Đi máy bay qua những hành trình dài là trải nghiệm quen thuộc với nhiều người, từ đi công tác đến du lịch xuyên lục địa. Cảm giác chung của hầu hết hành khách sau nhiều giờ ngồi trên khoang là họng khô khốc, mắt cay xè và toàn thân mệt mỏi. Nhiều người băn khoăn: trên chuyến bay dài, uống nước lọc thông thường đã đủ chưa, hay nên mang theo nước điện giải để bù đắp sự mất nước vô hình?
Câu trả lời ngắn gọn là nước lọc vẫn là nền tảng cốt lõi, nhưng chưa có bằng chứng khoa học nào chứng minh nước điện giải vượt trội hơn nước lọc đối với hành khách thông thường đi máy bay. Thói quen uống nước đều đặn quan trọng hơn rất nhiều so với việc lựa chọn loại nước thần kỳ nào đó.
Vì sao cơ thể liên tục mất nước khi bay cao?
Môi trường vi khí hậu bên trong khoang hành khách máy bay bao gồm không khí tuần hoàn, khô và mát, đồng thời áp suất được duy trì ở mức thấp hơn mực nước biển [1]. Độ ẩm thấp đặc trưng trong khoang lái và khoang khách thúc đẩy sự bay hơi nước qua da và hơi thở, dẫn đến tình trạng mất nước và khô da [2]. Quá trình này diễn ra một cách vô hình, khiến cơ thể mất dịch mà người bay không hề nhận thấy sự đổ mồ hôi ướt đẫm như khi vận động.
Bên cạnh đó, việc ngồi bất động ở ghế trong thời gian dài trên các chuyến bay viễn xứ tạo ra những thay đổi sinh lý bất lợi [1]. Máu và dịch cơ thể có xu hướng dồn ứ xuống các chi dưới [1]. Hiện tượng dồn dịch kết hợp với thay đổi độ nhớt của máu có thể đẩy nhanh tình trạng mất nước của hành khách [1]. Tình trạng bất động kéo dài, ứ trệ tuần hoàn cùng với trạng thái tăng đông do thiếu oxy nhẹ còn làm tăng nguy cơ huyết khối tĩnh mạch sâu (DVT) [2].
Khoa học thực sự nói gì về mức độ mất nước trên máy bay?
Dù nhiều tài liệu y tế phổ biến suốt hàng chục năm qua khuyên hành khách duy trì đủ nước khi bay, các tổng quan hệ thống gần đây cho thấy chưa có nỗ lực bài bản nào xác định chính xác mức độ thiếu nước thực tế ảnh hưởng tới sức khỏe hay thành tích của người đi xa [1]. Một tổng quan năm 2020 nhấn mạnh rằng có rất ít nghiên cứu được thực hiện trực tiếp trên các vận động viên đang di chuyển bằng máy bay [1]. Các dữ liệu hiện có vẫn chưa cung cấp bằng chứng rõ ràng về tỷ lệ mắc, mức độ nghiêm trọng hay thời gian mất nước cấp tính trên chuyến bay [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã theo dõi trực tiếp các thông số máu liên quan đến nguy cơ mất nước và đông máu [3]. Nghiên cứu tiến hành trên 15 vận động viên sức bền thực hiện chuyến bay đường dài kéo dài 8 giờ, so sánh với 12 người đối chứng không bay [3]. Mẫu máu được lấy vào buổi sáng trước khi bay, ngay sau khi hạ cánh, cùng hai lần đo bổ sung vào buổi sáng và buổi tối sau đó 3 ngày [3]. Kết quả cho thấy nồng độ huyết sắc tố trước chuyến bay cao hơn sau chuyến bay (+0,5 g/dL, P = 0,038), và tỷ lệ hồng cầu lưới không có biến động đáng kể ở cả hai nhóm [3]. Các nhà khoa học kết luận những thay đổi sinh học này chỉ tương đương với sự dao động tự nhiên theo nhịp ngày đêm của cơ thể, không cho thấy tình trạng cô đặc máu nghiêm trọng do mất nước cực đoan [3].
Nước lọc hay nước điện giải: Chọn loại nào?
Các chuyến bay đường dài thường được định nghĩa sinh lý là chuyến bay kéo dài trên 6 giờ [2]. Trong khoảng thời gian này, cơ thể hành khách chủ yếu mất nước qua đường hô hấp và qua bề mặt da do không khí quá khô hanh [2]. Quá trình mất nước thụ động này làm hao hụt lượng nước tự do trong cơ thể nhiều hơn là thất thoát muối khoáng ồ ạt qua tuyến mồ hôi.
