Rau mùi là gia vị quen thuộc trong mâm cơm Việt. Nhiều người bệnh đái tháo đường truyền tai nhau việc dùng nước sắc hoặc ăn nhiều rau mùi để hỗ trợ kiểm soát đường máu. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp loại rau này ở lượng lớn khi đang uống thuốc điều trị khiến nhiều người lo lắng về nguy cơ tụt đường huyết quá mức.
Câu trả lời ngắn gọn là người đang dùng thuốc hạ đường huyết vẫn có thể ăn rau mùi như một loại rau gia vị thông thường trong bữa ăn hàng ngày. Tuy nhiên, các dữ liệu nghiên cứu hiện có chủ yếu ghi nhận rủi ro hạ đường huyết nghiêm trọng đến từ sự tương tác giữa các thuốc điều trị với nhau, trong khi bằng chứng trực tiếp về tương tác giữa rau mùi và thuốc tây vẫn chưa được ghi nhận trong các cơ sở dữ liệu y khoa lớn. Do đó, người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng rau mùi dưới dạng cô đặc, sắc nước uống thay thuốc hoặc dùng lượng lớn với mục đích hạ đường huyết để tránh rủi ro khó lường.
Bản chất của hạ đường huyết và cơ chế tương tác trong điều trị
Hạ đường huyết là biến chứng quan trọng nhất của các thuốc điều trị đái tháo đường [1]. Quản lý tương tác thuốc được xem là nền tảng trong liệu pháp điều trị đái tháo đường, bởi hậu quả nghiêm trọng nhất của các tương tác này là tình trạng hạ đường huyết nặng vốn gây lo ngại lớn cho cả bệnh nhân lẫn người nhà [2].
Thuốc điều trị đái tháo đường đường uống bao gồm các nhóm như sulfonylurea (ví dụ glimepiride, gliclazide, glibenclamide, glyburide, glipizide), meglitinide, biguanide (metformin), thuốc ức chế alpha-glucosidase (acarbose, voglibose), thiazolidinedione và thuốc ức chế DPP-4 (linagliptin, sitagliptin) [2, 3, 4, 5]. Tương tác với các thuốc hạ đường huyết được chia thành hai nhóm chính là tương tác dược động học (ảnh hưởng đến quá trình hấp thu, chuyển hóa, thải trừ thuốc) và tương tác dược lực học (cộng gộp hoặc đối kháng tác dụng sinh học) [3].
Nhiều loại hoạt chất khi đi vào cơ thể có thể làm tăng cường tác dụng hạ đường huyết của nhóm sulfonylurea, từ đó làm tăng nguy cơ tụt đường huyết [3]. Cơ chế gây hạ đường huyết khi dùng phối hợp nhiều chất có thể do làm thay đổi quá trình chuyển hóa glucose hoặc tạo ra tác dụng hiệp đồng (cộng gộp tác dụng làm đường máu giảm sâu hơn) [4]. Bên cạnh đó, ở người mắc đái tháo đường lâu năm, cơ thể bị suy giảm dần phản ứng tiết hormone glucagon (hormone giúp nâng đường huyết khi bị tụt) trong vòng 5 năm đầu sau chẩn đoán, và trong vòng 10 năm sau chẩn đoán, hầu hết bệnh nhân sẽ suy giảm thêm phản ứng tiết hormone epinephrine, dẫn đến các cơn hạ đường huyết xảy ra thường xuyên hơn [4].
Nghiên cứu khoa học nói gì về rủi ro tương tác gây hạ đường huyết?
Trong các tài liệu nghiên cứu dịch tễ và cơ sở dữ liệu cảnh báo dược lớn hiện nay, chưa có số liệu cụ thể đánh giá trực tiếp tương tác giữa rau mùi và thuốc hạ đường huyết. Thực tế, các hệ thống dữ liệu hành chính y tế thường khó ghi nhận đầy đủ các hành vi lối sống và các liệu pháp không kê đơn (như thảo dược, thực phẩm bổ sung) vốn có thể làm thay đổi nguy cơ hạ đường huyết của người bệnh [2]. Thay vào đó, các nghiên cứu tập trung làm rõ mức độ nguy hiểm khi thuốc hạ đường huyết tương tác với các thuốc điều trị bệnh lý đi kèm.
