Người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) có nên kiêng hoàn toàn sữa?

Uống ly sữa sáng xong bụng sôi ùng ục, căng tức hoặc chạy vào nhà vệ sinh là cảnh quen thuộc với nhiều người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS). Sợ triệu chứng tái phát, không ít người quyết định gạch tên toàn bộ sữa và chế phẩm từ sữa khỏi thực đơn suốt đời.

Người mắc IBS không cần kiêng hoàn toàn sữa trọn đời nếu không bị bất dung nạp lactose đã được xác nhận ^[1]. Thủ phạm chính trong sữa làm bùng phát cơn trướng bụng, đầy hơi là đường lactose - một phân tử thuộc nhóm FODMAP ^[2]. Thay vì cắt bỏ vĩnh viễn gây thiếu hụt dinh dưỡng, người bệnh chỉ cần giảm tạm thời, thử nạp lại từng bước để tìm ngưỡng dung nạp cá nhân hoặc dùng sản phẩm tách lactose ^[2].

Đường lactose trong sữa gây đầy hơi thế nào?

Hội chứng ruột kích thích (IBS) là rối loạn tiêu hóa chức năng mạn tính liên quan trục não - ruột, gây đau bụng tái diễn, trướng bụng, đầy hơi và thay đổi thói quen đại tiện dù ruột không có tổn thương thực thể ^[1]. Bệnh ảnh hưởng khoảng 7-15% dân số nói chung, tính trung bình trên thế giới khoảng 10% ^[3]. Nguyên nhân bệnh đa yếu tố, bao gồm bất thường nhu động ruột, viêm mức độ thấp, tăng nhạy cảm nội tạng và rối loạn giao tiếp trục não - ruột ^[4].

Thực phẩm không phải nguyên nhân gốc rễ gây ra IBS nhưng là yếu tố kích hoạt triệu chứng rõ rệt ^[5]. Trong sữa và các chế phẩm từ sữa có chứa nhiều đường lactose ^[2]. Đường này nằm trong nhóm FODMAP - tên viết tắt của các carbohydrate chuỗi ngắn lên men gồm oligosaccharide, disaccharide (như lactose), monosaccharide (như fructose) và polyol ^[2].

Khi đi vào ruột của người kém hấp thu, các phân tử FODMAP như lactose không được tiêu hóa hết ở ruột non ^[2]. Chúng tạo ra hiệu ứng thẩm thấu, kéo thêm nước vào lòng ruột làm tăng thể tích dịch ^[4]. Tiếp đó, vi khuẩn đường ruột lên men nhanh lượng đường này, giải phóng các chất khí như carbon dioxide và hydro ^[6]. Sự kết hợp giữa dịch lỏng tăng thêm và hơi tích tụ làm căng thành ruột, kích thích các thụ thể cơ học ở ruột non và đại tràng ^[6]. Với người mắc IBS vốn có nội tạng nhạy cảm, kích thích này lập tức gây cảm giác đau quặn, trướng bụng, xì hơi và tiêu chảy ^[7].

Tại sao không chỉ mỗi sữa mới gây triệu chứng?

Nhiều người kiêng sữa tuyệt đối nhưng bụng vẫn trướng căng sau bữa ăn. Lý do là tất cả carbohydrate chuỗi ngắn kém hấp thu đều gây tác động thẩm thấu và sinh hơi tương tự nhau, đồng thời có tính cộng gộp trong lòng ruột ^[4].

Ngoài lactose trong sữa, nhóm FODMAP còn hiện diện rộng rãi trong trái cây và mật ong (giàu fructose), hành, tỏi, lúa mì và lúa mạch đen (chứa fructan), các loại đậu, hạt (giàu oligosaccharide) ^[2]. Các chất tạo ngọt trong sản phẩm không đường như sorbitol, xylitol, mannitol, maltitol, erythritol, polydextrose và isomalt cũng thuộc nhóm polyol gây triệu chứng ^[5].

