Nhiều người có thói quen bắt đầu ngày mới bằng một viên vitamin tổng hợp (multivitamin) với hy vọng tăng cường sức đề kháng và phòng ngừa bệnh tật. Không ít người dù ăn uống đầy đủ, thể trạng hoàn toàn khỏe mạnh vẫn duy trì thói quen này vì tin rằng bổ sung thêm vi chất "không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc".

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay đều chỉ ra rằng người khỏe mạnh, có chế độ ăn uống cân bằng không cần thiết phải uống multivitamin mỗi ngày [1]. Việc bổ sung vi chất chỉ thực sự đem lại giá trị rõ ràng khi cơ thể rơi vào tình trạng thiếu hụt đã được chẩn đoán hoặc ở các nhóm nguy cơ cao [1].

Bổ sung viên uống khác gì nạp vi chất từ thức ăn?

Trong tự nhiên, các vi chất dinh dưỡng không đứng riêng lẻ mà nằm trong một ma trận thực phẩm phức tạp gồm chất xơ, enzyme, khoáng chất và hàng ngàn chất chống oxy hóa tự nhiên. Khi tiêu thụ qua đường ăn uống, các chất này tương tác hỗ trợ lẫn nhau, giúp cơ thể hấp thu từ từ theo nhu cầu sinh lý mà không gây quá tải chuyển hóa.

Ngược lại, các viên uống multivitamin thường chứa nồng độ cô đặc của hàng chục loại vitamin và khoáng chất khác nhau. Khi nạp vào cơ thể, một số thành phần hòa tan trong nước (như vitamin nhóm B, vitamin C) nếu dư thừa sẽ nhanh chóng bị đào thải qua thận, gây lãng phí.

Đáng chú ý hơn, các vitamin tan trong chất béo (như vitamin A, D, E) hay các khoáng chất tích lũy có thể tồn đọng trong mô mỡ và gan. Nếu lạm dụng kéo dài mà không có tình trạng thiếu hụt trước đó, lượng vi chất dư thừa này có thể tạo ra các áp lực chuyển hóa không đáng có cho các cơ quan nội tạng.

Nghiên cứu quy mô lớn nói gì về multivitamin và tuổi thọ?

Để làm sáng tỏ hiệu quả kéo dài tuổi thọ của multivitamin, nhiều phân tích tổng hợp quy mô lớn đã được tiến hành trên người trưởng thành không có bệnh lý nền từ trước.

Một phân tích tổng hợp công bố năm 2013 đã tập hợp dữ liệu từ 21 bài báo nghiên cứu với 91.074 người tham gia và ghi nhận 8.794 trường hợp tử vong [2]. Độ tuổi trung bình của những người tham gia là 62 tuổi, với thời gian bổ sung vitamin và khoáng chất trung bình kéo dài trong 43 tháng [2]. Kết quả cho thấy việc sử dụng multivitamin kết hợp đa khoáng chất không tạo ra bất kỳ tác động có ý nghĩa thống kê nào lên nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân (tỷ số rủi ro RR = 0,98; khoảng tin cậy 95%: 0,94 - 1,02) [2]. Khi phân tích riêng biệt, loại viên uống này cũng không làm giảm tỷ lệ tử vong do bệnh lý mạch máu (RR = 1,01; 95% CI: 0,93 - 1,09) hay tử vong do ung thư (RR = 0,96; 95% CI: 0,88 - 1,04) [2].

Cũng trong năm 2013, một nghiên cứu tổng quan hệ thống khác đã đánh giá 12 nghiên cứu đoàn hệ và 3 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng về phòng ngừa ban đầu, phần lớn thực hiện tại Mỹ (11 nghiên cứu), châu Âu (3 nghiên cứu) và Nhật Bản (1 nghiên cứu) [3]. Các tác giả nhận thấy hầu hết các tỷ số rủi ro tương đối đều dao động sát mốc không có hiệu quả (giá trị null) [3]. Không có sự khác biệt rõ rệt nào về mối liên quan giữa việc dùng multivitamin và kết quả sức khỏe theo quốc gia, giới tính, tình trạng hút thuốc hay tần suất sử dụng [3]. Nhìn chung, việc bổ sung không làm tăng tỷ lệ tử vong chung, không làm đổi khác tỷ lệ mắc hay tử vong do tim mạch và ung thư, dù có thể có lợi ích bảo vệ ở mức rất khiêm tốn [3].

Tác động đối với ung thư và bệnh tim mạch ra sao?