Một nghiên cứu công bố năm 2012 phân tích dữ liệu trên 212.061 bệnh nhân đái tháo đường type 2 trưởng thành nhằm đánh giá tỷ lệ và tác động của biến cố hạ đường huyết giữa các nhóm thuốc uống [5]. Kết quả cho thấy tần suất thăm khám y tế liên quan đến hạ đường huyết ước tính là 0,054 lần trên mỗi bệnh nhân-năm [5]. Việc sử dụng insulin có liên quan đến tăng nguy cơ hạ đường huyết cao nhất, tiếp theo là nhóm sulfonylurea và các thuốc uống khác như meglitinide và thuốc ức chế alpha-glucosidase [5]. Tác động của nhóm thiazolidinedione, metformin và ức chế DPP-4 lên nguy cơ hạ đường huyết là tương đối nhỏ [5]. Đáng chú ý, việc gặp phải biến cố hạ đường huyết làm tăng đáng kể nguy cơ người bệnh tự ý ngừng điều trị đái tháo đường, đồng thời làm tăng chi phí y tế hàng năm do mọi nguyên nhân thêm 5.024 USD và chi phí liên quan đến đái tháo đường thêm 3.747 USD so với người không bị hạ đường huyết [5].
Một nghiên cứu khác năm 2019 khảo sát tần suất và các yếu tố thúc đẩy hạ đường huyết do thuốc ở bệnh nhân đái tháo đường type 2 trong môi trường thực tế [4]. Nghiên cứu chỉ ra những bệnh nhân mắc đái tháo đường từ 1-5 năm và trên 5 năm dễ bị hạ đường huyết do thuốc hơn so với người mới mắc bệnh dưới 1 năm [4]. Khả năng xảy ra hạ đường huyết tăng lên khi sử dụng nhiều hơn một loại thuốc trị đái tháo đường [4]. Trong nhóm bệnh nhân bị hạ đường huyết, có 28 bệnh nhân (chiếm 37,8%) được xác định có nguy cơ tương tác thuốc - thuốc tiềm ẩn giữa chính các thuốc trị đái tháo đường đang dùng [4]. Giới hạn của nghiên cứu này là chỉ thực hiện tại hai cơ sở trong thời gian ngắn với cỡ mẫu nhỏ [4].
Năm 2018, một nghiên cứu cơ sở dữ liệu quy mô lớn đã phân tích Hệ thống Báo cáo Biến cố Bất lợi Thuốc của Nhật Bản (JADER) bao gồm 468.292 hồ sơ đặc điểm bệnh nhân, 2.973.172 hồ sơ thông tin thuốc và 741.016 hồ sơ phản ứng có hại [1]. Các nhà khoa học ghi nhận tình trạng hạ đường huyết được báo cáo ở 6.208 bệnh nhân [1]. Nghiên cứu phát hiện hàng loạt cặp phối hợp giữa thuốc đái tháo đường và thuốc huyết áp, mỡ máu hoặc vitamin làm tăng vọt tín hiệu hạ đường huyết, tiêu biểu như việc dùng đồng thời teneligliptin với barnidipine, teneligliptin với urapidil, hoặc exenatide với candesartan và tocopherol [1]. Kết quả này cũng được kiểm chứng và xác nhận sự tương đồng trên cơ sở dữ liệu Báo cáo Biến cố Bất lợi của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) [1].
