Không ít người mắc bệnh huyết áp cao thường xuyên tìm kiếm các loại thực phẩm bổ sung, hoa quả nhập khẩu với hy vọng làm mềm thành mạch và hồi phục sự dẻo dai của hệ tuần hoàn. Trong đó, việt quất đen được nhiều diễn đàn sức khỏe ca ngợi như một liệu pháp tự nhiên hỗ trợ độ đàn hồi mạch máu nhờ hàm lượng hoạt chất dồi dào.
Tuy nhiên, câu trả lời dựa trên các dữ liệu y khoa thực chứng lại không hoàn toàn như những lời quảng cáo phóng đại. Hiện tại chưa có đủ dữ liệu nghiên cứu khoa học xác nhận việc sử dụng việt quất đen có thể trực tiếp làm tăng độ đàn hồi mạch máu hay chữa lành các tổn thương mạch ở bệnh nhân tăng huyết áp. Độ đàn hồi của hệ thống mạch máu thực tế phụ thuộc chặt chẽ vào cấu trúc thành mạch, chức năng của lớp tế bào nội mô và việc kiểm soát các yếu tố huyết động học tổng thể.
Tế bào nội mô và bí mật đằng sau sự co giãn của lòng mạch
Để hiểu vì sao mạch máu có thể đàn hồi, cần xem xét lớp tế bào nội mô nằm ở vị trí tiếp xúc trực tiếp với dòng máu. Tế bào nội mô mạch máu là một lớp tế bào đơn duy nhất phân tách lòng mạch với thành mạch máu [1]. Lớp tế bào mỏng manh này giữ nhiều chức năng sống còn đối với sự cân bằng nội môi của hệ mạch, bao gồm điều hòa trương lực mạch máu, kiểm soát tính thấm, chống hình thành huyết khối, kiểm soát phản ứng viêm và duy trì tính toàn vẹn của mạch máu [1].
Thành mạch máu không phải là một ống dẫn thụ động mà liên tục thích ứng với áp lực cơ học. Lớp nội mô mạch máu luôn phải tiếp xúc liên tục với các lực huyết động do ứng suất cắt của dòng chảy tạo ra [1]. Bên cạnh lực ma sát của ứng suất cắt, huyết áp dao động theo từng nhịp đập cũng khiến lớp tế bào nội mô phải chịu các lực kéo căng và nén ép liên tục trên chu vi mạch máu [1].
Khi tế bào nội mô khỏe mạnh, chúng sản xuất các chất điều hòa giãn mạch như oxit nitric để duy trì độ mềm mại của mạch máu [2]. Tuy nhiên, dưới tác động của sự lão hóa và các yếu tố nguy cơ tim mạch, lượng oxit nitric sinh học giảm sút trong khi chất gây co mạch mạnh là endothelin-1 lại gia tăng [2]. Ngoài ra, sự kết hợp giữa rối loạn mỡ máu, các hạt lipid bị oxy hóa cùng với dòng chảy rối pro-atherogenic sẽ kích hoạt các con đường sinh học gây cứng tế bào nội mô và thúc đẩy tổn thương xơ vữa [1].
Huyết áp cao tàn phá cấu trúc và độ đàn hồi mạch máu ra sao?
Tăng huyết áp không đơn thuần là chỉ số đo được trên máy huyết áp tăng cao, mà là quá trình hủy hoại âm thầm cấu trúc đàn hồi của hệ mạch. Các rối loạn chức năng mạch máu, bao gồm tình trạng xơ cứng động mạch và suy giảm chức năng nội mô, diễn ra rất phổ biến ở những người mắc bệnh tăng huyết áp [3]. Khi áp lực nội mạch liên tục ở mức cao, thành mạch phải chống chịu lực căng lớn, dẫn đến việc gia tăng độ dày lớp nội mạc - trung mạc và suy giảm tính đàn hồi vốn có [4].
