Người mang đột biến gen MTHFR cần lưu ý gì khi chọn mua vitamin B12?

Nhiều người hiện nay khi thực hiện các xét nghiệm giải mã di truyền cảm thấy hoang mang khi phát hiện bản thân mang biến thể gen MTHFR. Kéo theo đó là vô số băn khoăn về chế độ dinh dưỡng, đặc biệt là câu hỏi nên chọn loại vitamin B12 nào trên thị trường để cơ thể hấp thu tối ưu.

Thực tế, người mang đột biến gen MTHFR cần đặc biệt lưu ý đến khả năng chuyển hóa và đáp ứng của cơ thể đối với các dạng vitamin B12. Việc lựa chọn đúng dạng vitamin hoạt tính như methylcobalamin và hiểu rõ mối liên kết giữa vitamin B12 với chuyển hóa folate sẽ giúp phòng ngừa nguy cơ ứ đọng các chất có hại trong máu.

Gen MTHFR và vai trò cốt lõi trong chu trình chuyển hóa

Gen MTHFR chịu trách nhiệm mã hóa cho một loại enzyme quan trọng tham gia trực tiếp vào quá trình chuyển hóa folate ^[1]. Enzyme này đóng vai trò then chốt trong chu trình tái methyl hóa để biến đổi chất trung gian homocysteine thành acid amin methionine thiết yếu ^[2].

Khi xảy ra đột biến phổ biến tại vị trí 677 của exon 4, cytosine bị thay thế bởi thymine dẫn tới việc phân tử valine thay thế alanine trong chuỗi protein tương ứng ^[2]. Sự biến đổi này làm giảm sút đáng kể hoạt tính sinh học của enzyme MTHFR, từ đó cản trở chu trình chuyển hóa và gây tích tụ homocysteine trong huyết tương ^[2].

Ngoài biến thể C677T, các biến thể khác như A1298C cũng được ghi nhận làm suy giảm hoạt tính enzyme của chu trình này ^[3]. Nồng độ homocysteine tăng cao trong máu (hyperhomocysteinemia) đã được xác định là một yếu tố nguy cơ độc lập thúc đẩy tình trạng xơ vữa động mạch cũng như các tổn thương liên quan đến viêm và stress oxy hóa ^[2].

Vì sao người có biến thể MTHFR cần cẩn trọng với vitamin B12?

Trong cơ thể người, vitamin B9 (folate) và vitamin B12 luôn hoạt động chặt chẽ song hành cùng nhau trong chu trình tái tạo methionine từ homocysteine ^[2]. Tình trạng thiếu hụt một trong hai loại vitamin này đều có thể dẫn đến sự gia tăng nguy cơ tích tụ nồng độ homocysteine huyết tương ^[2].

Sự thiếu hụt cobalamin (vitamin B12) liên quan mật thiết đến sự suy giảm hoạt tính của enzyme methionine synthase ^[3]. Hậu quả của quá trình này là sự tích tụ bất thường của 5-methyltetrahydrofolate (5-MTHF) và gây ra các khiếm khuyết trong quá trình tổng hợp DNA của tế bào ^[3].

Chính vì vậy, nếu người mang biến thể gen MTHFR chỉ chú trọng bổ sung acid folic đơn thuần mà bỏ qua tình trạng vitamin B12 thì không những không mang lại hiệu quả mà còn có thể gây tổn hại cho sức khỏe, đặc biệt là ở những quần thể có tỷ lệ thiếu hụt vitamin B12 lưu hành cao ^[2]. Việc lựa chọn các dạng cobalamin có khả năng tham gia trực tiếp vào chu trình methyl hóa là điều người tiêu dùng cần đặc biệt cân nhắc.

Nghiên cứu khoa học nói gì về đáp ứng vitamin B12 ở người mang gen MTHFR?

Các nghiên cứu lâm sàng đã làm sáng tỏ mức độ phản ứng rất khác nhau đối với vitamin B12 giữa những người có cấu trúc gen khác nhau. Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã đánh giá mối liên quan giữa đa hình gen MTHFR C677T với đáp ứng điều trị vitamin B12 trên 95 bệnh nhân thiếu vitamin B12 và 92 người khỏe mạnh thuộc nhóm chứng ^[4].

Kết quả ghi nhận nồng độ trung bình của homocysteine huyết tương và vitamin B12 ở bệnh nhân mang kiểu gen TT lần lượt là 18,84 muM và 142,47 pg/mL ^[4]. Sau liệu trình điều trị bổ sung cobalamin, nồng độ vitamin B12 trung bình đạt 697,62 pg/mL ở nhóm kiểu gen CC, 656,64 pg/mL ở nhóm CT, nhưng chỉ đạt 488,76 pg/mL ở nhóm mang kiểu gen TT ^[4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng kiểu gen MTHFR 677 TT làm giảm nồng độ vitamin B12, làm tăng homocysteine và khiến bệnh nhân có mức độ đáp ứng kém hơn đáng kể với liệu pháp bổ sung vitamin B12 so với người mang kiểu gen CC hoặc CT ^[4].

