Nhiều thai phụ gặp tình trạng mất ngủ, căng thẳng trong thai kỳ thường tìm đến các loại trà thảo mộc tự nhiên như một giải pháp lành tính. Trong số đó, nụ hoa tam thất được nhiều người truyền tai nhau về công dụng thanh nhiệt, an thần và hỗ trợ tuần hoàn máu. Tuy nhiên, việc sử dụng các thảo dược có hoạt tính mạnh trong giai đoạn mang thai tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường.

Câu trả lời trực tiếp từ góc độ an toàn y khoa là: Phụ nữ mang thai không nên uống nụ hoa tam thất. Mặc dù các bộ phận của cây tam thất (Panax notoginseng) mang lại một số lợi ích cho tim mạch ở người trưởng thành, nhưng đặc tính hoạt huyết và tác động lên hệ mạch máu có thể gây nguy hiểm cho sự ổn định của thai nhi và tử cung.

Cơ chế tác động lên mạch máu và huyết ứ

Cây tam thất thuộc chi Panax, chứa các nhóm hoạt chất sinh học quan trọng bao gồm saponin và polysaccharide. Theo y học cổ truyền, tam thất nổi tiếng với công năng tiêu thũng, hoạt huyết hóa ứ và giảm đau cơ học. Hoạt huyết hóa ứ nghĩa là thúc đẩy lưu thông dòng máu, giải tỏa các trạng thái ứ trệ tuần hoàn.

Tuy nhiên, cơ chế tác động lên hệ thống tuần hoàn và trương lực cơ trơn của tam thất lại là yếu tố đáng quan ngại đối với phụ nữ có thai. Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm ghi nhận chiết xuất từ tế bào tam thất có khả năng gây ức chế sự co thắt của dải động mạch chủ bị kích thích bởi nor-epinephrine, làm giãn các cơn co thắt co cứng ở cơ trơn hồi tràng, đồng thời dạng bột hỗn dịch khi dùng đường uống cho thấy tác động rút ngắn thời gian chảy máu và thời gian đông máu [1]. Những tác động biến đổi trên trương lực thành mạch và đông máu này có thể tác động tiêu cực đến lưu lượng máu tại bánh rau hoặc kích thích phản ứng co bóp bất thường ở cơ trơn tử cung.

Nghiên cứu khoa học nói gì về Panax notoginseng?

Hiện nay, các nghiên cứu khoa học tập trung làm rõ thành phần hóa học và tác dụng tim mạch của chiết xuất tam thất trên các nhóm đối tượng người bệnh hoặc mô hình thí nghiệm:

Nghiên cứu về nhận diện hóa học: Một nghiên cứu năm 2016 đã sử dụng phương pháp phân tích chuyển hóa chất để phân biệt ba loài thảo dược thuộc chi Panax gồm sâm châu Á (Panax ginseng), sâm Mỹ (Panax quinquefolium) và tam thất (Panax notoginseng) [2]. Phân tích hồ sơ hợp chất hữu cơ dễ bay hơi trên 49 lô mẫu thảo dược chỉ ra rằng tam thất có đặc điểm hóa học rất riêng biệt và xác định được chất đánh dấu hóa học độc bản (chemo-marker 2) đặc trưng cho loài này [2]. Điều này chứng minh rằng tam thất mang các hoạt tính dược lý hoàn toàn khác biệt so với các loại nhân sâm thông thường, đòi hỏi sự kiểm soát nghiêm ngặt về chỉ định [2].

Hiệu quả tim mạch ở bệnh nhân đau thắt ngực: Một phân tích tổng quan hệ thống và gộp công bố năm 2018 tổng hợp từ 17 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên các bệnh nhân đau thắt ngực không ổn định [3]. Kết quả cho thấy nhóm hoạt chất saponin từ Panax notoginseng (PNS) dạng uống giúp giảm tiêu chí đánh giá chính [RR 0,05 (95% CI -0,07, -0,02); P < 0,001], cải thiện điện tâm đồ [RR 0,32 (95% CI 0,23, 0,46); P < 0,001], giảm tần suất và thời gian cơn đau thắt ngực [MD -1,88 (95% CI -2,03, -1,72); P < 0,001], cũng như giảm liều dùng nitroglycerin [MD -1,13 (95% CI -1,70, -0,56); P < 0,001] [3]. Tác dụng phụ được ghi nhận ở 9 nghiên cứu và PNS đường uống được đánh giá là an toàn cho nhóm bệnh nhân này, dù các tác giả nhấn mạnh vẫn cần thêm các thử nghiệm lâm sàng đa trung tâm quy mô lớn hơn [3].

Thử nghiệm ức chế tế bào mô sẹo: Nghiên cứu in vitro năm 2007 khảo sát tác động của Panax notoginseng lên sự chuyển dạng nguyên bào sợi từ mô sẹo phì đại của người [4]. Bổ sung chiết xuất với hàm lượng 400 microg/ml và 800 microg/ml cho thấy mức độ co cứng của gel nguyên bào sợi giảm đáng kể so với nhóm đối chứng (P < 0,05 hoặc P < 0,01) [4]. Tỷ lệ biểu hiện protein alpha-SMA (alpha-smooth muscle actin - một thành phần liên quan đến sự co cơ) ở nhóm dùng liều 400 microg/ml giảm xuống còn 31,52% và nhóm 800 microg/ml còn 24,28%, thấp hơn rõ rệt so với mức 45,74% ở nhóm chứng (P < 0,05) [4].

