Nhiều người có thói quen kết hợp thảo dược Đông y hoặc các chế phẩm tự nhiên như quan âm núi (dịch chiết Vitex) cùng lúc với thuốc tây nhằm nâng cao hiệu quả điều trị. Tuy nhiên, sự kết hợp tùy tiện này tiềm ẩn nguy cơ làm thay đổi tác dụng của thuốc điều trị, thậm chí gây ra các tác dụng phụ không mong muốn.
Hiện nay, dữ liệu trực tiếp trên lâm sàng về tương tác giữa quan âm núi và thuốc tây vẫn còn rất hạn chế. Tuy nhiên, dựa trên các nghiên cứu tổng quan về dược lý thực vật và cơ chế can thiệp vào hệ thống enzyme cytochrom P450 ở gan, việc dùng chung thảo dược với thuốc tây hoàn toàn có thể làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu, đòi hỏi người bệnh phải hết sức thận trọng [1], [2].
Cơ chế chuyển hóa thuốc qua gan diễn ra như thế nào?
Hầu hết các loại thuốc điều trị khi đi vào cơ thể đều phải trải qua quá trình chuyển hóa tại gan trước khi được đào thải ra ngoài [3]. Hệ thống enzyme cytochrom P450 (thường được viết tắt là CYP) đóng vai trò trung tâm trong quá trình này, chịu trách nhiệm thanh thải và giáng hóa phần lớn các hoạt chất điều trị [4], [3]. Các phân nhóm enzyme quan trọng nhất bao gồm CYP3A4, CYP2D6, CYP1A2 và CYP2C8 [1].
Khi một chất lạ từ thảo dược hoặc thực phẩm đưa vào cơ thể có khả năng ức chế enzyme CYP, tốc độ chuyển hóa thuốc sẽ bị chậm lại [3], [5]. Tình trạng này khiến nồng độ thuốc tự do trong máu tăng cao kéo dài, làm tăng độc tính điều trị [2]. Ngược lại, nếu thảo dược gây cảm ứng làm tăng hoạt tính enzyme CYP, thuốc sẽ bị đào thải nhanh hơn bình thường, dẫn tới nguy cơ thất bại trong điều trị [4].
Nguy cơ tương tác thuốc từ các thành phần thảo dược
Mặc dù dữ liệu nghiên cứu riêng biệt trên cây quan âm núi chưa được ghi nhận đầy đủ trong các báo cáo lâm sàng, các hoạt chất polyphenol phổ biến trong các loài thảo mộc như quercetin hay axit caffeic đã được chứng minh là có ảnh hưởng trực tiếp tới hệ thống enzyme gan [5].
Một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm công bố năm 2014 đánh giá tác động ức chế enzyme cytochrom P450 ở gan người bằng phương pháp ủ vi thể gan người (human liver microsomes - HLMs) với các cơ chất chọn lọc [5]. Kết quả cho thấy cả axit caffeic và quercetin đều là chất ức chế cạnh tranh mạnh đối với CYP1A2 (với giá trị Ki lần lượt là 1,16 µM và 0,93 µM) và CYP2C9 (Ki lần lượt là 0,95 µM và 1,67 µM) [5]. Bên cạnh đó, axit caffeic ức chế cạnh tranh mạnh CYP2D6 (Ki = 1,10 µM) và ức chế yếu CYP2C19 cùng CYP3A4 (nồng độ ức chế IC50 > 100 µM) [5]. Ngược lại, quercetin ức chế cạnh tranh mạnh đối với CYP2C19 (Ki = 1,74 µM), CYP3A4 (Ki = 4,12 µM) và ức chế vừa phải CYP2D6 (Ki = 18,72 µM) [5].
