Nhiều người mắc các bệnh mãn tính như tim mạch, huyết áp, mỡ máu hay rối loạn tâm lý thường lo lắng khi thấy mái tóc thưa dần sau vài tuần hoặc vài tháng dùng thuốc. Tình trạng tóc rụng nhiều khi chải đầu, gội đầu khiến không ít bệnh nhân hoang mang, thậm chí tự ý bỏ thuốc điều trị.
Thực tế, rụng tóc là một tác dụng phụ có thể gặp ở một số nhóm thuốc điều trị bệnh mãn tính phổ biến như thuốc huyết áp, thuốc hạ mỡ máu, thuốc chống đông và thuốc hướng thần hay chống trầm cảm [1, 2]. Tuy nhiên, phần lớn các trường hợp rụng tóc do thuốc đều ở dạng lan tỏa, không để lại sẹo trên da đầu và có khả năng phục hồi hoàn toàn sau khi ngừng hoặc đổi sang loại thuốc phù hợp [1, 2, 3].
Rụng tóc do thuốc diễn ra như thế nào?
Rụng tóc do thuốc thường được xếp vào hai dạng cơ bản: rụng tóc trong giai đoạn phát triển (anagen effluvium) và rụng tóc trong giai đoạn nghỉ (telogen effluvium) [1]. Rụng tóc giai đoạn phát triển thường liên quan đến liều lượng và hay gặp nhất ở các loại thuốc hóa trị điều trị ung thư [1].
Ngược lại, phần lớn các thuốc điều trị bệnh mãn tính gây rụng tóc thông qua cơ chế telogen effluvium [2]. Khi gặp tác động của thuốc, nang tóc bị kích thích chuyển sớm từ giai đoạn mọc sang giai đoạn nghỉ ngơi, dẫn đến hiện tượng tóc rụng lan tỏa sau một khoảng thời gian trì hoãn [3, 8]. Kiểu rụng tóc này không phá hủy nang tóc, không tạo sẹo vĩnh viễn và nang tóc vẫn giữ nguyên tiềm năng mọc lại bình thường [1, 2, 3].
Thuốc huyết áp: Chú ý nhóm chẹn beta
Trong số các thuốc tim mạch và huyết áp, nhóm thuốc chẹn thụ thể beta giao cảm (beta-blocker) dùng đường toàn thân hoặc nhỏ tại chỗ được ghi nhận là một nguyên nhân gây rụng tóc [2, 5]. Đây là nhóm thuốc được kê đơn rất rộng rãi cho người bệnh tăng huyết áp, suy tim, thiếu máu cơ tim cục bộ, rối loạn nhịp tim và đau nửa đầu [3].
Nhiều hoạt chất chẹn beta cụ thể đã được ghi nhận trong y văn liên quan đến tác dụng phụ rụng tóc dạng telogen effluvium như propranolol hay metoprolol [4]. Một báo cáo lâm sàng năm 1985 ghi nhận trường hợp bệnh nhân tăng huyết áp xuất hiện viêm da thâm nhiễm và rụng tóc rõ rệt trên da đầu không lâu sau khi dùng một thuốc chẹn beta là nadolol [4]. Sau 4 tháng điều trị, việc ngừng hoạt chất nadolol đã giúp tình trạng viêm da thoái lui nhanh chóng và toàn bộ tóc da đầu mọc lại hoàn toàn trong vòng 3 tháng [4].
Thuốc chống đông máu: Tác dụng phụ xuất hiện ở hầu hết các thuốc
Các thuốc chống đông máu là nhóm thuốc thiết yếu để điều trị và phòng ngừa cục máu đông trong tĩnh mạch sâu, thuyên tắc phổi hoặc rung nhĩ. Đáng lưu ý, y văn ghi nhận tất cả các thuốc chống đông máu đều có thể gây rụng tóc [5]. Tác dụng phụ này có thể xảy ra ở hầu như bất kỳ hoạt chất chống đông nào đang được sử dụng lâm sàng [6].
Một báo cáo lâm sàng năm 2017 mô tả một nữ bệnh nhân 20 tuổi bị huyết khối tĩnh mạch sâu tái phát, người này bị rụng tóc đáng kể sau khi dùng nhiều loại thuốc chống đông khác nhau, bao gồm các dẫn xuất heparin và các thuốc chống đông đường uống thế hệ mới [6]. Tình trạng rụng tóc ở bệnh nhân này đã hồi phục nhanh chóng sau khi ngừng các thuốc trên [6]. Cuối cùng, người bệnh được chuyển sang điều trị chống đông dài hạn bằng fondaparinux mà không hề bị rụng tóc [6]. Báo cáo nhấn mạnh hiện tượng rụng tóc do thuốc chống đông hồi phục rất nhanh và bác sĩ có thể cần thử nghiệm nhiều phác đồ để tìm ra thuốc phù hợp cho từng cá nhân [6].
Thuốc hạ mỡ máu: Tỷ lệ hiếm gặp nhưng đã được ghi nhận
Thuốc hạ cholesterol và mỡ máu là nền tảng điều trị cho các bệnh nhân rối loạn lipid huyết, xơ vữa động mạch nhằm ngăn ngừa nhồi máu cơ tim và đột quỵ. Nhiều người lo lắng liệu nhóm thuốc này có làm hói đầu hay không.
