Phụ nữ mang thai có nên ăn hạt sảng hoặc dùng vỏ sảng làm thuốc?

Băn khoăn về món ăn vặt và vị thuốc từ cây sảng

Hạt sảng nướng hay luộc chín từ lâu đã là món ăn vặt quen thuộc ở nhiều vùng rừng núi nước ta, được nhiều người ưa chuộng nhờ vị bùi béo. Bên cạnh đó, vỏ cây sảng cũng thường được lưu truyền trong dân gian như một vị thuốc đắp ngoài hoặc sắc uống để hỗ trợ giảm đau, tiêu sưng. Khi bước vào thai kỳ, nhiều thai phụ tìm kiếm các món ăn lạ miệng hoặc muốn dùng thảo dược thiên nhiên để chữa bệnh thông thường, từ đó nảy sinh thắc mắc liệu hạt và vỏ cây sảng có thực sự lành tính cho thai nhi hay không.

Tuy nhiên, câu trả lời từ góc độ an toàn thai kỳ là phụ nữ mang thai không nên ăn hạt sảng cũng như không tự ý dùng vỏ cây sảng làm thuốc. Việc sử dụng các loại hạt lạ hoặc thảo dược dân gian truyền miệng khi mang bầu tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường đối với sự phát triển của thai nhi.

Cơ chế tác động và nỗi lo kích thích co bóp tử cung

Theo kinh nghiệm thảo dược và dược lý thực vật, các bộ phận của nhiều loài cây rừng thường tích lũy các hợp chất chuyển hóa thứ cấp như saponin và tanin. Saponin là hợp chất có đặc tính tạo bọt và có thể gây kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa, một số dạng saponin còn bị nghi ngờ có khả năng kích thích co bóp cơ trơn, trong đó có cơ tử cung. Nếu tử cung bị kích thích co bóp bất thường, đặc biệt là trong những tháng đầu hoặc giai đoạn cuối thai kỳ, nguy cơ dọa sảy thai hoặc sinh non sẽ tăng lên rõ rệt.

Ngoài ra, hàm lượng tanin cao trong vỏ thân các loài cây gỗ thường tạo vị chát đặc trưng, có tác dụng làm săn se niêm mạc nhưng lại dễ làm cản trở quá trình hấp thu vi chất dinh dưỡng thiết yếu của người mẹ như sắt và canxi. Đáng lo ngại nhất, hiện nay chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học chuẩn mực nào phân tích chi tiết độc tính sinh sản hoặc thử nghiệm độc tính phôi thai của hạt sảng và vỏ sảng trên phụ nữ mang thai. Khi các thành phần hóa học thực vật chưa được xác định mức an toàn, việc đưa chúng vào cơ thể thai phụ mang tính rủi ro rất cao.

Thiếu hụt dữ liệu an toàn thai kỳ: Nghiên cứu nói gì?

Khoa học hiện đại luôn đặt tiêu chí an toàn của thai nhi lên hàng đầu. Đáng chú ý, việc thiếu hụt dữ liệu an toàn trong thai kỳ không chỉ xảy ra với cây sảng mà là một thực trạng phổ biến trong y học và độc chất học nói chung.

Một bài tổng quan công bố năm 2011 đã tiến hành đánh giá độ an toàn trong thai kỳ của 172 loại thuốc được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) phê duyệt từ năm 2000 đến năm 2010 theo hệ thống xếp hạng nguy cơ TERIS ^[1]. Kết quả cho thấy nguy cơ gây quái thai trên thai kỳ người vẫn "chưa xác định định" đối với 168 loại thuốc, chiếm tỷ lệ lên đến 97,7% ^[1]. Thậm chí, lượng dữ liệu hiện có về tính an toàn trong thai kỳ được đánh giá ở mức "hoàn toàn không có" đối với 126 loại thuốc, tương đương 73,3% ^[1]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng đối với những loại thuốc ban đầu bị xếp vào nhóm nguy cơ chưa xác định, thời gian trung bình để có thể gán một mức nguy cơ chuẩn xác hơn lên tới 27 năm (khoảng tin cậy 95% từ 26 đến 28 năm) ^[1]. Điều này phản ánh rõ ràng sự khó khăn và độ trễ rất lớn trong việc thu thập dữ liệu an toàn thai kỳ ở người.

