Phụ nữ mang thai có nên dùng cây lăn tăn? Lưu ý cần biết

Nhiều phụ nữ mang thai có thói quen tìm kiếm các loại thảo mộc dân gian để giải nhiệt hoặc tự chữa những bệnh lý thông thường. Cây lăn tăn (tên khoa học Pilea microphylla) là loại cây cỏ mọc hoang quen thuộc, thường được nhắc đến trong một số bài thuốc truyền miệng. Tuy nhiên, việc tự ý uống nước sắc hoặc dùng thảo dược này trong thai kỳ tiềm ẩn nhiều mối nguy chưa lường trước.

Câu trả lời dứt khoát từ góc độ an toàn y khoa là: Phụ nữ mang thai không nên dùng cây lăn tăn. Hiện tại hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng kiểm chứng tính an toàn của loài cây này đối với thai nhi và mẹ bầu.

Nguồn gốc thắc mắc và thực tế sử dụng cây lăn tăn

Cây lăn tăn, còn gọi là pháo hoa thảo hay cỏ lăn tăn, là cây thân thảo nhỏ mọc phổ biến ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Trong dân gian, loài thực vật này đôi khi được dùng ngoài da hoặc phơi khô nấu nước uống giải độc. Phụ nữ mang thai khi gặp các triệu chứng nóng trong người hoặc nhiễm khuẩn thường tìm đến thảo dược tự nhiên vì nghĩ rằng thực vật thì lành tính.

Tuy nhiên, khái niệm "tự nhiên" hoàn toàn không đồng nghĩa với "an toàn", đặc biệt là trong giai đoạn nhạy cảm của thai kỳ. Mọi hợp chất đưa vào cơ thể mẹ đều có khả năng đi qua nhau thai hoặc tác động trực tiếp lên hệ sinh lý non nớt của thai nhi. Việc sử dụng dược liệu chưa được chuẩn hóa về liều lượng và độc tính có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng.

Sự thiếu hiểu biết về thành phần hóa học của cây lăn tăn khiến người dùng dễ gặp rủi ro ngộ độc hoặc dị ứng. Đối với thai phụ, mọi can thiệp bằng thảo dược đều cần có bằng chứng xác đáng từ các nghiên cứu y khoa đáng tin cậy.

Hoạt chất và cơ chế sinh học được ghi nhận trong phòng thí nghiệm

Để hiểu rõ tại sao cây lăn tăn được quan tâm, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích chiết xuất của loài cây này trong phòng thí nghiệm. Cây chứa các hợp chất tự nhiên bao gồm hợp chất phenolic và flavonoid ^[1]. Một nghiên cứu cho thấy khi phân tích mối tương quan giữa hàm lượng phenolic tổng số và hoạt tính chống oxy hóa của các dịch chiết cây lăn tăn, kết quả có sự khác biệt tùy theo phương pháp chiết xuất, với hệ số tương quan R2 = 0,051 ở phương pháp II và R2 = 0,636 ở phương pháp I ^[1].

Bên cạnh hoạt tính chống oxy hóa, chiết xuất cây lăn tăn còn được kiểm tra về khả năng kháng khuẩn đối với một số vi sinh vật gây bệnh ^[1]. Các thí nghiệm in vitro (trong ống nghiệm) cho thấy dịch chiết ở nồng độ 100 mg/mL có hiệu quả ức chế đối với một số vi khuẩn thử nghiệm ^[1]. Dịch chiết phân đoạn thô tạo ra vòng ức chế lớn đối với vi khuẩn Bacillus spizizenii ATCC 6633 và Micrococcus sp. ^[1]. Ngoài ra, một dịch chiết khác cũng ghi nhận tác dụng kháng lại vi khuẩn Escherichia coli và tụ cầu vàng kháng methicillin (MRSA) ^[1].