Nhiều bằng chứng khoa học chỉ ra rằng tăng huyết áp giữ vai trò trung tâm thúc đẩy sự gia tăng độ dày lớp nội mạc - trung mạc và độ cứng mạch máu, làm trầm trọng thêm nguy cơ tim mạch [4]. Khi các động mạch lớn ở trung tâm bị xơ cứng, khả năng co giãn đàn hồi để điều tiết áp lực dòng máu bị tổn hại nghiêm trọng [5]. Trong điều kiện sinh lý bình thường, sự đàn hồi trở lại của động mạch chủ giúp duy trì dòng chảy hướng về phía trước ở các động mạch ngoại vi trong thì tâm trương [5].
Nếu động mạch chủ trung tâm trở nên xơ cứng, biên độ dòng chảy thì tâm thu sẽ gia tăng và có xu hướng gây ra hiện tượng đảo chiều dòng chảy trong thì tâm trương ở ngoại vi [5]. Tình trạng này truyền các sóng xung lực mạnh vào hệ thống vi mạch, gây tổn thương cấu trúc tế bào nội mô và làm suy giảm khả năng tự điều chỉnh của vi tuần hoàn [2]. Lão hóa tự nhiên kết hợp cùng tăng huyết áp mạn tính sẽ đẩy nhanh quá trình xơ cứng thành mạch, tạo nên một vòng luẩn quẩn bệnh lý khó đảo ngược nếu không được kiểm soát tốt [4].
Nghiên cứu nói gì về mối liên hệ giữa xơ cứng mạch và tổn thương não?
Để đánh giá mức độ ảnh hưởng của tình trạng xơ cứng mạch máu và suy giảm nội mô đối với cơ thể, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu chi tiết trên người bệnh. Một nghiên cứu đa phương thức bằng hình ảnh cộng hưởng từ công bố năm 2021 đã đánh giá sức khỏe mạch máu não trên 200 nam giới lớn tuổi mắc bệnh tăng huyết áp nhưng chưa có biến cố tim mạch hay mạch máu não rõ rệt [3]. Độ đàn hồi động mạch của những người tham gia được đo bằng vận tốc sóng mạch cảnh - đùi (cfPWV), còn chức năng nội mô được đo bằng chỉ số xung huyết phản ứng kỹ thuật số (RHI) [3].
Kết quả từ nghiên cứu này chỉ ra rằng có mối liên hệ nghịch biến đáng kể giữa vận tốc sóng mạch cảnh - đùi và lưu lượng máu tưới lên não, cho thấy độ cứng động mạch gia tăng đồng nghĩa với việc tưới máu não bị suy giảm [3]. Trị số cfPWV cao hơn cũng liên quan rõ rệt đến sự xuất hiện của các mảng xơ vữa hẹp nội sọ và thể tích tổn thương chất trắng lớn hơn [3]. Đồng thời, chỉ số RHI liên hệ đồng biến với lưu lượng máu não, chứng tỏ rối loạn chức năng nội mô đi liền với tình trạng giảm tưới máu não ở bệnh nhân cao huyết áp [3].
Những mối liên hệ trên vẫn duy trì ý nghĩa thống kê ngay cả khi đã hiệu chỉnh các biến số gây nhiễu [3]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng xơ cứng động mạch và suy giảm chức năng nội mô có liên quan chặt chẽ với tình trạng giảm tưới máu não ở nam giới lớn tuổi bị tăng huyết áp, đồng thời tình trạng xơ cứng mạch còn gắn liền với tổn thương mạch máu não toàn thể, gây ảnh hưởng đến cả các mạch máu nhỏ lẫn mạch máu cỡ vừa và lớn [3].
Xơ cứng động mạch ở người trẻ và nguy cơ hình thành cục máu đông
Hiện tượng xơ cứng động mạch và tổn thương nội mô không chỉ xảy ra ở người cao tuổi hay bệnh nhân tăng huyết áp lâu năm. Một nghiên cứu tiến hành trên 71 nam tình nguyện viên trẻ tuổi và khỏe mạnh đã đánh giá chức năng nội mô qua phương pháp giãn mạch qua trung gian dòng chảy ở động mạch cánh tay (FMD) và đo độ cứng động mạch toàn thân qua vận tốc sóng mạch cảnh - đùi (cfPWV) [6]. Kết quả cho thấy các thông số đàn hồi của động mạch cảnh có liên quan đến chỉ số khối cơ thể (BMI) và huyết áp tâm thu, đồng thời thông số cfPWV tỷ lệ nghịch với khả năng giãn mạch qua trung gian dòng chảy [6].
