Cây đơn răng cưa (tên khoa học phổ biến là Maesa indica) vốn là cây thuốc dân gian quen thuộc trong nhiều bài thuốc truyền miệng. Nhiều thai phụ thường băn khoăn liệu có thể sắc lá cây này uống nhằm giải nhiệt hay kháng viêm trong thai kỳ hay không. Thực tế lâm sàng đòi hỏi sự cẩn trọng rất lớn đối với mọi loại thảo mộc dùng trong thời gian mang thai.

Câu trả lời ngắn gọn và rõ ràng từ giới chuyên môn là phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên tự ý dùng cây đơn răng cưa. Hiện tại, chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học hay thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh tính an toàn của loài cây này đối với phụ nữ mang thai. Mọi nguy cơ tiềm ẩn gây hại cho thai nhi và kích thích tử cung đều chưa được loại trừ, do đó việc tránh dùng là chỉ định cần thiết.

Hoạt chất phức tạp và nghi vấn kích thích co bóp

Các phân tích hóa thực vật cho thấy cây đơn răng cưa chứa rất nhiều hợp chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học mạnh mẽ [1]. Cây rất giàu các phenolic acid, flavonoid, alkaloid, glycoside và saponin [1]. Chiết xuất cồn của cây cũng chứa nhiều hợp chất tự nhiên như palmitic acid, chrysophanol, stigmasterol, beta-sitosterol, chlorogenic acid, catechin, quercetin, rutin và đặc biệt là beta-thujone cùng kiritiquinon [1].

Nhiều hợp chất trong số này, chẳng hạn như nhóm alkaloid hay saponin, có khả năng tác động sâu đến màng tế bào và trương lực cơ trơn. Sự hiện diện của các thành phần có hoạt tính cao như beta-thujone vốn là chất kích thích thần kinh và cơ trơn tiềm tàng trong tự nhiên. Khi cơ thể tiếp nhận các chất này, nguy cơ kích thích co bóp tử cung hoàn toàn có thể xảy ra, gây nguy hiểm cho phôi thai và sự bám dính của bánh nhau.

Bằng chứng khoa học về cây đơn răng cưa nói gì?

Cho đến nay, các nghiên cứu thực nghiệm về chiết xuất cây đơn răng cưa chỉ dừng lại ở phạm vi phòng thí nghiệm và trên động vật không mang thai, tuyệt đối chưa từng được thử nghiệm về độc tính sinh sản hay độ an toàn thai kỳ.

Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã phân tích thành phần hóa học của chiết xuất ethanol từ lá cây đơn răng cưa (Maesa indica) và đánh giá tác dụng bảo vệ phổi trên chuột cống [1]. Thử nghiệm dùng chuột được chia ngẫu nhiên thành 4 nhóm thực nghiệm [1]. Chiết xuất lá được cho uống với hai mức liều 25 mg/kg và 50 mg/kg trong 7 ngày liên tiếp trước khi tiêm kali dicromat gây tổn thương phổi [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất giúp giảm chất chỉ thị peroxy hóa lipid (MDA), tăng glutathione khử (GSH) và kích hoạt con đường tín hiệu PI3K/AKT để bảo vệ mô phổi [1]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ tiến hành trên chuột cống đực/khỏe mạnh nhằm mục đích bảo vệ hô hấp, hoàn toàn không xem xét tác động trên chuột cái mang thai hoặc cơ trơn tử cung.

Một nghiên cứu khác vào năm 2023 đã ứng dụng chiết xuất cồn phần trên mặt đất của Maesa indica để tổng hợp hạt nano kẽm oxit (ZnO NPs) thân thiện môi trường nhằm thử nghiệm kháng virus corona 229E [2]. Kết quả phân tích xác định nồng độ chlorogenic acid chiếm ưu thế đạt 1803,84 mcg/g cùng nhiều polyphenol khác [2]. Khi kết hợp hạt nano với chiết xuất cây, nồng độ ức chế 50% (IC50) đối với virus đạt 5,23 ± 0,18 mcg/mL và nồng độ gây độc tế bào 50% (CC50) là 138,49 ± 0,26 mcg/mL [2]. Dù vậy, đây chỉ là thử nghiệm in vitro trên dòng tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm, không phản ánh bất kỳ dữ liệu nào về sinh lý mẹ và thai nhi.

Ngoài ra, một nghiên cứu từ năm 1988 từng phân lập hợp chất phenol dạng dime có tên maesol từ hạt của cây Maesa indica và Maesa montana [3]. Mặc dù dịch chiết thô của cây thể hiện hoạt tính ức chế tác nhân đột biến 2-aminoanthracene trên chủng vi khuẩn Salmonella typhimurium (T-98), hợp chất maesol tinh khiết lại không cho thấy tác dụng này [3]. Thử nghiệm vi sinh này cũng chỉ chứng minh sự biến thiên phức tạp của các phân tử trong cây chứ không liên quan đến an toàn thai sản.

Một nghiên cứu năm 2016 khảo sát hoạt tính kháng khuẩn của các cây thuốc thuộc chi Maesa đối với vi khuẩn Bacillus anthracis chủng vắc xin Sterne [4]. Nghiên cứu tính toán chỉ số tổng hoạt tính kháng khuẩn (TA) của chiết xuất lá bằng axeton để đo lường thể tích pha loãng còn ức chế được vi khuẩn [4]. Chiết xuất từ lá cây cùng chi là Maesa lanceolata có tổng hoạt tính kháng khuẩn lên đến 5562 ml/g nhờ nồng độ ức chế tối thiểu rất thấp là 0,02 mg/ml và hiệu suất chiết đạt khoảng 12% [4]. Kết quả này chỉ ra tiềm năng kháng khuẩn mạnh trong ống nghiệm nhưng hoàn toàn không mang ý nghĩa là cây thuốc an toàn khi dung nạp vào cơ thể người mang thai.