Nghiên cứu tổng quan năm 2022 cũng khẳng định các hợp chất tự nhiên như quercetin, thymoquinone, chiết xuất tỏi và chiết xuất cam thảo có khả năng ức chế rõ rệt nhiều phân nhóm enzyme CYP khác nhau [3]. Những chất ức chế này có thể làm thay đổi đặc tính dược động học của các thuốc dùng kèm [3]. Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2015 trên vi thể gan người cũng cho thấy celastrol - một hợp chất tự nhiên từ thực vật - có khả năng ức chế đồng thời năm đồng phân enzyme gồm CYP3A4 (IC50 = 2,65 µM), CYP2C19 (IC50 = 5,99 µM), CYP2D6 (IC50 = 6,27 µM), CYP1A2 (IC50 = 7,66 µM) và CYP2E1 (IC50 = 9,38 µM) [6].
Bằng chứng từ các nghiên cứu tương tác thảo dược và thuốc điều trị
Một tổng quan hệ thống quy mô lớn công bố năm 2021 đã đánh giá ảnh hưởng của 189 loại thảo mộc, thực phẩm cùng 72 thực phẩm bổ sung đối với các phân nhóm enzyme CYP trong điều trị ung thư [1]. Dữ liệu phân tích dựa trên 140 thử nghiệm lâm sàng (chọn lọc từ 3.125 nghiên cứu) và 236 nghiên cứu ống nghiệm, mô hình động vật hoặc báo cáo ca bệnh (chọn lọc từ 3.374 nghiên cứu) [1].
Các tác giả đã ghi nhận 18 thử nghiệm lâm sàng báo cáo tương tác trực tiếp giữa 9 loại thảo mộc/bổ sung với 8 loại thuốc chống ung thư [1]. Đáng chú ý, có 21 loại thảo mộc và thực phẩm bổ sung tương tác trực tiếp với CYP3A4 - con đường chuyển hóa chính của rất nhiều loại thuốc tây quan trọng [1]. Nghiên cứu đã phân loại toàn bộ 261 loại thảo mộc, thực phẩm và chất bổ sung theo mức độ tương tác với các enzyme cytochrom P450 chính liên quan đến chuyển hóa 117 loại thuốc ung thư [1].
Trước đó, một tổng quan hệ thống năm 2010 tìm kiếm dữ liệu trên PubMed và EMBASE từ thời điểm bắt đầu ghi nhận đến tháng 3/2009 về thảo dược phương Tây và chiết xuất toàn phần trên người [2]. Báo cáo nhấn mạnh rằng tương tác giữa thực vật và thuốc tổng hợp có ý nghĩa lâm sàng rất lớn [2]. Dù vậy, dữ liệu lâm sàng hiện nay vẫn còn hạn chế và cần thêm nhiều nghiên cứu hơn nữa [2]. Dữ liệu tiền lâm sàng thường khó suy diễn trực tiếp cho cơ thể người, nhưng sự cẩn trọng là bắt buộc đối với các loại thuốc có khoảng điều trị hẹp [2].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2002 chỉ ra rằng thảo dược Saint John's wort là chất gây cảm ứng mạnh CYP3A3/4, ảnh hưởng đến quá trình thanh thải nhiều loại thuốc thiết yếu [4]. Thực phẩm như bưởi chùm, thói quen hút thuốc lá hoặc uống rượu bia cũng làm biến đổi chuyển hóa thuốc qua hệ CYP [4]. Các tác giả nhận định tại thời điểm đó chưa có nhiều tương tác thảo dược - thuốc được báo cáo thực tế trên lâm sàng ung thư, phần lớn vẫn ở mức lý thuyết [4]. Dù vậy, bệnh nhân ung thư vẫn được khuyến cáo nên tìm phương pháp khác thay vì dùng thảo dược có nguy cơ tương tác trong quá trình hóa trị [4].
Ở nhóm thuốc tác động lên tâm thần, tổng quan năm 2017 cũng lưu ý thông tin lâm sàng về tương tác giữa thảo dược và thuốc hướng thần hiện còn phân mảnh và thiếu hụt [7]. Do thảo dược có thể ức chế enzyme monoamine oxidase hoặc P450, bác sĩ chuyên khoa cần được trang bị thông tin để lường trước nguy cơ can thiệp vào tác dụng thuốc và chẩn đoán [7].