Theo các tổng quan y văn, thuốc hạ mỡ máu không phải là thủ phạm phổ biến gây rụng tóc như thuốc chống ung thư hay thuốc chống đông [5]. Chỉ có một vài trường hợp rụng tóc cá biệt (isolated cases) được báo cáo liên quan đến việc dùng các thuốc hạ cholesterol máu [5]. Do đó, người bệnh dùng thuốc mỡ máu không nên quá lo sợ tình trạng hói đầu lan rộng, bởi tần suất xảy ra là rất thấp và không mang tính phổ quát [5].
Thuốc tâm thần và chống trầm cảm: Nhiều nhóm cần lưu ý
Các thuốc hướng thần và thuốc điều trị bệnh lý tâm thần cũng là nhóm được ghi nhận có nguy cơ gây rụng tóc không sẹo [7]. Trong đó, thuốc chẹn beta, lithium và các thuốc chống co giật là những thuốc hướng thần có khả năng cao nhất gây ra tình trạng rụng tóc liên quan đến thuốc [7].
Cụ thể về tỷ lệ, các nghiên cứu tổng quan ghi nhận có khoảng 15% bệnh nhân dùng lithium xuất hiện tình trạng tóc thưa dần [5]. Hiện tượng rụng tóc cũng được ghi nhận thứ phát sau khi dùng một số thuốc chống co giật, chủ yếu là valproic acid [2, 8]. Đối với nhóm thuốc chống trầm cảm ba vòng, các báo cáo ca bệnh rụng tóc rất hiếm khi xuất hiện trong y văn [5]. Nhìn chung, rụng tóc do thuốc hướng thần phần lớn là dạng lan tỏa và hồi phục tốt sau khi ngưng hoạt chất gây bệnh [7].
Ngoài ra, y văn cũng ghi nhận hiện tượng rụng tóc liên quan đến các thuốc kháng giáp (tất cả các thuốc kháng giáp đều có thể gây rụng), thuốc tránh thai đường uống (trong thời gian uống hoặc sau khi ngừng), hay thuốc ức chế miễn dịch như leflunomide [2, 8]. Các thuốc giảm đau chống viêm non-steroid hoặc salicylate cũng có thể gây rụng tóc nhưng chỉ ở một tỷ lệ bệnh nhân rất nhỏ [5].
Những hiểu lầm thường gặp về rụng tóc do thuốc
Một hiểu lầm phổ biến là rụng tóc do thuốc sẽ dẫn đến hói đầu vĩnh viễn không thể cứu vãn. Sự thật là rụng tóc do các thuốc điều trị bệnh mãn tính hầu hết là rụng tóc lan tỏa không tạo sẹo (nonscarring alopecia), nang tóc không bị tiêu hủy và tóc sẽ mọc lại sau khi loại bỏ tác nhân [1, 2, 3].
Hiểu lầm thứ hai là nếu một loại thuốc chống đông hoặc hạ áp gây rụng tóc thì tất cả các thuốc cùng nhóm đều sẽ gây hậu quả tương tự. Thực tế ca lâm sàng đã chứng minh có người rụng tóc với heparin và thuốc chống đông đường uống mới nhưng lại dung nạp hoàn hảo với fondaparinux [6]. Việc đổi hoạt chất trong cùng phân nhóm hoặc sang nhóm điều trị tương đương hoàn toàn có thể giải quyết được vấn đề [6].
Hiểu lầm thứ ba là rụng tóc xuất hiện ngay sau ngày đầu tiên uống thuốc. Với cơ chế telogen effluvium, nang tóc cần thời gian vài tuần đến vài tháng để hoàn tất chu kỳ nghỉ trước khi sợi tóc rời khỏi da đầu, khiến việc xác định thuốc gây bệnh đòi hỏi sự theo dõi kỹ lưỡng [3, 8].
Ai nên thận trọng và cách xử trí an toàn
Chẩn đoán rụng tóc do thuốc hiện nay vẫn là một thách thức lớn trên lâm sàng vì có quá nhiều nguyên nhân gây rụng tóc thể telogen cùng lúc như căng thẳng, phẫu thuật lớn, bệnh nặng, dinh dưỡng kém hay sinh nở [2, 8]. Cách duy nhất để khẳng định chắc chắn một thuốc có phải là thủ phạm hay không là theo dõi xem tóc có mọc lại sau khi ngừng dùng thuốc bị nghi ngờ hay không [5].
Tuy nhiên, người bệnh TUYỆT ĐỐI KHÔNG được tự ý dừng uống các thuốc huyết áp, chống đông máu, hạ mỡ máu hay thuốc tâm thần khi thấy rụng tóc. Việc tự ý ngưng thuốc điều trị mãn tính có thể dẫn đến cơn tăng huyết áp kịch phát, đột quỵ tái phát hoặc tắc mạch đe dọa tính mạng. Bác sĩ cần nhận biết sớm tác dụng phụ rụng tóc của thuốc, bởi vì sự lo lắng về ngoại hình có thể trở thành nguyên nhân khiến bệnh nhân tuân thủ điều trị kém [5].
Khi nghi ngờ rụng tóc do thuốc, người bệnh cần đến gặp bác sĩ điều trị để được đánh giá cẩn thận [7]. Bác sĩ có thể cân nhắc giảm liều, đổi sang một nhóm thuốc khác có cùng hiệu quả điều trị hoặc chỉ định loại thuốc khác ít nguy cơ hơn trước khi quyết định can thiệp [6]. Giữ tinh thần ổn định, theo dõi sát sao và trao đổi cởi mở với bác sĩ là chìa khóa giúp bảo vệ cả sức khỏe tim mạch lẫn mái tóc của bạn.