Nghiên cứu cũng đo lường nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) và nồng độ diệt khuẩn tối thiểu (MBC), với giá trị MIC dao động trong khoảng từ 8,33 đến 33,33 mg/mL ^[1]. Giá trị thấp nhất đạt 8,33 mg/mL đối với Bacillus spizizenii ^[1]. Mặc dù dịch chiết thể hiện hoạt tính kháng khuẩn thử nghiệm, toàn bộ các chiết xuất đều không thể hiện tác dụng kháng nấm, ngoại trừ chiết xuất hexane làm giảm số lượng đơn vị hình thành khuẩn lạc (CFU) của nấm Aspergillus niger USM AI1 nhưng không ức chế sự phát triển của sợi nấm ^[1].

Một khảo sát khác năm 2013 tại Brazil cũng tiến hành đánh giá hoạt tính kháng khuẩn của các dịch chiết từ bốn loài thực vật bản địa, trong đó có Pilea microphylla, thử nghiệm trên Bacillus subtilis, Staphylococcus aureus, Staphylococcus saprophyticus, Escherichia coli và nấm Candida albicans ^[2]. Tuy nhiên, kết quả nổi bật trong thử nghiệm này tập trung ở các loài thực vật khác như Rubus niveus và Macrosiphonia velame với giá trị MIC từ 125 đến 1000 microg/mL, chứ không ghi nhận hiệu lực ưu việt riêng biệt nào của chiết xuất lăn tăn làm cơ sở phát triển thuốc trị bệnh cho người ^[2].

Thiếu hoàn toàn thử nghiệm an toàn thai kỳ: Dữ liệu thực tế cho thấy điều gì?

Điểm mấu chốt quyết định việc phụ nữ mang thai không được sử dụng cây lăn tăn nằm ở việc thiếu hoàn toàn các dữ liệu an toàn trên người, đặc biệt là thai phụ. Thử nghiệm độc tính duy nhất được ghi nhận trong nghiên cứu năm 2010 chỉ dừng lại ở mô hình ấu trùng tôm ngâm nước mặn (brine shrimp lethality assay) ^[1]. Kết quả thử nghiệm trên cho thấy các phân đoạn chiết xuất HE I và BE II hầu như không gây độc và có mức độ độc tính rất thấp trên ấu trùng tôm ^[1].

Cần nhấn mạnh rằng, kết quả an toàn trên ấu trùng tôm biển hoàn toàn không thể ngoại suy sang cơ thể con người. Càng không thể dùng kết quả thử nghiệm ấu trùng tôm để chứng minh tính an toàn cho bào thai đang phát triển trong bụng mẹ. Độc tính phôi thai học đòi hỏi các nghiên cứu quy mô trên động vật có vú mang thai và dữ liệu giám sát dịch tễ học nghiêm ngặt.

Hiện tại, trong kho tàng y văn thế giới không có bất kỳ nghiên cứu nào đánh giá:

• Tỷ lệ sảy thai hoặc sinh non khi mẹ bầu tiếp xúc với chiết xuất cây lăn tăn.
• Nguy cơ dị tật bẩm sinh hoặc bất thường cấu trúc thai nhi.
• Tác động gây co bóp tử cung hoặc thay đổi lưu lượng máu tử cung - rau thai.
• Sự chuyển hóa và đào thải các hợp chất từ cây lăn tăn qua gan thận của người mẹ trong thai kỳ.

Khi thiếu vắng toàn bộ các dữ liệu này, việc sử dụng cây lăn tăn dưới bất kỳ hình thức nào đều là hành động mạo hiểm trực tiếp với tính mạng và sự phát triển của thai nhi.

Những hiểu lầm tai hại khi dùng thảo dược tự nhiên

Rất nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ mọc tự nhiên thì vô hại, uống vào nếu không bổ thì cũng không ảnh hưởng gì. Đây là suy nghĩ cực kỳ sai lầm trong y khoa thực chứng. Thực vật chứa hàng trăm hợp chất hữu cơ phức tạp, trong đó có ancaloit, tannin, saponin... Nhiều chất có thể gây độc cho tế bào hoặc kích hoạt cơ chế miễn dịch dị ứng.