Ngoài ra, tương tác giữa các thành phần thảo mộc với nhau cũng có thể làm tăng độc tính [8]. Nghiên cứu năm 2022 trên mô hình tế bào biểu mô ung thư gan HepG2 cho thấy coumarin kết hợp với atractylenolide I (ATR-I) hoặc astragaloside IV (AST-IV) làm tăng độc tính với gan [8]. Ở nồng độ cố định 200 µM coumarin, bổ sung 300 µM ATR-I làm giảm 31% khả năng sống của tế bào chưa cảm ứng rifampicin (p < 0,01) và giảm rõ rệt ở nồng độ 100-300 µM ATR-I trên tế bào đã cảm ứng rifampicin (p < 0,01) [8]. Bổ sung 300 µM AST-IV với 200 µM coumarin gây độc tính 27% trên tế bào chưa cảm ứng (p < 0,05) và 30% trên tế bào đã cảm ứng (p < 0,05) [8].
Hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo mộc tự nhiên
Rất nhiều người lầm tưởng rằng các loại thảo dược có nguồn gốc thiên nhiên như quan âm núi là lành tính tuyệt đối và có thể dùng chung với bất kỳ loại thuốc tây nào mà không lo ngại. Đây là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nhiều nguy cơ cho sức khỏe.
Các hoạt chất tự nhiên khi được hấp thu vào cơ thể đều hoạt động tương tự như một chất ngoại sinh [6]. Chúng cần cùng một hệ thống enzyme tại gan để chuyển hóa [3]. Khi enzyme bị ức chế hoặc cạnh tranh, nồng độ thuốc điều trị có thể tăng đột biến dẫn đến quá liều và ngộ độc [5], [2]. Ngược lại, nếu enzyme bị cảm ứng, thuốc bị đào thải nhanh khiến bệnh không khỏi [4].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người đang sử dụng các loại thuốc điều trị đặc hiệu có khoảng điều trị hẹp như thuốc chống đông, thuốc tim mạch, thuốc ức chế miễn dịch hoặc thuốc hóa trị ung thư cần hết sức cẩn trọng khi muốn bổ sung thảo dược [4], [2]. Chỉ một thay đổi nhỏ về nồng độ thuốc trong huyết tương do enzyme CYP bị ảnh hưởng cũng có thể dẫn đến thất bại điều trị hoặc gây ngộ độc nặng [1], [2].
Bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc hướng thần cũng cần tham vấn kỹ ý kiến bác sĩ chuyên khoa do nguy cơ tương tác qua hệ thống enzyme P450 và monoamine oxidase [7]. Người có bệnh lý về gan, suy giảm chức năng gan cần hạn chế tối đa việc tự ý phối hợp nhiều loại thảo dược hoặc chiết xuất tự nhiên để tránh nguy cơ tổn thương gan do tương tác phức hợp [8].
Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn
Nếu bạn có nhu cầu sử dụng dịch chiết quan âm núi hoặc bất kỳ chế phẩm thảo dược nào, điều quan trọng nhất là phải thông báo đầy đủ cho bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ về danh sách tất cả các sản phẩm đang dùng. Việc này giúp chuyên gia y tế đánh giá nguy cơ cạnh tranh chuyển hóa qua gan.
Người bệnh tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc tây, không tự ý tăng liều thảo dược hoặc uống cùng một lúc các sản phẩm này với nhau. Chỉ nên dùng các chế phẩm bổ sung khi có sự đồng ý của bác sĩ chuyên khoa, đồng thời luôn theo dõi sát các phản ứng bất thường của cơ thể trong suốt quá trình điều trị.
Tóm lại, dù thảo dược mang lại nhiều giá trị hỗ trợ, khả năng tác động lên enzyme chuyển hóa thuốc cytochrom P450 là vấn đề khoa học có thật. Người bệnh cần giữ thái độ thận trọng, không tùy tiện phối hợp để bảo vệ an toàn cho bản thân.