Một bài báo khác vào năm 2012 cũng nhấn mạnh vấn đề lỗ hổng nghiên cứu này khi phân tích hệ thống phân loại của FDA ^[2]. Hầu hết các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đều loại trừ phụ nữ mang thai do những e ngại về đạo đức và thiết kế nghiên cứu đối với nhóm đối tượng dễ bị tổn thương này ^[2]. Vì thế, phần lớn dữ liệu dùng để xếp loại nguy cơ thai kỳ phải dựa trên các nghiên cứu độc tính tiền lâm sàng trên động vật, vốn tiềm ẩn sự không chắc chắn khi ngoại suy sang nguy cơ thực tế trên thai nhi người ^[2]. Báo cáo cũng trích dẫn khảo sát cho thấy trong 176 loại thuốc được FDA phê duyệt giai đoạn 2000-2010, có tới 97,7% mang nguy cơ gây quái thai chưa xác định trên người và 73,9% hoàn toàn không có dữ liệu an toàn thai kỳ ^[2].

Năm 2022, một bài tổng quan cập nhật về các tác nhân gây dị tật thai nhi cũng khẳng định việc không đưa người mang thai vào các thử nghiệm lâm sàng dẫn đến việc họ ít có cơ hội tiếp cận kịp thời với các liệu pháp điều trị an toàn ^[3]. Đánh giá độc tính phát triển luôn đòi hỏi phải áp dụng các nguyên tắc khắt khe để nhận diện nguy cơ phơi nhiễm, điều mà các loại thảo mộc chưa qua nghiên cứu hoàn toàn không đáp ứng được ^[3].

Giới hạn của việc ngoại suy độc tính từ phòng thí nghiệm

Để bảo vệ thai nhi, các nhà khoa học buộc phải dựa vào các mô hình tiền lâm sàng, nhưng việc diễn giải kết quả từ động vật sang người luôn có giới hạn nhất định. Một nghiên cứu năm 1988 về việc ngoại suy giữa các loài và cơ sở sinh học xác định hệ số an toàn trong độc chất học phát triển đã chỉ ra rằng việc gán nhãn một tác nhân có gây quái thai hay không thường không hoàn toàn chính xác ^[4]. Tác động bất lợi phản ánh thời điểm và mức độ phơi nhiễm trong thai kỳ nhiều hơn là bản chất của chính tác nhân đó ^[4]. Nghiên cứu nhấn mạnh sự an toàn của thai nhi người chỉ đạt được khi cân nhắc cẩn trọng cả chỉ số nguy cơ phát triển của hóa chất lẫn mức độ phơi nhiễm thực tế ^[4].

Một tài liệu nghiên cứu phát triển thuốc năm 2010 chỉ ra rằng độc tính phôi thai và đặc biệt là độc tính gây dị tật là những phát hiện vô cùng nghiêm trọng ^[5]. Nếu các tác động gây độc phôi thai hoặc quái thai rõ ràng được quan sát thấy ở các loài động vật, các tỷ số an toàn thường không còn hữu ích vì chúng ta hiếm khi xác định được cơ chế tác động ^[5]. Những phát hiện này luôn dẫn đến chống chỉ định tuyệt đối, yêu cầu phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ chỉ được điều trị nếu không mang thai và có biện pháp tránh thai đáng tin cậy ^[5]. Độc tính gây dị tật ở động vật nói chung được coi là có giá trị dự đoán đối với con người, và bất kỳ nguy cơ nào ảnh hưởng đến phôi thai đều đòi hỏi quy trình quản lý rủi ro vô cùng nghiêm ngặt ^[5].

Đồng thuận chung trong y khoa đã khẳng định sự cần thiết phải tránh tối đa việc đưa các chất dùng đường uống vào cơ thể trong thai kỳ do thiếu bằng chứng thấu đáo về mức độ an toàn của các hoạt chất đối với cả mẹ và thai nhi ^[6]. Ngay cả với các hoạt chất hiện đại được nghiên cứu rất nhiều, việc kết luận mức độ độc tính vẫn gặp khó khăn do các điểm yếu về phương pháp luận và dữ liệu không đồng nhất ^[6]. Đối với các loại thảo dược tự nhiên, như một bài tổng quan toàn diện năm 2022 về các loài thực vật tại Mexico đã cảnh báo, có rất nhiều loài cây được dùng theo tập quán truyền thống nhưng hoàn toàn thiếu nghiên cứu hỗ trợ về tính an toàn hoặc cảnh báo độc tính thai kỳ ^[7]. Nhiều loài thực vật tự nhiên đã được ghi nhận có tiềm năng gây sảy thai hoặc gây dị tật phát triển cho phôi thai ^[7]. Đối với cây sảng, dữ liệu nghiên cứu chuẩn mực trên phụ nữ mang thai hoàn toàn chưa có, do đó nguy cơ kích thích co bóp hoặc gây hại cho thai là điều không thể loại trừ.