Việc hạn chế tổng thể toàn bộ nhóm FODMAP mang lại hiệu quả giảm trướng bụng ổn định hơn so với chỉ cắt lẻ một chất ^[5]. Chế độ ăn không chứa lactose phát huy tác dụng rõ nhất ở những bệnh nhân đã được xác nhận có tình trạng bất dung nạp lactose ^[1]. Với người khác, triệu chứng có thể đến từ sự cộng dồn của nhiều loại đường lên men trong cùng bữa ăn ^[4].

Nghiên cứu khoa học nói gì về việc giảm lactose và FODMAP?

Hiệu quả của việc kiểm soát nhóm thực phẩm chứa lactose và các chất lên men khác đã được kiểm chứng qua nhiều công trình khoa học. Một nghiên cứu tiến cứu công bố năm 2013 đã theo dõi 90 bệnh nhân IBS trong thời gian trung bình 15,7 tháng ^[7]. Trước khi nhận tư vấn chế độ ăn ít FODMAP, người bệnh được đo hơi thở hydro/methane để kiểm tra tình trạng kém hấp thu fructose và lactose ^[7]. Kết quả xét nghiệm cho thấy 75,6% bệnh nhân kém hấp thu fructose, 37,8% kém hấp thu lactose và 13,3% có tình trạng vi khuẩn phát triển quá mức ở ruột non ^[7]. Sau thời gian áp dụng chế độ ăn hạn chế FODMAP, các triệu chứng đau bụng, trướng bụng, đầy hơi và tiêu chảy đều cải thiện có ý nghĩa thống kê ^[7]. Có 75,6% bệnh nhân tuân thủ tốt chế độ ăn và 72,1% hài lòng với mức độ cải thiện triệu chứng của mình ^[7].

Một nghiên cứu tiến cứu ngẫu nhiên khác tuyển chọn 89 bệnh nhân (bao gồm người bệnh viêm ruột đang thuyên giảm hoặc bùng phát nhẹ đến vừa kèm triệu chứng giống IBS), chia ngẫu nhiên vào nhóm ăn hạn chế FODMAP hoặc nhóm ăn tiêu chuẩn trong 6 tuần ^[2]. Khi phân tích dữ liệu hoàn chỉnh của 78 người, kết quả ghi nhận tới 81% cá nhân ở nhóm ăn loại trừ giảm được các triệu chứng tiêu hóa ^[2].

Tại Ý, một nghiên cứu đánh giá thực tế đời sống công bố năm 2020 đã theo dõi 120 bệnh nhân IBS chẩn đoán theo tiêu chuẩn Rome IV từ tháng 6 đến tháng 12 năm 2018 ^[3]. Người bệnh ăn chế độ ít FODMAP trong 6 tuần, sau đó tập ăn lại từng nhóm thực phẩm mỗi tuần trong suốt 3 tháng và được theo dõi thêm 6 tháng sau khi kết thúc giai đoạn ăn lại ^[3]. Mức độ đau bụng đo bằng thang điểm từ 0 đến 10, cùng các triệu chứng trướng bụng, đầy hơi, tiêu chảy, táo bón và điểm rối loạn chức năng ruột thần kinh đều giảm rõ rệt sau 6 tuần kiêng và duy trì ổn định suốt 6 tháng theo dõi ^[3].

Một phân tích gộp công bố năm 2017 tổng hợp các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên (RCT) và nghiên cứu đoàn hệ cũng củng cố kết quả này ^[8]. Trong cả các thử nghiệm ngẫu nhiên lẫn nghiên cứu đoàn hệ, nhóm bệnh nhân ăn ít FODMAP giảm đau bụng và trướng bụng rõ rệt so với nhóm ăn truyền thống hoặc nhóm ăn nhiều FODMAP ^[8]. Tuy vậy, tính đồng nhất của phân không có sự khác biệt rõ rệt giữa các phương pháp điều trị trong các thử nghiệm ngẫu nhiên ^[8].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Các nghiên cứu chỉ ra rằng việc kiểm soát nhóm thực phẩm lên men, bao gồm sữa chứa lactose, là hướng tiếp cận thực tế và hiệu quả để giảm nhanh cơn đau bụng, đầy hơi ^[4]. Ở những người có kết quả kiểm tra hơi thở xác nhận kém hấp thu đường, việc định hướng chế độ ăn giúp họ hiểu rõ tình trạng cơ thể và tuân thủ tốt hơn ^[7].