Cũng liên quan đến thuốc mỡ máu, một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu công bố năm 2017 trên nhóm người trưởng thành sử dụng bảo hiểm Medicaid tại Mỹ cho thấy việc dùng đồng thời thuốc hạ đường huyết nhóm sulfonylurea và thuốc hạ mỡ máu nhóm fibrate có liên quan đến việc gia tăng tỷ lệ phải nhập khoa cấp cứu hoặc nhập viện vì hạ đường huyết [2]. Cơ chế của tương tác này chưa hoàn toàn sáng tỏ nhưng ít có khả năng chỉ do ức chế enzyme CYP2C9 đơn thuần, và bác sĩ cần lưu ý cả tình trạng hạ đường huyết khởi phát tức thì lẫn khởi phát muộn [2]. Nghiên cứu này có giới hạn là thiếu mẫu sinh học để xét nghiệm đa hình gen CYP, thiếu dữ liệu về mức độ tuân thủ thuốc và không ghi nhận hết được các liệu pháp không kê đơn của người bệnh [2].
Một nghiên cứu năm 2020 tiếp tục đánh giá nguy cơ hạ đường huyết nghiêm trọng khi dùng thuốc chống đông máu warfarin kết hợp với sulfonylurea hoặc metformin từ dữ liệu bảo hiểm giai đoạn 1999-2011 [6]. Kết quả cho thấy warfarin làm tăng tỷ lệ hạ đường huyết nghiêm trọng khi dùng chung với glimepiride (tỷ số tỷ lệ mắc RR là 1,47) và metformin (RR là 1,73) trên toàn bộ các khung thời gian [6]. Đặc biệt ở giai đoạn muộn (sau hơn 120 ngày dùng kết hợp), rủi ro tăng cao rõ rệt với glipizide (RR là 1,72), glyburide (RR là 1,57) và metformin (RR là 2,26) [6]. Cơ chế được giả thuyết là do warfarin ức chế quá trình carboxyl hóa osteocalcin gây tác dụng hạ đường huyết ở bệnh nhân đái tháo đường type 2 [6].
Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2012 đánh giá tương tác thuốc trên bệnh nhân suy thận tại một bệnh viện ở Ấn Độ đã ghi nhận 474 tương tác thuốc tiềm ẩn, trong đó có 67 trường hợp (chiếm 14,14%) có thể dẫn đến hạ đường huyết hoặc tăng đường huyết [7]. Trong số 67 trường hợp này, có 30 trường hợp (44,8%) liên quan đến việc dùng thuốc chẹn beta (thuốc tim mạch, huyết áp) chung với insulin hoặc thuốc hạ đường huyết đường uống, và 13 trường hợp (19,4%) liên quan đến kháng sinh nhóm quinolone dùng chung với insulin hoặc thuốc hạ đường huyết [7]. Một tổng quan năm 2022 từ 6 cơ sở dữ liệu cũng cảnh báo tình trạng dùng đa thuốc (polypharmacy) gây ra các tương tác nguy hiểm, chẳng hạn thuốc kháng virus lopinavir/ritonavir dùng chung với metformin làm tăng nguy cơ nhiễm toan lactic, không được khuyến cáo dùng đồng thời ở bệnh nhân suy thận hoặc suy gan [8].
Hiểu lầm thường gặp khi kết hợp thảo dược và thuốc tây
Hiểu lầm phổ biến nhất của người bệnh đái tháo đường là cho rằng các loại rau gia vị, thảo dược tự nhiên như rau mùi hoàn toàn lành tính nên có thể sắc uống đặc hàng ngày để "cộng hưởng" thêm hiệu quả với thuốc tây. Như các nghiên cứu đã chỉ ra, chỉ riêng việc phối hợp các thuốc điều trị với nhau đã có tới 37,8% trường hợp hạ đường huyết liên quan đến tương tác hiệp đồng làm biến đổi chuyển hóa glucose [4]. Nếu tự ý nạp thêm một lượng lớn dịch chiết thảo dược không rõ liều lượng, nguy cơ làm xáo trộn đường huyết là điều hoàn toàn có thể xảy ra.
