Nỗi lo dùng thảo dược khi mang thai

Nhiều phụ nữ mang thai thường tìm đến các bài thuốc dân gian hoặc thảo dược truyền thống với niềm tin chúng lành tính và an toàn hơn thuốc tây y. Trong số các cây thuốc quen thuộc, ích mẫu và ích mẫu nam thường được nhắc đến với công dụng điều hòa khí huyết hay giảm đau bụng kinh. Tuy nhiên, việc tùy tiện sử dụng các loại cây này trong thai kỳ lại tiềm ẩn rất nhiều rủi ro khôn lường đối với tính mạng của thai nhi.

Thực tế lâm sàng ghi nhận không ít trường hợp thai phụ phải nhập viện cấp cứu vì ra máu bất thường hoặc xuất hiện các cơn gò tử cung dồn dập sau khi tự ý uống nước sắc thảo dược. Bản năng làm mẹ luôn muốn tìm những điều tốt nhất cho con, song sự thiếu hụt kiến thức y khoa có thể biến thảo dược quen thuộc thành mối hiểm họa đe dọa trực tiếp sự an toàn của thai kỳ.

Nhiều người vẫn băn khoăn: liệu phụ nữ mang thai có nên dùng ích mẫu nam hay không, và y học hiện đại giải thích cơ chế an toàn của tử cung ra sao?

Thai phụ có nên dùng ích mẫu nam?

Câu trả lời dứt khoát từ giới chuyên môn là phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên tự ý dùng ích mẫu nam dưới bất kỳ hình thức nào. Nhóm thảo dược ích mẫu từ lâu trong y học cổ truyền đã được xếp vào nhóm có tác dụng hoạt huyết, trục ứ và kích thích co bóp tử cung mạnh mẽ. Việc sử dụng dược liệu kích thích co bóp cơ trơn tử cung trong giai đoạn mang thai có thể trực tiếp dẫn đến nguy cơ sảy thai hoặc sinh non.

Cần lưu ý rõ ràng rằng, hiện chưa có dữ liệu lâm sàng nào trong các tài liệu nghiên cứu được cung cấp chứng minh độ an toàn của cây ích mẫu nam trên đối tượng phụ nữ mang thai. Mọi can thiệp bằng thảo dược lên cơ thể mẹ bầu khi chưa có nghiên cứu bài bản đều mang tính mạo hiểm rất cao đối với tính mạng của thai nhi.

Khi mang thai, mọi loại thảo mộc hay thực phẩm chức năng có tính chất tác động lên cơ tử cung đều phải được loại trừ khỏi chế độ ăn uống hàng ngày. Sự phát triển bình thường của phôi thai đòi hỏi một môi trường buồng tử cung tĩnh lặng và ổn định.

Cơ chế giữ yên tử cung trong thai kỳ

Để hiểu vì sao các chất kích thích co bóp tử cung nguy hiểm, cần tìm hiểu cơ chế tự nhiên giúp tử cung người mẹ giữ được trạng thái "ngủ yên". Trong suốt thai kỳ, tử cung của người mẹ phải tăng trưởng kích thước rất nhiều để tạo không gian và cung cấp dinh dưỡng cho sự phát triển của thai nhi [1]. Mặc dù giãn nở lớn, cơ tử cung trong giai đoạn ba tháng cuối thai kỳ bình thường vẫn ở trạng thái ổn định, không co bóp dữ dội nhằm ngăn chặn nguy cơ chuyển dạ sớm [1].

Chỉ khi thai đã đủ tháng, tử cung mới chuyển sang trạng thái hưng phấn và trở thành một trong những khối cơ co bóp mạnh nhất trong cơ thể người nhằm phục vụ cho quá trình sinh nở tự nhiên [1]. Sự tĩnh lặng của cơ trơn tử cung trong thời gian mang thai được điều hòa chặt chẽ bởi các yếu tố nội tiết và các kênh ion đặc hiệu trên màng tế bào cơ.

Một trong những cơ chế then chốt duy trì sự ổn định của tử cung thai phụ là hoạt động của kênh kali TREK-1 [2]. Kênh ion này đóng vai trò ức chế, làm giảm hoạt động co bóp của cơ tử cung, giúp cơ trơn không bị kích thích quá mức trước những tác động cơ học kéo căng từ thai nhi đang lớn dần [2].

Nghiên cứu khoa học nói gì về cơ co bóp tử cung?

Nghiên cứu công bố năm 2019 đã khảo sát chi tiết hoạt động co bóp trên các dải cơ tử cung thu thập từ phụ nữ mang thai [2]. Trong thử nghiệm, các dải cơ tử cung từ phụ nữ mang thai đơn ở giai đoạn non tháng (Singleton-Preterm) khi chịu sức căng cơ bản 2 g và tiếp xúc với hormone oxytocin ở nồng độ 10^-7 M đã ghi nhận tình trạng co bóp đáng kể [2]. Mức độ co bóp này có xu hướng suy giảm phần nào trong khoảng thời gian theo dõi 15 phút [2].

Tuy nhiên, khi các dải cơ này chịu sức căng kéo dài ở mức 8 g, tổng mức độ co bóp do oxytocin kích thích đã giảm đi rõ rệt [2]. Đặc biệt, khi xử lý các dải cơ chịu sức căng 8 g này với chất ức chế kênh TREK-1 là L-methionine, khả năng co bóp do oxytocin gây ra đã được phục hồi, thậm chí còn tăng cao hơn cả mức đối chứng ban đầu [2].

Nghiên cứu năm 2019 cũng đưa ra bốn kết luận quan trọng từ mô tử cung người mang thai: khả năng co bóp giảm ở thai đủ tháng so với non tháng và ở thai đôi so với thai đơn; co bóp giảm khi thành tử cung bị kéo căng kéo dài; kênh TREK-1 tăng biểu hiện ở thai đơn đủ tháng so với non tháng; và việc kích hoạt TREK-1 làm giảm co bóp tử cung trong khi chẹn kênh TREK-1 làm tăng co bóp tử cung [2]. Sự điều hòa co bóp tử cung là yếu tố cốt lõi cho một thai kỳ khỏe mạnh bình thường và cuộc chuyển dạ an toàn [2].

Ở một nghiên cứu khác công bố năm 2017, các nhà khoa học đã tìm hiểu tác động của hormone progesterone lên tử cung của chuột mang thai giai đoạn muộn (ngày thai thứ 19) [1]. Nghiên cứu tiến hành tách tử cung chuột cống mang thai muộn và đo lực co bóp đẳng trương, đồng thời so sánh mức co bóp do oxytocin kích thích khi có hoặc không xử lý với progesterone ở các nồng độ khác nhau [1]. Kết quả cho thấy progesterone gây giãn dải cơ tử cung phụ thuộc vào nồng độ và làm tăng đáng kể biểu hiện mRNA cũng như mức protein của kênh TREK-1 [1].

Đáng chú ý, chất ức chế kênh TREK-1 là L-methionine đã đảo ngược một phần tác dụng làm giãn cơ của progesterone, trong khi chất kích hoạt arachidonic acid không làm thay đổi đáng kể [1]. Thử nghiệm trên động vật này đi đến kết luận rằng progesterone ức chế co bóp tử cung và tạo sự giãn cơ trong thai kỳ muộn, cơ chế này có sự tham gia một phần của việc tăng biểu hiện và hoạt động của kênh kali TREK-1 [1].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu y khoa về sản phụ khoa cũng lưu ý các tình trạng bất thường ở buồng tử cung đòi hỏi sự can thiệp thận trọng. Chẳng hạn, một báo cáo ca bệnh năm 2009 đã mô tả trường hợp mang thai ở góc sừng tử cung hiếm gặp ở tuần thứ 6 trên phụ nữ đặt vòng tránh thai giải phóng levonorgestrel [3]. Báo cáo nhấn mạnh việc chẩn đoán sớm qua siêu âm đầu dò âm đạo và lựa chọn điều trị bảo tồn nội khoa giúp tránh được các nguy cơ phẫu thuật cắt góc sừng hay cắt tử cung, từ đó bảo vệ chức năng sinh sản cho người phụ nữ [3].

Rủi ro sảy thai từ thảo dược kích thích co bóp

Từ những cơ chế co bóp cơ trơn tử cung kể trên, việc tự ý đưa vào cơ thể các loại thảo dược có tính kích thích tử cung như ích mẫu nam là vô cùng nguy hiểm. Khi một dược chất phá vỡ trạng thái nghỉ tự nhiên của buồng tử cung, kích hoạt các cơn co thắt sớm tương tự như phản ứng oxytocin, thai nhi sẽ đối mặt với nguy cơ bị đẩy ra ngoài trước thời hạn.

Các thử nghiệm trên động vật và mô tử cung cho thấy tử cung phản ứng rất nhạy cảm với các chất kích thích thụ thể co bóp [1, 2]. Nếu hoạt động co thắt xuất hiện dồn dập vào giai đoạn sớm của thai kỳ, phôi thai có thể bị bong tách khỏi niêm mạc tử cung dẫn đến xuất huyết và sảy thai tự nhiên.

Nếu các cơn co thắt cơ học này xảy ra ở những tháng cuối của thai kỳ, thai phụ có thể đối diện với tình trạng chuyển dạ non tháng, thai nhi sinh non yếu ớt và kéo theo hàng loạt biến chứng nghiêm trọng về hô hấp cũng như sự phát triển của trẻ. Do đó, việc tự ý dùng dược liệu hoạt huyết kích thích cơ trơn không đơn thuần là một thử nghiệm vô hại mà trực tiếp đe dọa mạng sống của em bé.