Tác dụng sinh học khác: Một thử nghiệm in vitro năm 2022 ghi nhận thành phần polysaccharide trong tam thất có khả năng điều hòa miễn dịch và ức chế sự hấp phụ cũng như sao chép của virus gây bệnh giả dại (PRV) trên tế bào dòng PK15 theo cơ chế phụ thuộc liều lượng [5]. Nghiên cứu nhắc đến nguy cơ của virus PRV gây sảy thai hoặc thai chết lưu ở lợn nái mang thai, qua đó tìm kiếm ứng dụng kháng virus của chuỗi đường đa chiết xuất từ tam thất [5].

Giới hạn của bằng chứng hiện nay

Cần khẳng định rõ: Hiện tại không có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng an toàn nào về nụ hoa tam thất được tiến hành trên phụ nữ mang thai.

Toàn bộ các dữ liệu khoa học về độ an toàn và hiệu quả chỉ được thực hiện trên nhóm bệnh nhân đau thắt ngực không ổn định [3], trên mô nguyên bào sợi nuôi cấy [4], trên tế bào thận lợn trong ống nghiệm [5], hoặc trên các cơ quan cô lập của động vật [1]. Việc thiếu hụt dữ liệu trực tiếp trên cơ thể người mẹ mang thai đồng nghĩa với việc mức độ rủi ro đối với sự phát triển của thai nhi và độ co giãn của tử cung là hoàn toàn chưa được kiểm soát. Do đó, không thể suy diễn tính an toàn từ người bình thường sang thai phụ.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nụ hoa tam thất

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo mộc tự nhiên thì không có tác dụng phụ". Nhiều người cho rằng nụ hoa chỉ là phần hoa hái xuống phơi khô pha trà nên lành tính hơn củ tam thất. Tuy nhiên, các bộ phận của cây tam thất đều chứa hoạt chất nhóm saponin và flavonoid có tác động trực tiếp đến huyết động [1, 2].

Hiểu lầm thứ hai là dùng trà nụ tam thất để chữa mất ngủ cho mẹ bầu. Giấc ngủ trong thai kỳ bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố nội tiết và cơ học. Tự ý dùng một loại dược liệu có tính trục ứ huyết, hạ áp và điều biến dòng máu cơ tim có thể gây sụt giảm tưới máu bánh rau hoặc kích hoạt các cơn gò tử cung nguy hiểm.

Nhóm đối tượng cần thận trọng tuyệt đối

Bên cạnh phụ nữ mang thai là đối tượng chống chỉ định tuyệt đối, một số nhóm người khác cũng cần đặc biệt lưu tâm:

  • Phụ nữ nghi ngờ mang thai hoặc đang trong giai đoạn chuyển phôi, thụ tinh ống nghiệm.
  • Người có tiền sử dọa sảy thai, ra máu âm đạo bất thường hoặc tử cung nhạy cảm.
  • Người đang có tình trạng xuất huyết cấp tính hoặc đang sử dụng các thuốc ảnh hưởng đến đông máu, do tam thất tác động trực tiếp lên thời gian máu chảy và thời gian đông [1].
  • Người có huyết áp quá thấp hoặc đang dùng các thuốc điều trị tim mạch phối hợp cần có ý kiến bác sĩ chuyên khoa [3].

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn thai kỳ

Đối với phụ nữ mang thai, nguyên tắc an toàn hàng đầu là loại bỏ nụ hoa tam thất ra khỏi chế độ ăn uống hằng ngày. Thay vì tìm kiếm các loại trà thảo dược có hoạt tính mạnh:

  • Duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước ấm hằng ngày.
  • Để cải thiện giấc ngủ, nên áp dụng các biện pháp không dùng thuốc như ngâm chân nước ấm, tập hít thở nhẹ nhàng, massage thư giãn hoặc thay đổi tư thế ngủ với gối đỡ chuyên dụng.
  • Nếu gặp phải tình trạng căng thẳng, mất ngủ nghiêm trọng hoặc bất kỳ dấu hiệu sức khỏe bất thường nào, thai phụ cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa sản để được thăm khám và tư vấn, tuyệt đối không tự ý uống các loại nước lá, trà nụ dược liệu.

Nụ hoa tam thất là một vị thuốc quý với nhiều tiềm năng trong điều trị hỗ trợ bệnh lý tuần hoàn và xơ hóa ở người lớn [1, 4]. Dù vậy, thai kỳ là giai đoạn vô cùng nhạy cảm; việc bảo vệ thai nhi khỏi các nguy cơ kích thích co thắt tử cung hay biến động tuần hoàn đòi hỏi sự cẩn trọng tối đa, mẹ bầu cần tránh sử dụng để đảm bảo một thai kỳ trọn vẹn và an toàn.