Một báo cáo bằng chứng cập nhật công bố năm 2022 dành cho Lực lượng Đặc nhiệm Dịch vụ Phòng ngừa Hoa Kỳ (USPSTF) đã rà soát 84 nghiên cứu trên 739.803 người khỏe mạnh không có bệnh tim mạch, ung thư hay thiếu hụt vi chất [4]. Phân tích gộp từ 4 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (48.859 người) cho thấy việc sử dụng multivitamin có liên quan đến việc giảm nhẹ tỷ lệ mắc ung thư nói chung (tỷ số chênh OR = 0,93; khoảng tin cậy 95%: 0,87 - 0,99), với mức giảm nguy cơ tuyệt đối dao động từ -0,2% đến -1,2% [4]. Đồng thời, phân tích 2 thử nghiệm (36.052 người) ghi nhận mức giảm tỷ lệ ung thư phổi (OR = 0,75; khoảng tin cậy 95%: 0,58 - 0,95; mức giảm nguy cơ tuyệt đối 0,2%) [4].

Dẫu vậy, các chuyên gia nhấn mạnh rằng bằng chứng về lợi ích của multivitamin vẫn còn nhiều hạn chế quan trọng [4]. Đặc biệt, nghiên cứu này cũng phân tích việc bổ sung vitamin đơn lẻ và đưa ra cảnh báo rõ rệt: việc bổ sung beta-carotene (có hoặc không kèm vitamin A) làm tăng đáng kể nguy cơ ung thư phổi (OR = 1,20; 95% CI: 1,01 - 1,42 qua 4 thử nghiệm trên 94.830 người) và tăng nguy cơ tử vong do tim mạch (OR = 1,10; 95% CI: 1,02 - 1,19 qua 5 thử nghiệm trên 94.506 người) [4]. Đối với vitamin D, phân tích từ 27 thử nghiệm trên 117.082 người không cho thấy mối liên quan có ý nghĩa thống kê với tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân (OR = 0,96; 95% CI: 0,91 - 1,02) hay bệnh tim mạch [4].

Báo cáo khuyến nghị năm 2014 của USPSTF cũng đã kết luận rằng các bằng chứng khoa học hiện tại chưa đầy đủ để đánh giá sự cân bằng giữa lợi ích và tác hại của multivitamin trong việc ngăn ngừa bệnh tim mạch hoặc ung thư ở người lớn khỏe mạnh không có nhu cầu dinh dưỡng đặc biệt [5]. Cơ quan này cũng khuyến cáo chống lại việc sử dụng chế phẩm bổ sung beta-carotene hoặc vitamin E đơn lẻ để phòng ngừa hai nhóm bệnh lý trên [5].

Bối cảnh dinh dưỡng quyết định hiệu quả của vi chất

Hiệu quả của việc bổ sung vi chất phụ thuộc hoàn toàn vào tình trạng dinh dưỡng nền tảng của từng quần thể dân cư, điều đã được chứng minh qua các nghiên cứu tổng hợp năm 2006 [6], [7].

Tại một quần thể dân cư có tình trạng dinh dưỡng kém ở Lâm Huyện (Trung Quốc), việc can thiệp bổ sung kết hợp beta-carotene, alpha-tocopherol và selen đã giúp giảm tỷ lệ mắc và tử vong do ung thư dạ dày, đồng thời giảm tỷ lệ tử vong chung do ung thư từ 13% đến 21% [6], [7]. Sự kết hợp giữa beta-carotene, selen, alpha-tocopherol, retinol và kẽm trong nghiên cứu này cũng giúp giảm 29% tỷ lệ tử vong do đột quỵ [6]. Ngược lại, trong một thử nghiệm tại Pháp (nghiên cứu SU.VI.MAX) trên nhóm dân cư có dinh dưỡng đầy đủ hơn, việc bổ sung hỗn hợp vitamin C, vitamin E, beta-carotene, selen và kẽm giúp giảm 31% tỷ lệ ung thư ở nam giới nhưng lại hoàn toàn không mang lại hiệu quả ở phụ nữ [6], [7]. Cả hai thử nghiệm lớn này đều không cho thấy lợi ích rõ ràng trong việc bảo vệ tim mạch [7].

Các tổng quan năm 2006 cũng ghi nhận rằng multivitamin và khoáng chất không có tác dụng phòng ngừa đục thủy tinh thể [6], [7]. Riêng đối với bệnh thoái hóa hoàng điểm liên quan đến tuổi tác, việc kết hợp kẽm và các chất chống oxy hóa chỉ cho thấy khả năng làm chậm sự tiến triển của bệnh ở những người vốn đã có nguy cơ cao [6], [7]. Tổng quan năm 2015 cũng khẳng định rằng hầu hết các dữ liệu đều cho thấy việc bổ sung vi chất đem lại rất ít hoặc không có lợi ích ở những người trưởng thành vốn đã khỏe mạnh [1].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng vitamin tổng hợp

Hiểu lầm lớn nhất của nhiều người hiện nay là suy nghĩ "uống thêm vitamin cũng chẳng hại gì" (it can't hurt). Tại Mỹ, có tới 52% người trưởng thành báo cáo có sử dụng thực phẩm bổ sung, chủ yếu nhằm cải thiện sức khỏe và phòng bệnh [8].