Nguy cơ thiếu dữ liệu và khoảng trống an toàn thai kỳ

Vấn đề đánh giá an toàn thuốc và thảo dược trong thai kỳ luôn là thách thức y khoa lớn. Bằng chứng tổng quan năm 2017 nhấn mạnh rằng việc thu thập dữ liệu an toàn thai kỳ vô cùng phức tạp, thường bị bỏ qua hoặc thiếu sót do các hạn chế phương pháp luận [5]. Sức khỏe thai kỳ có thể bị đe dọa bởi vô số yếu tố nội sinh và ngoại sinh, dẫn đến sảy thai hoặc sinh non [5]. Khi sử dụng bất kỳ dược chất nào mà không rõ tuổi thai chính xác hay thiếu nghiên cứu độc tính chuyên sâu, việc phân định nguyên nhân gây biến cố bất lợi cho thai nhi là cực kỳ khó khăn [5].

Đáng chú ý, các tổn thương sớm hoặc phơi nhiễm bất lợi trong các giai đoạn phát triển nhạy cảm có thể để lại hệ lụy sức khỏe âm thầm lâu dài cho con trẻ [6]. Nhiều chất độc hại khi phơi nhiễm ngắn ngủi trong thai kỳ có thể làm tăng nguy cơ sinh non, thai chết lưu, suy dinh dưỡng trong tử cung hoặc khởi phát bệnh tật muộn ở tuổi trưởng thành [5] [6]. Với cây đơn răng cưa, do chưa từng có thử nghiệm đánh giá độc tính phát triển và sinh sản (DART), việc sử dụng thảo mộc này đồng nghĩa với việc đưa thai nhi đối mặt với những nguy cơ tiềm ẩn không thể kiểm soát.

Những hiểu lầm tai hại về thảo dược thiên nhiên

Rất nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ mọc tự nhiên thì lành tính và an toàn tuyệt đối cho mọi đối tượng. Đây là quan điểm sai lầm nghiêm trọng trong chăm sóc thai sản. Cây đơn răng cưa chứa hàng loạt hợp chất chống oxy hóa tự nhiên như quercetin, kaempferol, rutin hay luteolin [1] [2]. Tuy nhiên, hoạt tính chống oxy hóa trong ống nghiệm hay trên chuột không đồng nghĩa với sự an toàn cho tử cung người mẹ.

Một hiểu lầm khác là dùng nước đun thảo dược lượng ít thì không sao. Thực tế, nồng độ hoạt chất trong lá tươi hoặc lá phơi khô dao động rất lớn tùy vào thổ nhưỡng, mùa vụ và cách đun nấu. Người dùng hoàn toàn không kiểm soát được hàm lượng saponin hay các hợp chất kích thích cơ học nạp vào cơ thể, rất dễ dẫn đến co thắt tử cung ngoài ý muốn.

Ai cần thận trọng tuyệt đối?

  • Phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào (tam cá nguyệt thứ nhất, thứ hai hay thứ ba) tuyệt đối không tự ý dùng cây đơn răng cưa dưới bất kỳ hình thức nào (uống tươi, sắc nước khô, cao lỏng).
  • Phụ nữ đang có kế hoạch chuẩn bị mang thai hoặc nghi ngờ có thai.
  • Thai phụ có tiền sử dọa sảy thai, sảy thai liên tiếp, sinh non, hở eo tử cung hoặc nhau tiền đạo.
  • Phụ nữ mang thai có các bệnh lý nền phức tạp như bệnh tự miễn, tiền sản giật hay tăng huyết áp mạn tính.

Áp dụng thực tế và lời khuyên y tế đúng đắn

Khi gặp các vấn đề sức khỏe thường gặp như viêm họng, mẩn ngứa hay rối loạn tiêu hóa, thai phụ không nên nghe theo các mẹo dân gian truyền miệng để tự hái lá đơn răng cưa đun uống.

Nếu có nhu cầu cải thiện sức khỏe, thai phụ cần:

  • Đến trực tiếp các cơ sở y tế chuyên khoa sản phụ khoa để được bác sĩ chẩn đoán nguyên nhân và kê đơn thuốc đã được chứng minh an toàn trong thai kỳ.
  • Trong trường hợp muốn sử dụng y học cổ truyền, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền uy tín; không tự ý mua các thang thuốc nam trôi nổi chứa thành phần đơn răng cưa.
  • Luôn thông báo cho bác sĩ danh sách tất cả các loại thảo dược, trà thảo mộc hoặc thực phẩm chức năng đang dùng để được đánh giá tương tác và độ an toàn.

Việc bảo vệ thai nhi luôn đòi hỏi sự thận trọng tối đa trước các thảo dược chưa rõ nguồn gốc nghiên cứu. Cây đơn răng cưa dù có tiềm năng dược lý trong phòng thí nghiệm nhưng hoàn toàn chưa có dữ liệu an toàn cho thai kỳ. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi đưa bất kỳ loại cây cỏ lạ nào vào cơ thể để bảo vệ trọn vẹn sức khỏe cho mẹ và con.