Một nghiên cứu khác tiến hành năm 2024 trên 105 bệnh nhân thiếu hụt cobalamin tại Ý nhằm làm rõ ảnh hưởng của các đa hình C677T và A1298C đối với các biểu hiện lâm sàng ^[3]. Các nhà khoa học đã tìm thấy mối tương quan có ý nghĩa thống kê giữa mức độ thiếu máu, giảm tiểu cầu với biến thể C677T của gen MTHFR ^[3].

Đồng thời, nồng độ hemoglobin tương quan có ý nghĩa thống kê với biến thể A1298C, đi ngược lại giả thuyết trước đó về vai trò bảo vệ tiềm tàng của các biến thể này ^[3]. Nghiên cứu cũng phát hiện ở những bệnh nhân viêm teo dạ dày, có sự liên quan giữa tình trạng không có kháng thể kháng tế bào thành dạ dày với sự hiện diện đồng hợp tử của biến thể C677T ^[3]. Điều này cho thấy hoạt tính enzyme MTHFR chi phối trực tiếp mức độ nghiêm trọng của các biểu hiện huyết học khi cơ thể thiếu vitamin B12 ^[3].

Tác động mở rộng đến sức khỏe sinh sản, tim mạch và tâm thần

Không chỉ dừng lại ở các chỉ số huyết học, các nghiên cứu còn ghi nhận biến thể MTHFR ảnh hưởng đến nhiều cơ quan khác nhau khi tương tác cùng vitamin B12 và folate. Một công trình nghiên cứu năm 2017 thực hiện trên 280 nam giới bị suy giảm sinh tinh cùng 85 người thuộc nhóm chứng đã cho thấy tần suất xuất hiện kiểu gen TC hoặc TT của đột biến C677T cao hơn đáng kể ở nhóm nam giới ít tinh trùng, suy giảm tinh trùng nghiêm trọng và không có tinh trùng ^[1].

Đối với biến thể A1298C, kiểu gen CC xuất hiện với tần suất cao hơn rõ rệt chỉ ở nhóm nam giới không có tinh trùng ^[1]. Điều đáng mừng là việc hấp thu đầy đủ vitamin B9 và vitamin B12 mang lại tác động quan trọng trong việc làm giảm homocysteine toàn phần và cải thiện các thông số tinh dịch đồ ở nam giới mang alen T của biến thể C677T ^[1].

Đối với sức khỏe thai kỳ, một đánh giá tổng quan công bố năm 2022 cho biết các biến thể MTHFR làm giảm sinh khả dụng của folate và có liên quan đến các biến chứng như tiền sản giật, thai chậm phát triển trong tử cung, sinh non và nhẹ cân ^[2]. Tuy nhiên, dữ liệu về nguy cơ bệnh tật cũng có những giới hạn nhất định. Một phân tích gộp năm 2016 được nhắc đến không tìm thấy mối liên quan giữa đột biến MTHFR C677T với sinh non hoặc bong nhau thai ^[2].

Trong lĩnh vực tim mạch, một nghiên cứu năm 2013 trên 293 bệnh nhân mắc bệnh động mạch ngoại biên (PAD) và 293 người khỏe mạnh cho thấy 43% bệnh nhân PAD nằm ở nhóm có nồng độ vitamin B12 thấp nhất (<188 pmol/L) so với mức 25% ở nhóm đối chứng ^[5]. Lượng vitamin B12 thấp làm gia tăng độc lập nồng độ homocysteine ở bệnh nhân PAD, dù tỷ lệ phân bố đột biến MTHFR C677T không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm bệnh nhân và nhóm chứng ^[5].

Về mặt sức khỏe tâm thần, nghiên cứu năm 2008 trên 197 bệnh nhân rối loạn lưỡng cực, 278 người thân cấp một và 238 người nhóm chứng đã chỉ ra rằng những người mang kiểu gen TT và/hoặc AA, AC có nồng độ homocysteine gia tăng trong khi nồng độ folate và vitamin B12 suy giảm ^[6]. Mức homocysteine cao đi kèm vitamin B12 thấp được xem là một yếu tố nguy cơ đối với sự phát triển của bệnh lý này ^[6].

Ở khía cạnh bệnh lý ác tính, các phát hiện khoa học cho thấy sự khác biệt tùy theo loại bệnh và chủng tộc. Nghiên cứu năm 2023 trên 106 bệnh nhân ung thư tuyến tiền liệt và 125 đối chứng tại Algeria kết luận các đa hình C677T, A1298C cũng như nồng độ vitamin B12, folate và homocysteine không liên quan đến nguy cơ mắc căn bệnh này ^[7]. Trái lại, tổng quan năm 2019 về ung thư vú lại chỉ ra biến thể MTHFR C677T liên quan đến nguy cơ ung thư vú ở phụ nữ châu Á nhưng không ghi nhận mối liên hệ này ở người da trắng, trong khi biến thể A1298C không phải là yếu tố gây cảm nhiễm ^[8].