Vì vậy, nước lọc thông thường đáp ứng hoàn toàn nhu cầu bù đắp lượng nước bốc hơi qua niêm mạc hô hấp. Không có nghiên cứu nào trên người đi máy bay chỉ ra rằng việc bổ sung các chất điện giải như natri hay kali là bắt buộc đối với một người khỏe mạnh ngồi yên tĩnh trên ghế [1, 8]. Việc lạm dụng các gói bù điện giải chứa nhiều muối hoặc đường khi cơ thể không vận động nặng có thể làm tăng thêm áp lực lọc của thận một cách không cần thiết. Nước lọc sạch vẫn là ưu tiên hàng đầu, tiết kiệm và an toàn nhất.
Hiểu lầm phổ biến khi bù nước trên chuyến bay
Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là phải uống dồn thật nhiều nước cùng một lúc trước khi lên máy bay hoặc khi vừa cất cánh. Thói quen này không giúp cơ thể giữ nước tốt hơn mà chỉ kích thích bàng quang hoạt động, khiến bạn phải đứng dậy đi vệ sinh nhiều lần trong khoang chật hẹp.
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng các loại nước đóng chai đắt tiền hoặc nước thể thao chuyên dụng sẽ ngăn chặn được hội chứng say máy bay (jet lag). Rối loạn nhịp sinh học khi bay qua nhiều múi giờ dẫn đến mệt mỏi, cáu gắt, rối loạn giấc ngủ và suy giảm nhận thức [2]. Thiếu nước làm cơ thể thêm uể oải, nhưng uống nước điện giải hoàn toàn không thể đảo ngược tình trạng rối loạn nhịp ngày đêm này [1, 6]. Ngoài ra, việc dùng rượu bia, cà phê trên máy bay cũng là sai lầm vì chúng có tính lợi tiểu nhẹ, khiến tình trạng khô khát càng trầm trọng hơn.
Những ai cần đặc biệt cẩn trọng?
Dù nước lọc là an toàn cho số đông, một số nhóm người cần có kế hoạch bù nước và chăm sóc sức khỏe cẩn thận hơn:
Hành khách có bệnh tim mạch, suy tim hoặc suy thận mạn: Việc nạp thêm chất điện giải (đặc biệt là natri và kali) mà không kiểm soát có thể gây ứ dịch, rối loạn nhịp tim hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng phù nề chi dưới do tư thế ngồi lâu [1]. Nhóm người này cần tuân thủ nghiêm ngặt lượng dịch và chế độ ăn do bác sĩ chỉ định trước chuyến đi.
Người có tiền sử huyết khối hoặc nguy cơ cao mắc huyết khối tĩnh mạch sâu: Do tình trạng bất động kết hợp với thiếu oxy nhẹ trong khoang lái làm kích hoạt các yếu tố đông máu và tăng nồng độ D-dimer [2], việc uống đủ nước lọc và thường xuyên đứng dậy vận động chân là điều tối quan trọng để ngăn ngừa máu ứ trệ [1, 6].
Hướng dẫn bù nước đúng cách trên các chuyến bay xa
Để giữ cơ thể luôn thoải mái và không bị khô kiệt suốt chuyến bay dài, hành khách có thể áp dụng các bước thực tế sau:
Chia nhỏ lượng nước uống: Thay vì uống cạn một chai lớn, hãy uống từng ngụm nhỏ, đều đặn mỗi 30-60 phút một lần. Lựa chọn nước lọc đóng chai kín hoặc nước đun sôi để đảm bảo vệ sinh.
Hạn chế đồ uống kích thích: Không sử dụng rượu, bia, trà đậm hay cà phê trong suốt thời gian bay để tránh làm tăng áp lực đào thải qua thận.
Vận động nhẹ nhàng: Cứ sau mỗi 1-2 giờ, hãy đứng dậy đi lại dọc lối đi hoặc thực hiện các động tác xoay cổ chân, co duỗi bắp chân ngay tại chỗ ngồi để cải thiện tuần hoàn máu, hỗ trợ giảm hiện tượng dồn dịch xuống chi dưới [1, 6].
Chăm sóc bề mặt niêm mạc: Sử dụng xịt khoáng cho da mặt, nhỏ mắt nhân tạo và bôi sáp dưỡng môi để giảm bớt cảm giác khô rát do độ ẩm không khí thấp trong khoang máy bay [2].
Duy trì đủ nước cho cơ thể trên các chuyến bay xa là việc làm thiết thực giúp giảm bớt mệt mỏi và bảo vệ tuần hoàn. Nước lọc thông thường vẫn là lựa chọn tự nhiên, hiệu quả và đầy đủ nhất cho phần lớn hành khách; nước điện giải là không bắt buộc trừ khi có chỉ định y khoa riêng biệt. Hãy chủ động chuẩn bị nước sạch, uống từng ngụm nhỏ và vận động đôi chân để chuyến bay luôn an toàn, dễ chịu.