Đáng chú ý hơn, ở những người trẻ tuổi thừa cân và béo phì nhưng huyết áp vẫn ở mức bình thường, độ cứng động mạch gia tăng đã bắt đầu để lại các hệ lụy cơ học [7]. Động mạch trung tâm bị xơ cứng thúc đẩy ứng suất cắt và ứng suất kéo căng trên thành mạch lớn hơn, đẩy nhanh sự mỏi của các thành phần cấu tạo thành mạch, đồng thời thúc đẩy tổn thương nội mô và làm tăng tính dễ bị tổn thương của mảng xơ vữa [7].
Khi các động mạch trung tâm trở nên cứng lại, tốc độ dòng máu tăng lên làm tăng ứng suất cắt và tạo ra dạng sóng áp lực tâm thu dốc đứng, khuếch đại tính xung động của ứng suất cắt ở các mạch máu ngoại vi [7]. Dòng chảy dao động bất thường này có thể gây ra trạng thái tiền huyết khối, kích hoạt phản ứng tiền oxy hóa và tiền viêm ở các tế bào nội mô mạch máu [7]. Mức độ vi hạt nội mô lưu hành trong máu – một dấu ấn giải phóng khi tế bào nội mô bị kích hoạt và tổn thương tính toàn vẹn cấu trúc – có mối liên hệ tỷ lệ thuận với độ cứng động mạch [7]. Khi nội mô bị tổn thương, tiểu cầu sẽ bị kích hoạt, làm gia tăng nguy cơ hình thành huyết khối cục bộ [7].
Tình trạng rối loạn chức năng nội mô và xơ cứng động mạch cũng được ghi nhận rõ nét trong các tình trạng bệnh lý mạch máu cấp tính như tiền sản giật. Nghiên cứu thực hiện trên 14 bệnh nhân tiền sản giật và 14 thai phụ khỏe mạnh cho thấy độ cứng động mạch ở nhóm tiền sản giật cao hơn đáng kể so với thai phụ bình thường, đồng thời chức năng nội mô đo bằng chỉ số FMD bị suy giảm nghiêm trọng [8]. Nghiên cứu này cũng nhấn mạnh rằng các phương pháp đo lường như FMD hay đo thể tích mạch ngoại vi (PAT) phản ánh các khía cạnh chức năng khác nhau của lớp nội mô [8].
Hiểu lầm thường gặp về việt quất đen và anthocyanin
Trong cộng đồng, nhiều người lầm tưởng rằng việt quất đen (bilberry) giàu hợp chất anthocyanin có thể hoạt động như một loại thuốc thần kỳ, nhanh chóng làm "mềm" thành mạch và thay thế hoàn toàn thuốc hạ huyết áp. Thậm chí có những quảng cáo thổi phồng rằng chỉ cần uống chiết xuất việt quất đen mỗi ngày thì mạch máu sẽ tự động đàn hồi trở lại mà không cần điều chỉnh ăn uống hay uống thuốc theo đơn.
Đây là một hiểu lầm hết sức tai hại. Dựa trên các tài liệu nghiên cứu y học thực chứng đã được phân tích, sự suy giảm tính đàn hồi của mạch máu là kết quả của biến đổi cấu trúc giải phẫu phức tạp, bao gồm sự phì đại tiểu động mạch, tái cấu trúc thành mạch, xơ hóa và xơ vữa mạch máu [2]. Những tổn thương cấu trúc này chịu sự chi phối trực tiếp của áp lực huyết động kéo dài, mức độ mỡ máu bị oxy hóa và các rối loạn cơ sinh học nội mạc [1].
Hiện tại, trong các trích đoạn bằng chứng khoa học có kiểm chứng, hoàn toàn không có dữ liệu lâm sàng nào chứng minh quả việt quất đen có khả năng phục hồi cấu trúc đàn hồi của thành mạch hay trực tiếp làm hạ áp lực dòng máu ở bệnh nhân cao huyết áp. Việc tự ý bỏ thuốc điều trị huyết áp để chuyển sang dùng việt quất đen hoặc các sản phẩm bổ sung anthocyanin không rõ hiệu quả có thể đẩy người bệnh vào nguy cơ gặp phải cơn tăng huyết áp kịch phát, đột quỵ và thiếu máu não cục bộ do xơ cứng mạch [3].
