Nhiều người nội trợ thường gặp phải cảm giác khó chịu sau khi gọt vài quả su su chuẩn bị cho bữa cơm: lòng bàn tay bỗng khô căng, xuất hiện một lớp màng dính mỏng khó rửa, đầu ngón tay tê buốt hoặc ngứa râm ran. Tình trạng này diễn ra rất phổ biến khiến không ít người lo lắng liệu mủ su su có chứa độc tính nguy hiểm gây hại lâu dài hay bản thân đang bị dị ứng thực phẩm nặng.

Thực tế, hiện tượng này thường bắt nguồn từ viêm da tiếp xúc kích ứng – một phản ứng bề mặt mang tính cơ học và hóa học tại chỗ, không phải ngộ độc toàn thân hay phản ứng miễn dịch nguy cấp [1]. Hiểu rõ cơ chế phản ứng của da với nhựa thực vật sẽ giúp bạn an tâm chế biến món ăn mà không còn lo lắng về đôi bàn tay thô ráp.

Tê ráp tay do nhựa quả: Độc tính hay phản ứng dị ứng?

Theo y văn về da liễu, viêm da tiếp xúc chia thành hai nhóm cơ bản: viêm da tiếp xúc kích ứng (ICD) và viêm da tiếp xúc dị ứng (ACD) [1]. Điểm khác biệt mấu chốt nằm ở cách hệ miễn dịch phản ứng.

Viêm da tiếp xúc kích ứng xảy ra khi một chất bên ngoài gây tổn hại trực tiếp đến hàng rào bảo vệ da mà không cần thông qua phản ứng điều hòa miễn dịch [1], [2]. Bất kỳ ai tiếp xúc với chất kích ứng ở nồng độ và thời gian đủ lớn đều có thể xuất hiện biểu hiện này [3], [2]. Biểu hiện thường gặp là da khô rát, đỏ, bong vảy, có ranh giới rõ rệt tại vùng phơi nhiễm [1], [2].

Ngược lại, viêm da tiếp xúc dị ứng lại là một phản ứng quá mẫn muộn [1]. Cơ thể phải trải qua giai đoạn mẫn cảm trước đó, và triệu chứng chỉ bùng phát khi tiếp xúc trở lại với dị nguyên [1]. Trong trường hợp nhựa quả su su, tình trạng tê ráp và se cứng da phần lớn là phản ứng kích ứng tại chỗ do các hợp chất kết dính và chất nhựa thực vật làm xáo trộn lớp màng lipid bảo vệ bên ngoài cùng của biểu bì [1]. Hiện tượng này không phải ngộ độc tế bào sâu rộng hay phản ứng sốc nguy hiểm.

Cơ chế tác động của nhựa thực vật lên da người

Nhiều loài thực vật tiết ra chất nhựa (mủ latex) như một cơ chế tự vệ tự nhiên để làm lành vết thương mô cây và chống lại các loài ăn cỏ [3]. Khi tiếp xúc với da người, các dẫn xuất và dịch tiết này có thể khơi mào nhiều phản ứng da qua các con đường: kích ứng, dị ứng tiếp xúc, mày đay tiếp xúc hoặc viêm da ánh sáng [4].

Ở cấp độ tế bào, các chất gây kích ứng hoặc dị nguyên kích hoạt phức hợp viêm (inflammasome), thúc đẩy giải phóng các cytokine gây viêm như Interleukin-1beta (IL-1beta) và Interleukin-18 (IL-18), dẫn đến tình trạng phù nề mô, xung huyết và ban đỏ [5]. Khi hàng rào da bị phá vỡ, các tế bào biểu mô (keratinocyte) có thể bị tổn thương hoặc chết theo chương trình (apoptosis) tùy thuộc vào nồng độ chất tiếp xúc [3].

Ngoài ra, mủ thực vật khi khô lại tạo ra một màng polyme tự nhiên co rút nhanh trên bề mặt da. Sự co rút này rút bớt độ ẩm bề mặt, làm căng lớp sừng ngoài cùng và chèn ép nhẹ các đầu mút thần kinh cảm giác, tạo ra cảm giác tê râm ran, khô căng và ráp cứng ngón tay ngay sau khi sơ chế.

Khoa học nói gì về các ca viêm da do nhựa cây?

Cần làm rõ rằng hiện chưa có các nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu phân tích riêng lẻ thành phần dịch mủ của quả su su. Dữ liệu y khoa hiện tại tập trung nghiên cứu phản ứng da đối với dịch mủ của các nhóm thực vật gây kích ứng phổ biến khác.

Một nghiên cứu công bố năm 2005 đã ghi nhận trường hợp viêm da tiếp xúc kích ứng sau khi tiếp xúc với dịch nhựa cây Agave americana [4]. Bệnh nhân xuất hiện các tổn thương ban xuất huyết tại đúng vị trí phơi nhiễm, chứng minh nhựa thực vật hoàn toàn có thể phá vỡ tính toàn vẹn của mô da tại chỗ mà không cần yếu tố dị ứng từ trước [4].

Trong nghiên cứu công bố năm 2020 trên tạp chí da liễu, các nhà khoa học đã phân tích tác động của nhựa cây Euphorbia myrsinites (họ Thầu dầu) lên da người khỏe mạnh và tế bào biểu mô nuôi cấy [3]. Khi thử nghiệm áp da (patch test) với nhựa cây tươi, 100% vị trí thử nghiệm đều xuất hiện viêm da với diễn tiến giảm dần theo thời gian [3]. So với viêm da tiếp xúc dị ứng thông thường, tổn thương mô do nhựa cây gây ra nặng hơn và sự phá vỡ cấu trúc biểu bì rõ rệt hơn [3]. Thử nghiệm trên mô da người và tế bào keratinocyte in vitro cho thấy việc phơi nhiễm dịch nhựa làm gia tăng sự chết theo chương trình của tế bào sừng phụ thuộc vào liều lượng [3]. Điều này củng cố bản chất kích ứng độc học trực tiếp của dịch nhựa cây [3].