Tuy nhiên, giới khoa học cũng chỉ ra nhiều giới hạn cần lưu ý. Không có một chiến lược ăn uống đơn lẻ nào hiệu quả cho tất cả mọi người mắc IBS ^[1]. Ngay cả khi áp dụng chế độ ăn hạn chế FODMAP, nhiều bệnh nhân giảm triệu chứng rất tốt nhưng một số khác chỉ cải thiện rất ít ^[5].

Bên cạnh đó, chế độ ăn ít FODMAP chủ yếu giải quyết triệu chứng trong ngắn hạn ^[1]. Tác động lâu dài của việc kiêng khem nghiêm ngặt lên sự đa dạng hệ vi sinh vật đường ruột vẫn là vấn đề đáng lo ngại ^[1]. Các nhà nghiên cứu cũng cho biết cần thêm dữ liệu để chứng minh liệu chế độ ăn ít FODMAP có thực sự vượt trội hơn các chế độ ăn IBS truyền thống trong dài hạn hay không ^[8]. Việc đánh giá các nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng tiềm ẩn khi người bệnh tự ý kiêng khem kéo dài vẫn cần được làm rõ thêm ^[5].

Những hiểu lầm thường gặp khi kiêng sữa và thực phẩm

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi sữa và thực phẩm chứa FODMAP là nguyên nhân gây bệnh, dẫn đến tâm lý phải kiêng tuyệt đối suốt đời. Thực tế, thực phẩm chỉ là yếu tố kích hoạt triệu chứng chứ không phải căn nguyên gây ra IBS ^[5].

Trong nghiên cứu năm 2013, chỉ có 37,8% bệnh nhân IBS tham gia khảo sát bị kém hấp thu lactose qua nghiệm pháp hơi thở, thấp hơn nhiều so với tỷ lệ 75,6% kém hấp thu fructose ^[7]. Do đó, nếu một người không bị bất dung nạp lactose mà vẫn cắt bỏ hoàn toàn sữa, họ vừa mất đi nguồn dinh dưỡng vừa không giải quyết trúng đích thủ phạm gây đầy bụng.

Một sai lầm khác là giữ mãi giai đoạn kiêng khem ngặt nghèo. Chế độ ăn hạn chế FODMAP chuẩn y khoa không phải là thực đơn cố định vĩnh viễn mà bắt buộc phải chia làm 3 giai đoạn: loại trừ, thử thách (ăn thử lại) và cá nhân hóa dài hạn ^[2]. Ngoài ra, một số người lầm tưởng phải kiêng thêm cả gluten trong lúa mì, nhưng sự cải thiện triệu chứng khi bỏ lúa mì thường là nhờ giảm được lượng fructan (một chất FODMAP) hoặc do hiệu ứng tâm lý (placebo/nocebo) chứ không hẳn do bản thân gluten ^[1].

Ai nên thận trọng khi áp dụng chế độ ăn kiêng?

Việc cắt giảm sữa và các nhóm thực phẩm giàu FODMAP cần thực hiện hết sức thận trọng. Nếu áp dụng sai cách, việc kiêng khem có thể dẫn đến các rối loạn dinh dưỡng nghiêm trọng ^[2]. Chế độ ăn này luôn cần có sự giám sát chặt chẽ của chuyên gia dinh dưỡng ^[2].

Trẻ em và thanh thiếu niên mắc IBS là nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm. Dù các nghiên cứu cho thấy ăn ít FODMAP giúp giảm đau bụng và trướng bụng ở cả người lớn lẫn trẻ em, nhưng số lượng nghiên cứu trên nhóm tuổi nhỏ còn rất ít ^[6]. Tình trạng dinh dưỡng và sự phát triển sinh lý của trẻ khi phải theo chế độ ăn hạn chế kéo dài vẫn chưa được đánh giá đầy đủ ^[6].