Một hiểu lầm khác là cho rằng các thí nghiệm kháng khuẩn trong ống nghiệm chứng minh cây thuốc có thể thay thế kháng sinh trị bệnh viêm nhiễm khi mang thai. Nồng độ ức chế vi khuẩn trong đĩa thạch thí nghiệm (từ 8,33 đến 33,33 mg/mL) là nồng độ rất cao ^[1]. Để đạt được nồng độ đó trong máu người, mẹ bầu sẽ phải tiêu thụ một lượng khổng lồ dịch chiết, điều chắc chắn dẫn đến ngộ độc cấp tính trước khi kịp tiêu diệt vi khuẩn.

Việc tự sắc uống thảo mộc không rõ quy chuẩn còn tiềm ẩn nguy cơ nhiễm nấm mốc, kim loại nặng hoặc thuốc bảo vệ thực vật từ đất. Thai phụ uống phải các độc chất này có thể đối mặt với nguy cơ suy gan cấp, tổn thương thận hoặc sảy thai ngoài ý muốn.

Đối tượng cần thận trọng tuyệt đối

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối tránh xa cây lăn tăn bao gồm:

• Phụ nữ đang mang thai trong mọi giai đoạn (tam cá nguyệt thứ nhất, thứ hai và thứ ba).
• Phụ nữ đang có kế hoạch chuẩn bị mang thai, do các hợp chất tồn lưu có thể ảnh hưởng đến quá trình thụ tinh và làm tổ của phôi.
• Phụ nữ đang cho con bú, vì chưa có thông tin về việc các chất trong cây lăn tăn có bài tiết qua sữa mẹ hay gây ngộ độc cho trẻ bú mẹ hay không.
• Người có tiền sử dị ứng thực vật hoặc viêm da cơ địa tiếp xúc.

Bất kỳ ai thuộc nhóm đối tượng trên đều không nên thử nghiệm dùng cây lăn tăn để làm thuốc, nấu nước tắm hay chế biến thức ăn dưới mọi hình thức truyền miệng.

Lời khuyên và hướng xử trí an toàn cho mẹ bầu

Trong thai kỳ, nếu gặp các vấn đề sức khỏe như nổi mụn, mẩn ngứa, cảm sốt hoặc nhiễm trùng đường ruột, mẹ bầu cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc chăm sóc sức khỏe chính thống:

• Đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa phụ sản để được bác sĩ thăm khám và chẩn đoán nguyên nhân rõ ràng.
• Chỉ sử dụng thuốc hoặc thực phẩm bổ sung khi có chỉ định trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa. Tuyệt đối không tự ý tìm mua các loại lá cây, rễ cây về đun sắc theo mách bảo dân gian.
• Xây dựng chế độ dinh dưỡng lành mạnh, ăn chín uống sôi, bổ sung đầy đủ nước và khoáng chất từ rau xanh, củ quả sạch đã qua kiểm định an toàn vệ sinh thực phẩm.
• Khi nghi ngờ bản thân đã vô tình uống phải nước cây lăn tăn hoặc xuất hiện các dấu hiệu đau bụng, ra máu âm đạo, buồn nôn, cần đến bệnh viện kiểm tra ngay lập tức và mang theo mẫu thảo mộc đã sử dụng để bác sĩ hỗ trợ xử lý.

Sự an toàn của thai nhi phụ thuộc hoàn toàn vào những gì người mẹ hấp thu mỗi ngày. Việc thận trọng tuyệt đối trước các loại thảo dược chưa được kiểm chứng lâm sàng như cây lăn tăn là biện pháp bảo vệ tốt nhất cho sức khỏe của cả mẹ và bé. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ sản khoa trước khi quyết định đưa bất kỳ loại thảo mộc lạ nào vào cơ thể.