Bên cạnh đó, một báo cáo lâm sàng năm 2016 đã mô tả ba trường hợp trẻ em 4 tuổi nhập viện cấp cứu do tiếp xúc với nhựa cây Euphorbia helioscopia [6]. Điểm đáng lưu ý là hai bệnh nhi được rửa mặt ngay lập tức bằng nước máy sau khi dính nhựa chỉ bị đỏ da nhẹ [6]. Ngược lại, trường hợp thứ ba từ chối rửa ngay mà đợi 15 phút sau mới rửa đã xuất hiện các bóng nước lớn trên má và cằm [6]. Tất cả các tổn thương này đều tự lành hoàn toàn trong vòng 10 ngày mà không để lại sẹo [6].

Một khảo sát năm 1993 trên 103 người trồng củ hoa và 49 người đối chứng ghi nhận các dấu hiệu viêm da nhẹ xuất hiện thường xuyên hơn ở nhóm người trồng hoa (30% so với 8%, p < 0,05) [7]. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ việc tiếp xúc thường xuyên với dịch nhựa hoa thủy tiên gây kích ứng cùng các dị nguyên khác, cho thấy viêm da tiếp xúc kích ứng nhẹ là vấn đề rất phổ biến khi lao động tiếp xúc trực tiếp với dịch thực vật [7].

Hiểu lầm thường gặp khi bị dính nhựa su su

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ những ai có cơ địa dị ứng mới bị ráp tay khi dính nhựa su su. Thực tế, viêm da tiếp xúc kích ứng là phản ứng không qua cơ chế miễn dịch, nên bất kỳ làn da nào tiếp xúc đủ lâu với lượng nhựa đậm đặc đều có thể bị khô ráp hoặc châm chích [1], [2].

Một quan niệm sai lầm khác là dùng cồn nồng độ cao, xà phòng tẩy rửa cực mạnh hoặc chanh chà xát mạnh để tẩy nhựa dính. Hành động này vô tình làm tổn thương thêm lớp lipid bảo vệ biểu bì đang bị kích ứng, khiến da dễ bị đỏ rát, nứt nẻ và viêm sâu hơn. Bản chất nhựa quả kết dính cơ học, do đó chỉ cần xử lý bằng dầu dung môi hoặc rửa trôi cơ học nhẹ nhàng.

Ai nên thận trọng khi sơ chế thực phẩm có nhựa?

Dù nhựa su su không chứa độc tố gây chết người, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý để tránh tổn thương da lan rộng:

  • Người có tiền sử viêm da cơ địa hoặc da tay đang có vết thương hở, vết nứt nẻ: Lớp bảo vệ biểu bì suy yếu khiến các hoạt chất kích ứng thấm sâu hơn, làm tăng nguy cơ viêm da hoặc nhiễm trùng thứ phát [7].
  • Người làm nghề sơ chế nông sản, phụ bếp: Việc tiếp xúc liên tục với dịch nhựa thực vật trong thời gian dài có thể chuyển từ viêm da cấp tính sang viêm da mạn tính với biểu hiện nứt nẻ, dày sừng [7], [1].
  • Trẻ nhỏ: Làn da trẻ em mỏng manh và dễ phản ứng mạnh với các loại mủ cây, như bài học từ các ca viêm da phồng rộp do mủ thực vật đã được ghi nhận [6].

Hướng dẫn xử lý và phòng tránh dính nhựa khi gọt su su

Để bảo vệ đôi bàn tay khi sơ chế su su, bạn có thể áp dụng các biện pháp khoa học và thực tế sau:

  • Rửa ngay dưới vòi nước chảy: Nếu nhựa dính vào tay, hãy xả nước rửa ngay lập tức [6]. Việc rửa trôi kịp thời làm giảm đáng kể mức độ bám dính và ngăn ngừa phản ứng kích ứng phát triển thành phồng rộp hay đỏ rát diện rộng [6].
  • Đeo găng tay bảo hộ: Đây là biện pháp phòng ngừa đơn giản và triệt để nhất [8], [1]. Tránh tiếp xúc trực tiếp là bước quan trọng hàng đầu trong việc kiểm soát các bệnh da liễu do thực vật [8], [1].
  • Gọt vỏ dưới chậu nước: Cho su su vào chậu nước đầy khi gọt vỏ. Dòng nước sẽ hòa loãng và ngăn dòng nhựa dính bám vào da tay.
  • Mẹo làm sạch mủ dính: Thay vì dùng hóa chất tẩy mạnh, bạn có thể thoa vài giọt dầu ăn hoặc dầu dừa lên lòng bàn tay để hòa tan lớp nhựa hữu cơ, sau đó rửa lại nhẹ nhàng bằng xà phòng dịu nhẹ và nước ấm, rồi lau khô và thoa kem dưỡng ẩm.

Cảm giác tê ráp tay do nhựa su su chỉ là phản ứng kích ứng bề mặt thông thường của da trước các hợp chất nhựa thực vật, hoàn toàn không phải dấu hiệu trúng độc nguy hiểm [1]. Bằng cách mang găng tay bảo hộ hoặc rửa sạch tay ngay dưới vòi nước sau khi sơ chế [6], bạn có thể thoải mái chế biến thực phẩm mà vẫn giữ được làn da mềm mại, khỏe mạnh. Nếu da xuất hiện phồng rộp lớn hoặc đỏ rát kéo dài không thuyên giảm, người dân nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa da liễu để được thăm khám và điều trị phù hợp [8], [1].