Người đang có vấn đề về hệ vi sinh đường ruột hoặc có nguy cơ thiếu chất cũng không nên tự ý cắt bỏ hoàn toàn một nhóm thực phẩm trong thời gian dài ^[1]. Những người có bệnh lý nền đường tiêu hóa như bệnh viêm ruột (IBD) hoặc đang điều trị bằng thuốc cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi thay đổi chế độ ăn ^[2].

Cách áp dụng thực tế cho người có bụng nhạy cảm

Thay vì loại bỏ sữa ngay lập tức, người bệnh nên tiếp cận theo hướng linh hoạt, cá nhân hóa và tránh các quy tắc cứng nhắc ^[1]. Nếu có điều kiện, người bệnh có thể thực hiện nghiệm pháp đo hơi thở hydro/methane theo chỉ định của bác sĩ để biết chính xác cơ thể có kém hấp thu lactose hay fructose hay không ^[7]. Nếu xác định đúng có bất dung nạp lactose, việc chuyển sang dùng sữa và chế phẩm từ sữa không chứa lactose (lactose-free) sẽ mang lại hiệu quả rõ rệt ^[1].

Nếu áp dụng quy trình kiểm soát FODMAP dưới sự hướng dẫn của chuyên gia, người bệnh cần đi đúng lộ trình 3 bước ^[2]:

• Giai đoạn 1 (Loại trừ): Tạm thời cắt giảm các thực phẩm có hàm lượng FODMAP vượt ngưỡng (bao gồm sữa chứa lactose, mật ong, hành, tỏi, lúa mì, đậu...) trong khoảng 6 tuần để làm dịu các triệu chứng đau bụng, trướng hơi ^[2].
• Giai đoạn 2 (Thử thách): Đưa từng nhóm thực phẩm đã loại bỏ quay trở lại thực đơn từng bước một theo từng tuần, kéo dài khoảng 3 tháng ^[3]. Quá trình này giúp xác định chính xác loại đường nào (lactose hay chất khác) và liều lượng bao nhiêu thì cơ thể bắt đầu có triệu chứng ^[2].
• Giai đoạn 3 (Cá nhân hóa dài hạn): Thiết lập thực đơn ăn uống lâu dài dựa trên ngưỡng chịu đựng của riêng từng người, giữ lại các thực phẩm (kể cả lượng sữa vừa phải) nếu cơ thể dung nạp tốt ^[2].

Bên cạnh việc điều chỉnh sữa, người mắc IBS thể táo bón có thể hưởng lợi từ việc bổ sung chất xơ hòa tan ^[1]. Người bệnh cũng có thể kết hợp ưu điểm chống viêm, giàu prebiotic có lợi cho hệ vi sinh của chế độ ăn Địa Trung Hải, đồng thời lọc bỏ bớt một số món quá giàu FODMAP gây đầy hơi ^[1]. Khi triệu chứng kéo dài hoặc việc dùng thuốc trước đó chưa hiệu quả, sự phối hợp đa chuyên khoa giữa bác sĩ tiêu hóa, chuyên gia dinh dưỡng và liệu pháp tâm lý sẽ giúp kiểm soát bệnh bền vững hơn ^[4].

Kiêng hoàn toàn sữa suốt đời không phải là giải pháp bắt buộc cho mọi người mắc hội chứng ruột kích thích ^[1]. Hiểu rõ vai trò gây đầy hơi của đường lactose để tạm giảm, chọn sữa tách lactose hoặc tập ăn lại theo ngưỡng chịu đựng của cơ thể sẽ giúp bụng êm ái mà vẫn đủ chất ^[2]. Người bệnh nên lắng nghe cơ thể mình và trao đổi cùng bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để có thực đơn an toàn, nâng cao chất lượng sống ^[1].