Những hiểu lầm thường gặp của mẹ bầu

Hiểu lầm phổ biến nhất trong dân gian là quan niệm "cứ thảo dược tự nhiên thì không có độc tính". Thực tế, rất nhiều hoạt chất tự nhiên từ cây cỏ có dược tính cực kỳ mạnh mẽ, tác động trực tiếp lên hệ thần kinh, nội tiết và trương lực cơ trơn mạch máu cũng như cơ tử cung.

Nhiều người truyền tai nhau rằng uống nước sắc từ các loại cây mang tên ích mẫu giúp làm sạch tử cung, an thai hoặc giúp mẹ bớt mỏi mệt trong thai kỳ. Đây là quan niệm hoàn toàn sai lầm và đi ngược lại các nguyên lý y học cơ bản. Tác dụng trục huyết, phá ứ của nhóm thảo dược này chỉ có thể được xem xét trong một số trường hợp cụ thể sau sinh khi được thầy thuốc chỉ định, tuyệt đối không dùng trong thời gian mang bầu.

Một hiểu lầm khác là cho rằng chỉ cần uống một lượng nhỏ, nấu nước loãng thì sẽ không ảnh hưởng đến thai. Đáp ứng cơ trơn của mỗi cơ thể trước các chất kích thích co bóp là khác nhau, và không có một ngưỡng liều lượng thảo dược dân gian nào được coi là an toàn tuyệt đối cho phụ nữ mang thai khi chưa được nghiên cứu lâm sàng chặt chẽ.

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào, từ những tuần đầu tiên của thai kỳ cho đến những tháng cuối trước ngày dự sinh, đều là đối tượng cần tránh xa việc dùng ích mẫu nam. Sự nhạy cảm của các thụ thể trên thành tử cung có thể bị kích hoạt bất cứ lúc nào nếu tiếp xúc với các chất kích thích trương lực cơ.

Những thai phụ có tiền sử sảy thai liên tiếp, dọa sảy thai, sinh non hoặc có bất thường về cấu trúc giải phẫu tử cung lại càng phải thận trọng gấp bội. Một cơn co thắt nhẹ ngoài ý muốn ở nhóm đối tượng này cũng có thể kích hoạt quá trình chuyển dạ không thể đảo ngược.

Phụ nữ nghi ngờ có thai hoặc đang trong giai đoạn mong con, chuẩn bị chuyển phôi trong thụ tinh nhân tạo cũng không nên tùy tiện sử dụng các chế phẩm từ ích mẫu nam để tránh cản trở quá trình làm tổ của phôi. Khi có bất kỳ biểu hiện chậm kinh hay bất thường nào, việc đầu tiên cần làm là kiểm tra thai kỳ và tham vấn bác sĩ chuyên khoa sản.

Lời khuyên áp dụng thực tế cho thai phụ

Để bảo đảm an toàn tối đa cho mẹ và bé, thai phụ cần thiết lập một chế độ dinh dưỡng và chăm sóc sức khỏe khoa học, dựa trên các khuyến cáo y khoa chính thống. Thay vì tìm kiếm các loại nước lá thảo dược không rõ nguồn gốc hay các bài thuốc truyền miệng, mẹ bầu nên duy trì chế độ ăn uống đa dạng, đủ chất và uống đủ nước mỗi ngày.

Trước khi bắt đầu dùng bất kỳ loại trà thảo mộc, viên uống bổ sung hay thực phẩm chức năng nào, thai phụ cần mang sản phẩm hoặc bảng thành phần đến trao đổi trực tiếp với bác sĩ sản khoa đang theo dõi thai kỳ cho mình. Tuyệt đối không tự ý kết hợp nhiều loại thảo mộc đông y khi chưa có chỉ định rõ ràng của bác sĩ chuyên khoa.

Nếu vô tình đã uống nhầm ích mẫu nam hoặc các sản phẩm thảo dược kích thích và xuất hiện các dấu hiệu như đau quặn bụng dưới, đau lưng dưới từng cơn hoặc có vết máu bất thường chảy ra từ âm đạo, thai phụ cần đến ngay cơ sở y tế có khoa sản gần nhất để được kiểm tra, đánh giá trương lực tử cung và can thiệp kịp thời.

Lời kết

Việc duy trì một buồng tử cung tĩnh lặng và ổn định là yếu tố sống còn cho sự phát triển toàn diện của thai nhi trong suốt chín tháng mười ngày. Dù ích mẫu hay ích mẫu nam có thể là vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền, việc tự ý dùng trong thai kỳ mang lại rủi ro sảy thai và sinh non rất lớn do nguy cơ kích thích co bóp cơ tử cung. Thai phụ hãy luôn là những người mẹ thông thái, chủ động bảo vệ con bằng cách tham vấn bác sĩ chuyên khoa trước mọi quyết định liên quan đến thảo dược và thuốc uống.