Tuy nhiên, thông điệp truyền thông xem multivitamin là vô hại có thể dẫn đến những hệ lụy ngoài ý muốn [8]. Khi tin rằng viên uống có thể bù đắp mọi thiếu hụt, người dùng có xu hướng giảm chú trọng vào chế độ ăn thực phẩm tươi lành mạnh [8]. Điều này làm mất đi cơ hội tiếp cận và duy trì những lợi ích sâu sắc mà một chế độ dinh dưỡng tự nhiên đem lại cho sức khỏe lâu dài [8].

Bên cạnh đó, việc người khỏe mạnh tự ý bổ sung hàm lượng lớn vi chất đơn lẻ có thể dẫn tới những tác động tiêu cực, chẳng hạn như nguy cơ tăng ung thư phổi khi dùng beta-carotene liều cao ở người có tiền sử hút thuốc lá hoặc tiếp xúc với amiăng [7].

Những ai cần thận trọng hoặc không nên tự ý sử dụng?

Dù multivitamin được bán tự do như một sản phẩm không kê đơn, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng trước khi quyết định uống mỗi ngày:

  • Người có thói quen hút thuốc lá hoặc từng tiếp xúc với bụi amiăng: Tuyệt đối không tự ý bổ sung các chế phẩm chứa beta-carotene vì chất này đã được chứng minh làm tăng nguy cơ mắc ung thư phổi [4], [7].
  • Người có tiền sử sỏi thận, bệnh lý gan hoặc bệnh thận mạn tính: Việc đào thải hoặc chuyển hóa khoáng chất (như canxi) và các vitamin tan trong dầu có thể bị suy giảm, dễ dẫn đến tích lũy gây hại.
  • Phụ nữ mang thai, trẻ em hoặc người có bệnh lý mạn tính: Các khuyến nghị chung cho người khỏe mạnh không áp dụng cho các nhóm đối tượng này; việc dùng thuốc bổ phải tuân theo hướng dẫn y khoa riêng biệt [5].
  • Người đang dùng thuốc điều trị: Một số khoáng chất vi lượng trong viên tổng hợp (như canxi, sắt, kẽm) có thể cạnh tranh hấp thu hoặc làm giảm tác dụng của kháng sinh và các thuốc điều trị đặc hiệu.

Nếu thuộc các nhóm trên hoặc đang có bệnh nền, bạn cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng thay vì tự ý mua dùng.

Lời khuyên áp dụng thực tế cho người khỏe mạnh

Nếu bạn là một người khỏe mạnh, ăn uống đa dạng mỗi ngày, giải pháp tối ưu cho sức khỏe không nằm ở lọ thuốc bổ mà nằm ngay trong căn bếp của bạn.

  • Ưu tiên đĩa ăn đa sắc màu: Hãy lấp đầy bữa ăn bằng rau củ quả tươi, các loại đậu, ngũ cốc nguyên hạt, cá và các loại thịt nạc. Chế độ ăn đa dạng màu sắc tự nhiên cung cấp đầy đủ các nhóm vitamin A, C, E, folate và khoáng chất ở dạng sinh khả dụng cao nhất, đi kèm lượng chất xơ dồi dào.
  • Nhận biết đúng đối tượng cần bổ sung: Việc dùng vitamin tổng hợp chỉ nên đặt ra khi bạn thuộc nhóm người già có nguy cơ suy dinh dưỡng cao, người ăn kiêng quá mức, người mắc hội chứng kém hấp thu hoặc người được xét nghiệm xác định thiếu hụt vi chất [1].
  • Cách dùng hợp lý nếu có chỉ định: Trong trường hợp bác sĩ khuyến nghị bổ sung, nên uống viên vitamin trong hoặc ngay sau bữa ăn có chứa một lượng nhỏ chất béo lành mạnh để tối ưu hóa sự hấp thu của các vitamin tan trong dầu (A, D, E). Hãy uống kèm một cốc nước đầy và tuyệt đối không dùng quá liều lượng in trên nhãn.

Multivitamin không phải là tấm thẻ bảo hiểm vạn năng có thể thay thế một lối sống lành mạnh hay sửa chữa những sai lầm trong chế độ ăn uống hằng ngày. Một lối sống năng động, ngủ đủ giấc cùng chế độ dinh dưỡng cân bằng từ thực phẩm tươi tự nhiên luôn là nền tảng vững chắc và an toàn nhất cho sức khỏe của bạn.