Phụ nữ mang thai dùng nước cây hồng trai có an toàn?

Trong thời gian mang thai, nhiều chị em thường tìm kiếm các loại nước thảo mộc tự nhiên để uống với mong muốn thanh nhiệt, giải độc và bồi bổ sức khỏe. Hồng trai (hay còn được biết đến là cây lẻ bạn, sò huyết) là một loài cây cảnh kiêm dược liệu dân gian rất quen thuộc, thường được hái lá nấu nước uống mát. Tuy nhiên, việc tùy tiện dùng các loại cây cỏ dân gian trong thai kỳ luôn tiềm ẩn những nguy cơ khôn lường cho sự phát triển của thai nhi.

Liệu phụ nữ mang thai dùng nước cây hồng trai có thực sự an toàn? Câu trả lời từ góc độ y khoa là: Hiện tại chưa có bằng chứng khoa học đáng tin cậy khẳng định tính an toàn của cây hồng trai đối với thai phụ; ngược lại, việc tự ý dùng dược liệu chưa rõ độc tính mang đến rủi ro co bóp tử cung, sảy thai hoặc ngộ độc mà mẹ bầu tuyệt đối không nên xem nhẹ.

Thói quen uống nước lá và những khoảng trống an toàn

Nhiều người quan niệm cây cỏ mọc tự nhiên quanh nhà đều lành tính, uống nước mát thì không thể gây hại. Trong khi đó, dược liệu nói chung chứa hàng trăm hợp chất hóa thực vật phức tạp, có thể tác động trực tiếp lên hệ nội tiết và các thụ thể ở cơ trơn tử cung.

Tại nhiều nước đang phát triển, việc thai phụ dùng thảo dược theo lời mách bảo của người thân diễn ra khá phổ biến nhưng tiềm ẩn hiểm họa lớn. Điển hình, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 tại một bệnh viện giảng dạy ở Jimma, Ethiopia đã chỉ ra thực trạng đáng báo động về sử dụng thảo dược trong thai kỳ ^[1].

Trong số 125 phụ nữ nhập viện tại khoa phụ sản, có tới 106 người (chiếm 84,8%) nhập viện do chấm dứt thai kỳ có chủ đích hoặc bị sảy thai ^[1]. Trong nhóm phụ nữ bị sảy thai hoặc bỏ thai này, có 19 người (chiếm 17,9%) đã sử dụng từ 1 đến 3 loại cây dược liệu trong thời gian mang thai ^[1].

Đáng chú ý, kết quả khảo sát cho thấy phần lớn thảo mộc được mua ngoài chợ (chiếm 76,5%) hoặc do người thân đi thu hái (chiếm 68,3%) ^[1]. Tỷ lệ thai phụ dùng thảo mộc theo lời khuyên của các thành viên trong gia đình lên tới 75,2% ^[1]. Các liều lượng sử dụng hầu như không chuẩn hóa, chủ yếu đong bằng cốc nước thủy tinh (51,7%), phổ biến là uống một cốc nước mỗi ngày (54,8%) và uống kéo dài bao nhiêu tháng tùy thích trong suốt thai kỳ (32,9%) ^[1]. Điều này cho thấy sự tùy tiện trong việc tự ý dùng nước lá dân gian mà không có bất kỳ sự kiểm soát y tế nào.

Rủi ro kích thích co bóp tử cung từ các loại thảo dược

Tử cung của người mẹ là một khối cơ trơn vô cùng nhạy cảm. Trong suốt thai kỳ, tử cung cần được giữ ở trạng thái thư giãn tối đa để nuôi dưỡng bào thai. Bất kỳ hoạt chất sinh học nào gây kích thích co bóp tử cung bất thường đều có thể dẫn đến dọa sảy, bong nhau thai hoặc sinh non.

Nghiên cứu tại Ethiopia ghi nhận có 5 phụ nữ đã sử dụng các loại cây dược liệu tiềm ẩn nguy hiểm gây co thắt tử cung và hạ đường huyết, thúc kinh hoặc gây độc tế bào ^[1]. Các loài cây được ghi nhận nguy cơ gồm Trigonella foenum-graecum, Ruta chalepensis, Cinnamomum verum, Artemisia abyssinica, Croton macrostachyus, Echinops kebericho và Hagenia abyssinica ^[1].

Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2014 tại vùng nông thôn Tanzania về các loài thực vật dùng theo kinh nghiệm dân gian cũng cảnh báo mạnh mẽ về tác động co bóp tử cung ^[2]. Khi tiến hành thử nghiệm dược lý trên mẫu mô tử cung cô lập, các nhà nghiên cứu phát hiện có tới 16 trong số 21 loài thực vật được thu thập có tác dụng làm co bóp cơ tử cung ^[2]. Chúng gây kích thích thông qua việc tăng lực co bóp, tăng tần số co bóp hoặc tác động cả hai yếu tố cùng lúc ^[2].

Đáng lo ngại hơn, dữ liệu từ Trung tâm Chống độc Montevideo được trích dẫn trong nghiên cứu này chỉ ra rằng, trong 86 trường hợp dùng thảo mộc với ý định phá thai, đã có 5 trường hợp tử vong do độc tính của thảo dược ^[2]. Các thầy lang bản địa cũng thừa nhận liều lượng của các bài thuốc cây cỏ hoàn toàn không cụ thể và tác dụng phụ của chúng chưa từng được biết rõ ^[2].

Dù cây hồng trai chưa được làm rõ toàn diện về mặt độc học sinh sản, cơ chế tác động co thắt cơ trơn tương tự ở nhiều loài thực vật dân gian là hồi chuông cảnh báo lớn. Nước sắc cây hồng trai đậm đặc có thể chứa các chất kích thích cơ tử cung mà người dùng không thể lường trước được.

Bằng chứng khoa học nói gì về dịch chiết thực vật và cơ tử cung?

Để hiểu rõ hơn sự phức tạp của thực vật đối với cơ trơn tử cung, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm đối chứng khắt khe. Điển hình là nghiên cứu năm 2002 đánh giá tính an toàn của quả đu đủ (Carica papaya) trên mô hình chuột cống mang thai nhằm làm sáng tỏ quan niệm kiêng cữ dân gian tại châu Á ^[3].

Trong nghiên cứu in vivo, hỗn dịch đu đủ chín pha với nước (tỷ lệ 500 ml/lít nước) được cho 4 nhóm chuột Sprague-Dawley uống tự do ở các giai đoạn mang thai khác nhau (ngày 1-5, 6-11, 12-17 và suốt từ ngày 1-20 thai kỳ), nhóm đối chứng chỉ uống nước thường ^[3]. Kết quả cho thấy lượng hỗn dịch đu đủ chín tiêu thụ hàng ngày ở nhóm can thiệp đạt 64 ml (độ lệch chuẩn 19,0), cao hơn đáng kể so với mức 40,3 ml (độ lệch chuẩn 11,6) ở nhóm đối chứng ^[3]. Không có sự khác biệt về số vị trí làm tổ và số thai sống, đồng thời không phát hiện dấu hiệu độc tính trên thai hay trên chuột mẹ ^[3].

Tuy nhiên, bước ngoặt nằm ở thử nghiệm in vitro trên cơ trơn tử cung cô lập của chuột ^[3]. Trong khi nước ép đu đủ chín ở liều 0,1-0,8 ml không gây co thắt đáng kể, thì nhựa đu đủ thô (crude papaya latex) ở nồng độ từ 0,1 đến 3,2 mg/ml lại gây ra những cơn co thắt co giật dữ dội ở cơ tử cung chuột mang thai và không mang thai ^[3]. Phản ứng co thắt này mạnh tương đương với oxytocin (1-64 mU/ml) và prostaglandin F2-alpha (0,028-1,81 micromol) ^[3].

Đặc biệt, ở nồng độ 0,2 mg nhựa thô/ml, đáp ứng của cơ tử cung chuột tương đương với tác dụng của 0,23 micromol prostaglandin F2-alpha và 32 mU oxytocin ^[3]. Trên tử cung chuột mang thai ngày thứ 18-19, tác dụng co bóp của nhựa đu đủ thô thậm chí chuyển thành các cơn co giật uốn ván (tetanic spasms) ^[3].

