Trằn trọc lúc nửa đêm, khó đi vào giấc ngủ hoặc thức dậy nhiều lần là nỗi ám ảnh của nhiều người trưởng thành hiện đại. Thay vì dùng thuốc ngủ tây y, nhiều người truyền tai nhau mẹo uống một tách trà hạt rau mùi ấm vào buổi tối để làm dịu thần kinh và dễ ngủ hơn.

Trả lời ngắn gọn: Hạt và lá rau mùi (Coriandrum sativum) thực sự chứa các hoạt chất có khả năng giảm lo âu và hỗ trợ an thần trên các mô hình thực nghiệm [1], [2]. Tuy nhiên, hiệu quả hầu như mới được chứng minh qua đường tiêm hoặc chiết xuất liều cao trên động vật, chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng chuẩn hóa trên người và kết quả khi dùng đường uống đôi khi không đồng nhất [3], [4]. Do đó, trà hạt rau mùi chỉ đóng vai trò thức uống thư giãn hỗ trợ, không phải thuốc đặc trị mất ngủ.

Mối liên hệ giữa lo âu và chứng mất ngủ

Giấc ngủ đóng vai trò thiết yếu trong việc phục hồi sức khỏe thể chất lẫn tinh thần, giúp duy trì các hành vi nhận thức tỉnh táo vào ban ngày [4]. Mất ngủ là than phiền phổ biến nhất ở người trưởng thành bị rối loạn giấc ngủ, biểu hiện qua việc thiếu hụt chất lượng hoặc số lượng giấc ngủ, bao gồm khó vào giấc, thức giấc nhiều lần, dậy quá sớm hoặc ngủ không sâu [4].

Mất ngủ ngắn hạn thường bắt nguồn trực tiếp từ trạng thái lo âu và căng thẳng cảm xúc [5], [4]. Ở người khỏe mạnh, các đợt căng thẳng này thường nhẹ và ngắn nên chưa cần dùng thuốc [5]. Khi triệu chứng trở nên nghiêm trọng, các thuốc an thần gây ngủ như nhóm benzodiazepine, barbiturate, thuốc chống trầm cảm hoặc kháng histamine thế hệ một thường được kê đơn [4]. Tuy nhiên, các thuốc giải lo âu nhóm benzodiazepine bị giới hạn ứng dụng lâm sàng do gây nhiều tác dụng phụ không mong muốn, khiến người bệnh dễ bỏ điều trị [6], [3]. Điều này thúc đẩy xu hướng tìm kiếm các thảo dược tự nhiên tác động lên tâm trí và hệ thần kinh [3], [7].

Trong y học dân gian Iran và nhiều nền y học cổ truyền khác, cây rau mùi (Coriandrum sativum L.) từ lâu đã được khuyên dùng để làm dịu cơn lo âu và cải thiện chứng mất ngủ [1], [2], [6]. Người dân thường dùng một liều đơn gồm 30 g lá tươi thái nhỏ hoặc hạt rau mùi pha cùng với trà để ăn và uống trước khi đi ngủ nhằm giải tỏa căng thẳng [2].

Giải mã cơ chế giúp hạt rau mùi làm dịu hệ thần kinh

Tác dụng giảm lo âu và an thần của rau mùi gắn liền với hàm lượng tinh dầu và các hợp chất chuyển hóa như terpene và flavonoid [3], [7]. Trong tinh dầu hạt rau mùi, hợp chất monoterpene tên là linalool chiếm tỷ lệ chủ đạo, dao động từ 60-70% hoặc thậm chí vượt mức 80% tùy mẫu phân tích sắc ký khí [1], [7].

Linalool có tác động rõ rệt lên hệ thần kinh trung ương, bao gồm đặc tính gây ngủ, chống co giật, đồng thời thể hiện khả năng giảm lo âu và an thần ở cả đối tượng con người [7]. Ngược lại, nhiều thành phần khác trong tinh dầu rau mùi như alpha-thujene, sabinene, beta-pinene, myrcene, limonene hay camphor được xác định là không có hoạt tính chống lo âu [7].

Về mặt sinh hóa, các hợp chất trong rau mùi tương tác hóa học với các thụ thể thần kinh quan trọng gồm axit gamma-aminobutyric (GABA), 5-hydroxytryptamine (serotonin) và N-methyl-D-aspartate (NMDA) [3]. Đây là những mắt xích then chốt trong cơ chế bệnh sinh của các rối loạn tâm thần và thần kinh [3]. Đáng chú ý, flavonoid trong rau mùi có cấu trúc tương đồng với thuốc an thần diazepam, nên cơ chế giảm lo âu của thảo dược này được cho là tương tự diazepam thông qua việc tác động lên phức hợp thụ thể GABA-A giúp ức chế dẫn truyền thần kinh quá mức và tạo cảm giác bình tĩnh [5], [7]. Ngoài ra, trên mô hình cá ngựa vằn bị gây suy giảm nhận thức bằng scopolamine trong 21 ngày, tinh dầu rau mùi ở các nồng độ 25, 150 và 300 microlít/lít còn giúp giảm hành vi giống lo âu và giảm stress oxy hóa não [8].

Các nghiên cứu khoa học nói gì về tác dụng gây ngủ và giảm lo âu?

Nhiều nghiên cứu thực nghiệm trên động vật đã đánh giá chi tiết từng dạng chiết xuất của rau mùi đối với giấc ngủ và trạng thái lo âu.

Một nghiên cứu công bố năm 2005 đã kiểm tra chiết xuất nước từ hạt rau mùi trên chuột bạch đực bằng mô hình mê cung chữ thập nâng cao, máy đo hoạt động và trục quay [6]. Khi tiêm phúc mạc liều 10, 25, 50 và 100 mg/kg, liều 100 mg/kg cho thấy tác dụng giảm lo âu rõ rệt khi làm tăng thời gian chuột ở nhánh mở và tăng tỷ lệ bước vào nhánh mở so với nhóm đối chứng [2], [6]. Đồng thời, các liều 50, 100 và 500 mg/kg làm giảm đáng kể hoạt động tự phát và sự phối hợp thần kinh cơ, gợi ý tiềm năng an thần và giãn cơ [2], [6].

Một nghiên cứu khác năm 2011 đánh giá chiết xuất cồn-nước của hạt rau mùi trên các mô hình lo âu thực nghiệm (mê cung chữ thập, trường mở, hộp sáng tối và tương tác xã hội) [7]. Kết quả ghi nhận liều 100 và 200 mg/kg mang lại hiệu quả chống lo âu tương đương với 0,5 mg/kg thuốc chuẩn diazepam, trong khi liều thấp 50 mg/kg chưa tạo ra tác dụng này [2].

Đối với lá rau mùi, một thử nghiệm sơ bộ năm 2015 thực hiện trên 5 nhóm chuột bạch Swiss cả hai giới (mