Nhiều sản phụ sau sinh thường rỉ tai nhau kiêng ăn lá lốt vì sợ bị "tiêu sữa", "mất sữa hoàn toàn" chỉ sau một bữa ăn. Đây là nỗi lo lắng phổ biến trong văn hóa chăm sóc hậu sản tại Việt Nam, khiến không ít bà mẹ căng thẳng khi vô tình nếm phải món ăn chứa loại rau gia vị này.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học thực tế hiện nay không ghi nhận bằng chứng nào cho thấy lá lốt làm ngừng tiết sữa mẹ. Sản lượng sữa chịu sự điều tiết của các cơ chế sinh học, nhu cầu bú của trẻ và tuần hoàn tại tuyến vú thay vì bị triệt tiêu bởi loại rau này.
Nỗi lo mất sữa từ lời đồn dân gian
Trong dân gian, lá lốt (tên khoa học Piper sarmentosum) thường bị xếp vào nhóm thực phẩm gây mất sữa cùng với măng chua hay lá bạc hà. Lời đồn cho rằng tính cay ấm và một số hợp chất trong lá lốt có khả năng làm co ống dẫn sữa hoặc làm "cạn" nguồn sữa mẹ nhanh chóng. Nỗi sợ này lan truyền chủ yếu qua truyền miệng mà không đi kèm bất kỳ số liệu đo lường cụ thể nào về thể tích sữa giảm sút sau khi ăn.
Sự lo lắng quá mức về thực phẩm đôi khi tạo ra áp lực tâm lý tiêu cực cho người mẹ. Khi quá căng thẳng, nồng độ hormone hỗ trợ tiết sữa có thể bị ảnh hưởng tạm thời, khiến dòng sữa khó phóng ra ngoài. Người mẹ sau đó dễ quy kết nguyên nhân cho bữa ăn có lá lốt vừa dùng, tạo thành định kiến dai dẳng.
Cơ chế sinh học thực sự quyết định sản lượng sữa mẹ
Quá trình tạo sữa của cơ thể phụ thuộc vào hoạt động tuyến vú và các tín hiệu nhu cầu từ trẻ sơ sinh chứ không dễ bị dập tắt chỉ qua một vài thành phần gia vị thông thường. Sữa mẹ phát triển qua ba giai đoạn rõ rệt: sữa non trong 5 ngày đầu đời, sữa chuyển tiếp từ ngày 6 đến ngày 15 sau sinh, và sữa trưởng thành bắt đầu hình thành từ ngày 15 trở đi [1]. Các yếu tố nội tiết và thành phần trong sữa biến đổi liên tục để phù hợp với từng giai đoạn [1].
Bên cạnh đó, dung tích chứa của bầu vú và tần suất bú của trẻ giữ vai trò điều tiết then chốt. Nhu cầu rút cạn sữa của trẻ kích thích cơ thể tiếp tục sản xuất lượng sữa tương ứng cho các cữ tiếp theo. Quá trình này diễn ra hoàn toàn dựa trên cơ chế phản hồi sinh học tự nhiên giữa mẹ và con.
Bằng chứng khoa học về tuyến vú và dòng máu nuôi dưỡng
Tuyến vú là một cơ quan có khả năng biến đổi hình thái và hiệu suất sản xuất sữa rất linh hoạt. Một nghiên cứu định lượng về thể tích ngực và khả năng tiết sữa cho thấy mức tăng thể tích mô vú được duy trì đều đặn suốt 6 tháng đầu cho con bú hoàn toàn, với sản lượng sữa trung bình mỗi bên đạt 453,6 g trong 24 giờ và dung tích chứa đạt 209,9 ml [2]. Sau 6 tháng, thể tích ngực và sản lượng bắt đầu giảm, nhưng hiệu suất tạo sữa trên mỗi đơn vị mô tuyến vú lại tăng lên để đáp ứng nhu cầu của trẻ [2]. Ngay cả khi vú đã trở về kích thước trước thụ thai ở tháng thứ 15, sản lượng sữa 24 giờ của mỗi bên vẫn đạt 208,0 g [2].
Về mặt tuần hoàn, một nghiên cứu dùng siêu âm Doppler màu trên 55 phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ đã đo lưu lượng máu ở động mạch vú trong (IMA) và động mạch ngực ngoài (LTA) [3]. Kết quả chỉ ra động mạch vú trong đóng góp đến 70% lượng máu cung cấp cho tuyến vú đang tạo sữa [3]. Lưu lượng máu dao động nhiều giữa các cá nhân nhưng duy trì ổn định giữa vú trái (126 lít/24 giờ) và vú phải (110 lít/24 giờ) [3]. Nghiên cứu này kết luận không có mối liên hệ trực tiếp giữa lưu lượng máu chung và thể tích sữa sản xuất hàng ngày, dù việc sụt giảm dòng máu cục bộ nghiêm trọng chỉ thấy ở những tuyến vú gần như ngưng tiết sữa hoàn toàn [3]. Hoàn toàn không có dữ liệu nào cho thấy lá lốt làm co mạch hay chặn dòng máu đến tuyến vú để gây mất sữa [3].
Chế độ ăn uống tác động thế nào đến thành phần sữa mẹ?
Dinh dưỡng của người mẹ có thể tác động đến nồng độ các vi chất và hoạt chất sinh học trong sữa mẹ, nhưng không làm "biến mất" dòng sữa một cách vô cớ. Một nghiên cứu trên 228 bà mẹ tại ba khu vực Hàng Châu, Lan Châu và Bắc Kinh (mỗi nơi 76 người) qua ba mốc thời gian ngày 1, ngày 14 và ngày 42 đã phân tích mối liên quan giữa khẩu phần ăn và nồng độ các yếu tố tăng trưởng [4]. Nồng độ EGF trong sữa mẹ giảm dần theo thời gian tiết sữa (p < 0,001), trong khi hàm lượng TGF-alpha lại tăng dần theo thời gian (p < 0,001) [4].
Nghiên cứu này cũng ghi nhận EGF giảm khi mẹ tăng lượng ăn protein, tổng năng lượng, rau củ, trái cây, chế phẩm từ đậu nành và sữa (p < 0,05) [4]. Ngược lại, TGF-alpha tăng khi mẹ ăn nhiều carbohydrate và chế phẩm từ sữa, nhưng giảm khi ăn nhiều protein và thịt [4]. Dù các thành phần sinh học này biến thiên theo chế độ ăn và vùng địa lý, thể tích sữa tổng thể vẫn được bài tiết bình thường để nuôi con [4]. Ngoài ra, nghiên cứu đánh giá tình trạng dinh dưỡng ở 33 cặp mẹ con tại vùng nông thôn Pakistan cho thấy ngay cả khi người mẹ thiếu dinh dưỡng kinh niên, không có bằng chứng nào chứng minh khả năng tạo sữa bị suy giảm do thiếu hụt dinh dưỡng [5]. Do đó, việc ăn phải một loại rau thơm như lá lốt không thể làm triệt tiêu nguồn sữa của mẹ [5].
Hiểu lầm thường gặp về hiện tượng "mất sữa đột ngột"
Nhiều phụ nữ lầm tưởng rằng một bữa ăn riêng lẻ có thể làm sữa "bốc hơi" chỉ sau một đêm. Khi thấy ngực bớt căng cứng hoặc vắt sữa ra ít hơn, các mẹ thường vội vàng đổ lỗi cho thức ăn vừa dùng. Tuy nhiên, ngực mềm đi là dấu hiệu thích nghi bình thường khi cơ thể đã cân bằng cung - cầu theo sức bú của con, không đồng nghĩa với mất sữa.
Một hiểu lầm khác là quy kết tình trạng suy giảm tiết sữa do kiệt sức hay stress cho lá lốt. Tình trạng mệt mỏi, thiếu ngủ kéo dài, bỏ cữ bú hoặc cho trẻ bú dặm sớm đều làm giảm kích thích lên tuyến vú, dẫn đến giảm sản lượng sữa. Đổ lỗi cho lá lốt khiến người mẹ bỏ qua các nguyên nhân cốt lõi cần can thiệp như tần suất cho con bú và việc nghỉ ngơi.
Ai nên thận trọng khi dùng lá lốt?
Mặc dù không làm mất sữa, phụ nữ cho con bú vẫn cần lưu ý một số điểm khi tiêu thụ lá lốt. Những người có tiền sử dị ứng hoặc nhạy cảm đường tiêu hóa với các loại rau họ hồ tiêu nên hạn chế sử dụng để tránh đầy hơi, khó tiêu.
Bên cạnh đó, các mẹ đang gặp vấn đề về tiêu hóa, viêm loét dạ dày hoặc bệnh lý nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi đưa lá lốt hay bất kỳ loại thảo mộc đậm vị nào vào thực đơn thường xuyên. Những người đang sử dụng thuốc điều trị cũng nên trao đổi với nhân viên y tế để đảm bảo không có tương tác bất lợi.
Cách áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Phụ nữ sau sinh hoàn toàn có thể ăn các món có chứa lá lốt với lượng vừa phải như một loại rau gia vị thông thường nếu cảm thấy ngon miệng. Không cần phải hoảng sợ hay ép bản thân hút sữa liên tục nếu vô tình ăn một vài miếng chả lá lốt. Việc ăn uống đa dạng, thoải mái tâm lý sẽ hỗ trợ tốt hơn cho quá trình tạo sữa so với việc kiêng khem khắt khe.
Để duy trì nguồn sữa dồi dào, mẹ nên tập trung vào việc cho trẻ bú đúng khớp ngậm, bú theo nhu cầu và không kéo dài khoảng cách giữa các cữ bú [2]. Uống đủ nước, duy trì khẩu phần ăn cân đối các nhóm chất và ngủ đủ giấc là những yếu tố quyết định chất lượng sữa và sức khỏe của mẹ [4, 5].
Tóm lại, quan niệm ăn lá lốt gây mất sữa chỉ là lời đồn dân gian chưa có cơ sở khoa học xác thực. Người mẹ không nên quá lo lắng dẫn đến kiêng khem hà khắc làm ảnh hưởng đến tinh thần và chất lượng dinh dưỡng. Hãy duy trì chế độ ăn phong phú, lối sống lành mạnh và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nếu gặp bất kỳ vấn đề bất thường nào về tiết sữa.