Nghiên cứu này là minh chứng khoa học sâu sắc: một bộ phận của cây có thể vô hại, nhưng nhựa hoặc các dịch chiết thô từ thân, lá lại chứa nồng độ hoạt chất gây co bóp tử cung mạnh tương đương các hormone chuyển dạ nguy hiểm. Cây hồng trai chứa dịch nhựa thực vật đặc trưng, do đó tiềm ẩn nguy cơ gây co thắt cơ trơn tử cung giống như cơ chế mà nhựa thực vật thô tạo ra.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng nước thảo mộc thai kỳ

Sai lầm phổ biến nhất của các mẹ bầu là đánh đồng khái niệm "thảo mộc tự nhiên" với "tuyệt đối an toàn". Thực tế, rất nhiều loại độc chất và hoạt chất phá thai mạnh nhất đều có nguồn gốc từ tự nhiên. Khi đun nấu cây cỏ không rõ thành phần hoạt chất, người dùng hoàn toàn không thể biết mình đang nạp vào cơ thể nồng độ hóa chất sinh học là bao nhiêu.

Hiểu lầm thứ hai là tin rằng uống lượng ít để "giải nhiệt" thì không sao. Đối với những cơ địa nhạy cảm, chỉ cần một lượng nhỏ hoạt chất kích thích thụ thể cơ trơn cũng có thể kích hoạt cơn gò tử cung cục bộ.

Hiểu lầm thứ ba là dựa vào kinh nghiệm truyền miệng "người khác uống không sao thì mình cũng uống được". Mỗi thai kỳ có một ngưỡng chịu đựng hoàn toàn khác nhau. Những thai phụ có tiền sử dọa sảy thai, cổ tử cung ngắn hoặc có sẹo mổ cũ ở tử cung là nhóm cực kỳ dễ bị tổn thương nếu tử cung xuất hiện các cơn co bất thường.

Những ai cần tuyệt đối thận trọng?

Dù chưa có nghiên cứu chính thức chỉ định liều dùng hay khẳng định độc tính tuyệt đối của hồng trai trên người mang thai, các chuyên gia y tế luôn khuyến cáo thai phụ phải tránh xa các loại nước lá truyền miệng chưa được kiểm chứng. Những đối tượng sau đây cần đặc biệt kiêng cữ tuyệt đối:

• Phụ nữ trong 3 tháng đầu thai kỳ: Giai đoạn phôi thai đang làm tổ và hình thành các cơ quan quan trọng, cơ thể rất nhạy cảm với các chất lạ.
• Phụ nữ có tiền sử sảy thai liên tiếp, dọa sảy thai, sinh non hoặc có tình trạng xuất huyết âm đạo bất thường.
• Thai phụ có tử cung bất thường hoặc từng phẫu thuật cơ tử cung: Sự xuất hiện của các cơn co bóp ngoài ý muốn có thể dẫn đến nguy cơ vỡ tử cung hoặc chuyển dạ sinh non nguy hiểm.
• Phụ nữ đang mắc các bệnh lý chuyển hóa, tiểu đường thai kỳ hoặc bệnh lý gan, thận: Việc hấp thu các dịch chiết thảo mộc phức tạp có thể làm tăng gánh nặng đào thải và rối loạn chức năng chuyển hóa.

Lời khuyên áp dụng thực tế cho mẹ bầu

Để đảm bảo thai kỳ khỏe mạnh, thai phụ cần thay đổi nhận thức và hành vi chăm sóc sức khỏe hàng ngày:

• Không tự ý thu hái hay mua lá, rễ, thân cây hồng trai về đun nước uống dưới bất kỳ hình thức nào (tươi hoặc phơi khô).
• Lựa chọn nguồn bổ sung nước an toàn: Nước lọc đun sôi để nguội, nước khoáng sạch, nước canh rau củ quen thuộc hàng ngày (mồng tơi, rau ngót nấu chín, bí đỏ, cà rốt).
• Nếu cảm thấy nóng trong người hoặc khó chịu, mẹ bầu nên tăng cường ăn trái cây tươi chín tự nhiên, uống đủ lượng nước lọc hàng ngày và tham khảo thực đơn dinh dưỡng từ bác sĩ sản khoa.
• Trước khi sử dụng bất kỳ loại trà thảo mộc hay bài thuốc dân gian nào, hãy đem mẫu hoặc thành phần hỏi ý kiến trực tiếp của bác sĩ theo dõi thai sản. Không tin theo các mẹo dân gian truyền miệng trên mạng xã hội.

Việc bảo vệ thai nhi khỏi những nguy cơ tiềm ẩn từ thảo dược chưa rõ nguồn gốc là nguyên tắc hàng đầu trong chăm sóc thai sản. Hãy luôn thận trọng với những gì bạn uống, bởi an toàn của mẹ và bé phải luôn được đặt lên trên hết.