Hiểu lầm thứ hai là khi thấy đường huyết giảm xuống sau khi ăn uống các bài thuốc dân gian, người bệnh liền tự ý bỏ thuốc bác sĩ kê. Dữ liệu trên hơn 212.000 bệnh nhân cho thấy chính các cơn hạ đường huyết là nguyên nhân làm tăng nguy cơ tự ý ngừng điều trị, kéo theo gánh nặng chi phí y tế tăng thêm hàng nghìn USD mỗi năm [5]. Việc bỏ thuốc hoặc dùng thảo dược thay thế mà không có kiểm soát dễ dẫn đến thất bại điều trị hoặc ngộ độc [8].
Ai nên thận trọng đặc biệt với nguy cơ tụt đường huyết?
Dựa trên các bằng chứng khoa học về yếu tố nguy cơ gây hạ đường huyết, những nhóm đối tượng sau đây cần hết sức thận trọng, không tự ý dùng thêm các chế phẩm thảo dược hay thay đổi chế độ ăn đột ngột:
Thứ nhất là người cao tuổi và người mắc nhiều bệnh nền. Hầu hết bệnh nhân đái tháo đường type 2 đều phải dùng thuốc cho nhiều bệnh đi kèm như tăng huyết áp, bệnh tim thiếu máu cục bộ, suy tim, rối loạn mỡ máu và béo phì, khiến nguy cơ tương tác thuốc đặc biệt cao ở người lớn tuổi [3].
Thứ hai là người đã mắc bệnh đái tháo đường lâu năm (từ 1 năm trở lên, đặc biệt là trên 5 năm và trên 10 năm) do cơ thể đã suy giảm khả năng tự tiết glucagon và epinephrine để bảo vệ cơ thể khi đường máu tụt [4].
Thứ ba là người đang tiêm insulin hoặc uống thuốc nhóm sulfonylurea, meglitinide [5], người đang phải phối hợp từ hai loại thuốc đái tháo đường trở lên [4], hoặc đang dùng kèm thuốc hạ mỡ máu nhóm fibrate [2], thuốc chống đông warfarin [6], thuốc tim mạch nhóm chẹn beta hay kháng sinh nhóm quinolone [7]. Bệnh nhân suy thận, suy gan cũng là nhóm cực kỳ nhạy cảm với các tương tác thuốc bất lợi [4, 8].
Cách sử dụng rau mùi an toàn trong thực tế cho người bệnh đái tháo đường
Người bệnh đái tháo đường hoàn toàn không cần phải kiêng tuyệt đối rau mùi. Cách áp dụng an toàn và hợp lý nhất là sử dụng rau mùi đúng với vai trò là một loại rau thơm, gia vị ăn kèm trong các bữa ăn hàng ngày (như rắc lên canh, phở, làm salad) với lượng vừa phải như người bình thường.
Không nên chế biến rau mùi dưới dạng ép lấy nước cốt đặc, nấu nước sắc uống thay nước lọc hàng ngày hoặc dùng các viên uống chiết xuất rau mùi liều cao khi chưa có chỉ định y khoa. Khi chế biến món ăn, cần rửa sạch rau dưới vòi nước chảy để đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm.
Quan trọng hơn, người bệnh cần duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước và tuân thủ đúng liều lượng, thời điểm dùng thuốc hạ đường huyết theo đơn của bác sĩ. Cần trang bị kiến thức nhận biết sớm các dấu hiệu hạ đường huyết (như bủn rủn, vã mồ hôi, chóng mặt, đói cồn cào) và tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ lâm sàng để được rà soát đơn thuốc định kỳ, giúp phát hiện sớm và phòng ngừa các tương tác bất lợi [4].
Tóm lại, rau mùi dùng làm gia vị trong bữa ăn hàng ngày là an toàn cho người bệnh đái tháo đường. Tuy nhiên, hạ đường huyết do tương tác giữa các hoạt chất điều trị là biến chứng rất phổ biến và nguy hiểm, đặc biệt ở người dùng nhiều thuốc hoặc mắc bệnh lâu năm. Người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng rau mùi liều cao như một vị thuốc hạ đường huyết và cần luôn hỏi ý kiến bác sĩ trước khi muốn bổ sung bất kỳ liệu pháp thảo dược nào vào phác đồ điều trị.