Giải pháp thực tế giúp cải thiện độ đàn hồi của mạch máu
Thay vì phụ thuộc vào các sản phẩm truyền miệng chưa được khoa học kiểm chứng, việc cải thiện độ đàn hồi của mạch máu đòi hỏi sự can thiệp đa chiều và kiên trì trong lối sống hàng ngày. Nghiên cứu tổng quan về lão hóa mạch máu và tăng huyết áp cho thấy hoạt động thể lực đóng vai trò biến đổi tích cực ảnh hưởng của lão hóa và các yếu tố nguy cơ lên chức năng nội mô [4].
Tác động tích cực của việc rèn luyện thể lực sức bền đối với độ cứng mạch máu và chức năng tế bào nội mô đã được chứng minh qua vô số nghiên cứu y khoa [4]. Trong các theo dõi dài hạn, hoạt động thể chất đều đặn được ghi nhận là giúp làm giảm sự tiến triển của độ dày lớp nội mạc - trung mạc ở thành mạch [4]. Việc duy trì tập luyện giúp cải thiện lưu lượng máu, điều hòa ứng suất cắt sinh lý lành mạnh trên lớp nội mô, từ đó kích thích sản sinh oxit nitric và duy trì trương lực thành mạch ở trạng thái tối ưu [1, 3].
Đối với việc sử dụng thực phẩm như quả việt quất, nếu muốn đưa vào chế độ ăn, người bệnh chỉ nên xem đây là một nguồn trái cây tự nhiên bổ sung chất xơ và vi chất thông thường trong khẩu phần ăn cân đối. Người bệnh có thể dùng một lượng vừa phải quả tươi kết hợp trong bữa sáng hoặc bữa phụ cùng sữa chua không đường, không nên lạm dụng các loại siro việt quất chứa nhiều đường tinh luyện. Tuyệt đối không sử dụng các chế phẩm này với mục đích thay thế đơn thuốc điều trị huyết áp của bác sĩ chuyên khoa.
Ai nên thận trọng?
Bệnh nhân tăng huyết áp đã xuất hiện các dấu hiệu tổn thương mạch máu: Những người đã được chẩn đoán xơ cứng động mạch, có mảng xơ vữa động mạch hoặc tiền sử thiếu máu não cục bộ cần đặc biệt thận trọng [3]. Việc kiểm soát huyết áp bằng thuốc theo phác đồ là yếu tố tiên quyết để ngăn chặn suy giảm tưới máu não và phì đại tiểu động mạch [2, 3]. Nhóm đối tượng này không được tự ý sử dụng các chế phẩm bổ trợ liều cao khi chưa tham vấn ý kiến bác sĩ điều trị.
Người thừa cân, béo phì có nguy cơ tim mạch: Những người có chỉ số BMI cao thường tiềm ẩn tình trạng gia tăng độ cứng động mạch và tăng nguy cơ hoạt hóa tiểu cầu [7]. Cần tập trung giảm cân khoa học thông qua vận động thể chất và điều chỉnh dinh dưỡng tổng thể thay vì trông chờ vào các sản phẩm từ việt quất [5, 8].
Phụ nữ mang thai có biến chứng mạch máu: Phụ nữ mang thai, đặc biệt là nhóm đối tượng có nguy cơ hoặc mắc tiền sản giật, có sự suy giảm chức năng nội mô và tăng độ cứng mạch rất phức tạp [8]. Nhóm đối tượng này tuyệt đối không được tùy tiện sử dụng các loại thảo dược, chiết xuất đậm đặc mà phải tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định y khoa tại các cơ sở y tế chuyên khoa [8].
Bảo vệ độ đàn hồi của mạch máu ở người huyết áp cao là một quá trình liên tục đòi hỏi kiểm soát tốt chỉ số huyết áp, duy trì cân nặng hợp lý và tích cực vận động thể chất mỗi ngày. Thực phẩm tự nhiên có thể là một phần của chế độ ăn uống lành mạnh, nhưng không thể thay thế cho các biện pháp y tế chuẩn mực và lối sống khoa học.