Những hiểu lầm thường gặp về thảo mộc tự nhiên

Rất nhiều người vẫn lầm tưởng rằng "cây cỏ tự nhiên hái từ rừng thì luôn lành tính và không có tác dụng phụ". Đây là quan niệm hết sức sai lầm và nguy hiểm, đặc biệt đối với phụ nữ mang thai. Trong tự nhiên, thực vật tự tổng hợp các hoạt chất hóa học như ancaloit, saponin hay tanin nhằm mục đích tự vệ sinh học trước sâu bệnh, và nhiều hợp chất trong số này có hoạt tính sinh học rất mạnh đối với cơ thể người.

Một hiểu lầm khác là cho rằng hạt sảng chỉ là một loại hạt ăn vặt thông thường như hạt dẻ, hạt sen nên có thể ăn thoải mái. Cần lưu ý rằng mỗi loại hạt chứa thành phần dinh dưỡng và các hợp chất chuyển hóa hoàn toàn khác biệt. Trong khi hạt sen hay hạt dẻ đã có lịch sử tiêu thụ an toàn và được nghiên cứu kiểm chứng rõ ràng, hạt sảng và đặc biệt là vỏ cây sảng lại chưa từng trải qua các bước đánh giá độc tính phát triển chuẩn mực trên thai kỳ. Việc cho rằng kinh nghiệm truyền miệng vài người dùng không sao đồng nghĩa với việc an toàn cho tất cả mọi người là một nhận định thiếu căn cứ khoa học.

Nhóm đối tượng cần thận trọng tuyệt đối

Nhóm đối tượng cần thận trọng và kiêng dùng hạt sảng cũng như vỏ cây sảng bao gồm:

• Phụ nữ đang trong giai đoạn mang thai ở bất kỳ tam cá nguyệt nào, đặc biệt là 3 tháng đầu khi các cơ quan thai nhi đang hình thành và 3 tháng cuối khi tử cung rất nhạy cảm với các cơn co thắt.
• Phụ nữ có tiền sử sảy thai liên tiếp, dọa sảy thai, sinh non hoặc có cổ tử cung ngắn.
• Phụ nữ đang có dấu hiệu ra máu âm đạo bất thường, đau bụng dưới âm ỉ trong thai kỳ.
• Phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú, do các chất chuyển hóa từ hạt hoặc vỏ sảng có thể bài tiết qua sữa mẹ và chưa rõ tác động tới hệ tiêu hóa non nớt của trẻ nhỏ.
• Người có bệnh lý nền về đường tiêu hóa, dạ dày nhạy cảm hoặc đang phải dùng các thuốc điều trị mạn tính.

Lời khuyên áp dụng thực tế cho thai phụ

Để đảm bảo thai kỳ diễn ra an toàn, người mẹ cần tuân thủ nguyên tắc cẩn trọng tối đa trước bất kỳ món ăn hay thảo dược lạ nào:

• Loại trừ nguy cơ: Tuyệt đối không ăn hạt sảng tươi, hạt nướng hoặc uống các loại nước sắc, cao thuốc chế từ vỏ thân cây sảng. Nếu vô tình ăn phải một lượng nhỏ hạt sảng và thấy xuất hiện triệu chứng đau bụng, buồn nôn hoặc ra máu âm đạo, cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa phụ sản để được kiểm tra kịp thời.
• Lựa chọn thực phẩm thay thế an toàn: Nếu thai phụ muốn ăn vặt bằng các loại hạt giàu dinh dưỡng, hãy ưu tiên các loại hạt đã được chứng minh an toàn và có lợi cho sức khỏe như hạt óc chó, hạt hạnh nhân, hạt chia hoặc hạt sen với lượng vừa phải.
• Quy tắc dùng thảo dược: Khi gặp các vấn đề sức khỏe như sưng đau, viêm nhiễm, ho sốt, không tự ý tìm kiếm các bài thuốc dân gian từ rễ, thân, vỏ cây rừng để đắp hay sắc uống. Luôn tham khảo ý kiến trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa sản trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược hoặc thực phẩm chức năng nào.

Thai kỳ là giai đoạn đặc biệt nhạy cảm, nơi mà sức khỏe của em bé phụ thuộc hoàn toàn vào chế độ dinh dưỡng và lối sống của người mẹ. Do hạt sảng và vỏ sảng chưa hề có nghiên cứu khoa học xác thực tính an toàn trên người mang thai và tiềm ẩn nguy cơ kích thích co bóp tử cung, lựa chọn kiêng cữ hoàn toàn là quyết định sáng suốt nhất để bảo vệ trọn vẹn sức khỏe của cả mẹ và bé.