xương ở cả trẻ em lẫn người trưởng thành [3] [5].

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học cũng chỉ ra rằng mật độ xương hiếm khi có thể phục hồi về mức hoàn toàn bình thường [3]. Chế độ ăn không gluten giúp cải thiện sự rối loạn xương nhưng không thể chuẩn hóa hoàn toàn khối lượng xương ở tất cả người bệnh [4]. Mật độ khoáng của xương ở bệnh nhân celiac sau điều trị vẫn thấp hơn so với người khỏe mạnh và nguy cơ gãy xương vẫn có thể tiếp diễn dai dẳng [1]. Quá trình mất xương có thể tiếp tục kéo dài do tình trạng viêm tiềm ẩn vẫn chưa được dập tắt hoàn toàn [5].

Bên cạnh đó, việc điều trị bằng thuốc chống loãng xương ở bệnh nhân celiac gặp nhiều thách thức. Do niêm mạc ruột bị suy giảm hấp thu, các loại thuốc bisphosphonate đường uống như alendronate và risedronate chỉ đạt tỷ lệ hấp thu từ 1% đến 3% ở phụ nữ loãng xương sau mãn kinh [2]. Do đó, các lựa chọn điều trị qua đường tiêm truyền tĩnh mạch như axit zoledronic cần được tính đến để ức chế quá trình tiêu xương [2]. Dù vậy, hiện vẫn chưa có các nghiên cứu dọc đánh giá đầy đủ hiệu quả lâu dài của bisphosphonate trên người bệnh celiac [3].

Những hiểu lầm tai hại về bệnh celiac và sức khỏe xương

Một hiểu lầm rất phổ biến là chỉ những người bị đau bụng, tiêu chảy mạn tính hoặc sụt cân nghiêm trọng mới có nguy cơ bị tổn thương đường ruột và loãng xương. Trên thực tế, cả bệnh nhân có triệu chứng lẫn bệnh nhân hoàn toàn không có triệu chứng tiêu hóa đều ghi nhận tình trạng suy giảm mật độ xương [3]. Bệnh celiac ở người trưởng thành thường tiến triển thầm lặng hoặc chỉ biểu hiện bằng một triệu chứng đơn độc, khiến người bệnh chủ quan [2].

Nhiều người cũng tin rằng chỉ cần uống thật nhiều viên bổ sung canxi và vitamin D liều cao là có thể bù đắp được lượng xương đã mất. Quan điểm này chưa chính xác vì nếu niêm mạc ruột non vẫn đang bị viêm và tổn thương do tiếp xúc với gluten, các khoáng chất đưa vào sẽ không thể hấp thu trọn vẹn [2] [5]. Hơn nữa, nếu tình trạng tiêu chảy phân mỡ vẫn tiếp diễn, canxi sẽ bị đào thải ra ngoài cùng axit béo [5]. Việc điều trị bệnh lý đường ruột và tuân thủ chế độ ăn không gluten mới là điều kiện tiên quyết để việc bổ sung khoáng chất phát huy tác dụng [2].

Một số người bệnh lại lầm tưởng rằng chỉ cần kiêng gluten một vài tháng là xương sẽ chắc khỏe như người bình thường. Bằng chứng thực tế cho thấy sự cải thiện mật độ xương cần quá trình tuân thủ chế độ ăn lâu dài, nhưng mật độ xương vẫn có thể thấp hơn nhóm chứng khỏe mạnh và nguy cơ gãy xương vẫn tồn tại [3] [1].

Những ai cần đặc biệt thận trọng và tầm soát sớm?

Người trưởng thành phát hiện bị suy giảm mật độ xương hoặc gặp các biến cố gãy xương do va chạm nhẹ cần được xem xét tiếp cận để tìm kiếm bệnh celiac tiềm ẩn [2]. Những người bị loãng xương vô căn hoặc không rõ nguyên nhân cũng là đối tượng nên cân nhắc sàng lọc bệnh celiac [5]. Bệnh nhân nam giới mắc celiac cần được lưu tâm đặc biệt vì mức độ ảnh hưởng đến xương ở nam giới thường nghiêm trọng hơn so với nữ giới [3].

Phụ nữ sau mãn kinh mắc bệnh celiac là nhóm có nguy cơ gãy xương tăng cao rõ rệt, đòi hỏi phải theo dõi mật độ xương sát sao [4]. Ngoài ra, những người mắc celiac kèm theo các bệnh lý khớp, bệnh cường cận giáp, suy tuyến sinh dục hoặc các rối loạn nội tiết khác cần được chuyển đến khám chuyên khoa nội tiết hoặc cơ xương khớp [2]. Trẻ em mắc bệnh celiac cũng là đối tượng cần quan tâm đặc biệt vì tình trạng kém hấp thu vi chất dinh dưỡng có thể làm chậm phát triển xương và trì hoãn tuổi dậy thì [3].

Người bệnh cần đi khám chuyên khoa ngay khi nhận thấy các dấu hiệu cảnh báo tổn thương đốt sống mới. Bệnh nhân cần được kiểm tra hình ảnh X-quang nếu xuất hiện tình trạng sụt giảm chiều cao, khởi phát đau lưng mới hoặc có sự thay đổi về tư thế cột sống [2].

Hướng dẫn áp dụng thực tế và theo dõi y khoa

Để bảo vệ hệ xương khớp, người mắc bệnh celiac hoặc nhạy cảm với gluten cần thực hiện nghiêm ngặt chế độ ăn không gluten suốt đời [2] [1]. Cần loại bỏ hoàn toàn các thực phẩm chứa lúa mì, lúa mạch và các sản phẩm chế biến sẵn có lẫn gluten trong thành phần. Việc đảm bảo một chế độ ăn uống tối ưu kết hợp bổ sung đầy đủ canxi và vitamin D chính là nền tảng cốt lõi để giảm thiểu nguy cơ gãy xương [2] [3].

Người bệnh không nên tự ý dùng các loại thuốc điều trị loãng xương mà cần có sự thăm khám của bác sĩ chuyên khoa [2] [1]. Do ruột kém hấp thu, bác sĩ có thể cân nhắc các dạng thuốc đường tiêm thay vì đường uống đối với các trường hợp có nguy cơ gãy xương cao [2]. Bác sĩ điều trị cần đánh giá mức độ tuân thủ phác đồ điều trị của bệnh nhân định kỳ không dưới một lần mỗi năm [2].

Trong quá trình theo dõi y tế, nếu mật độ khoáng của xương tiếp tục sụt giảm với tốc độ cao dù đã bổ sung canxi và vitamin D đúng cách, người bệnh cần được đánh giá lại mức độ tuân thủ chế độ ăn không gluten [2]. Khi đó, bác sĩ có thể chỉ định sinh thiết lại tá tràng, rà soát lại các yếu tố nguy cơ phụ trợ và hội chẩn với chuyên gia về xương [2].

Tổn thương niêm mạc ruột do bệnh celiac là nguyên nhân gián tiếp nhưng nguy hiểm dẫn đến tình trạng suy giảm khoáng chất và loãng xương sớm [2] [1]. Việc kiên trì ăn kiêng gluten kết hợp bổ sung dinh dưỡng dưới sự giám sát của bác sĩ là chìa khóa duy trì hệ xương vững chắc. Hãy chủ động tầm soát sức khỏe xương khớp định kỳ để ngăn chặn các biến cố gãy xương đáng tiếc [2].