Những hiểu lầm thường gặp khi chọn mua vitamin B12

Một sai lầm rất phổ biến là người tiêu dùng cho rằng cứ mua bất kỳ sản phẩm vitamin B12 nào trên kệ thuốc đều sẽ đem lại kết quả như nhau. Các dạng bào chế tổng hợp phổ biến như cyanocobalamin đòi hỏi cơ thể phải trải qua các bước chuyển đổi phức tạp để trở thành dạng hoạt tính có thể tham gia vào chu trình methyl hóa.

Người có đột biến MTHFR thường có hiệu suất chuyển hóa kém hơn, do đó việc sử dụng dạng B12 chưa hoạt hóa có thể khiến tốc độ phục hồi các chỉ số sinh hóa diễn ra chậm hơn ^[4]. Hiểu lầm thứ hai là chỉ cần tập trung uống liều cao acid folic mà quên bổ sung vitamin B12. Việc dùng acid folic liều cao đơn lẻ khi cơ thể đang thiếu hụt B12 có thể dẫn tới những tác động tiêu cực cho sức khỏe ^[2].

Nhiều người cũng lầm tưởng rằng hễ mang gen MTHFR là chắc chắn sẽ phát triển các bệnh lý mạn tính nguy hiểm. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy sự xuất hiện của biến thể gen cần phải kết hợp với tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng từ chế độ ăn mới làm gia tăng các nguy cơ bệnh tật cụ thể ^[8].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Nhóm người được chẩn đoán mang kiểu gen đồng hợp tử TT của biến thể C677T cần đặc biệt chú ý, bởi đây là nhóm có phản ứng kém hơn với liệu pháp bổ sung vitamin B12 và dễ có nồng độ homocysteine cao ^[4]. Phụ nữ mang thai hoặc đang chuẩn bị mang thai mang biến thể MTHFR cũng cần được giám sát chặt chẽ tình trạng vi chất để tránh biến chứng sản khoa ^[2].

Nam giới gặp vấn đề về vô sinh, hiếm muộn mang kiểu gen TC hoặc TT cần kiểm tra nồng độ homocysteine và chú trọng chế độ dinh dưỡng giàu vitamin B12, B9 ^[1]. Ngoài ra, những người mắc các chứng viêm teo dạ dày hoặc thiếu máu đại thể cần được bác sĩ đánh giá kỹ lưỡng, vì đột biến MTHFR có thể làm nặng thêm các triệu chứng suy giảm tế bào máu ^[3].

Người cao tuổi hoặc người có các dấu hiệu suy giảm tuần hoàn ngoại biên cũng nên xét nghiệm định kỳ nồng độ B12 để hạn chế tăng homocysteine máu gây áp lực lên thành mạch ^[5]. Bất kỳ ai nằm trong các nhóm nguy cơ này đều nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa trước khi tự ý dùng các chế phẩm bổ sung nồng độ cao.

Gợi ý áp dụng thực tế khi lựa chọn và sử dụng sản phẩm

Khi chọn mua thực phẩm bổ sung, người có biến thể gen MTHFR nên ưu tiên kiểm tra bảng thành phần và tìm kiếm dạng methylcobalamin – dạng vitamin B12 hoạt tính sinh học tự nhiên. Dạng chất này giúp cơ thể trực tiếp sử dụng vào chu trình chuyển hóa mà không đòi hỏi nhiều bước xử lý enzym vốn đang bị suy giảm chức năng.

Bên cạnh đó, việc bổ sung vitamin B12 luôn cần được thực hiện song song với việc cung cấp đầy đủ folate thông qua chế độ ăn hoặc viên uống phối hợp [2, 3]. Các nguồn thực phẩm tự nhiên giàu vitamin nhóm B nên được ưu tiên hàng ngày gồm rau xanh đậm, các loại đậu, trứng và thịt nạc để hỗ trợ duy trì dinh dưỡng cân bằng.

Thời điểm sử dụng vitamin B12 tốt nhất thường là vào buổi sáng trước hoặc cùng bữa ăn để cơ thể hấp thu hiệu quả suốt ngày dài. Không nên tự ý tăng liều vượt mức khuyến nghị nếu chưa có chỉ định và kết quả xét nghiệm máu định kỳ từ nhân viên y tế.

Người tiêu dùng cần giữ tâm lý bình tĩnh khi phát hiện mình mang biến thể MTHFR vì đây là đặc điểm di truyền khá phổ biến. Việc chủ động hiểu rõ cơ chế chuyển hóa, lựa chọn đúng dạng vitamin B12 tương thích sinh học và duy trì lối sống lành mạnh sẽ là chìa khóa bảo vệ sức khỏe an toàn, lâu dài.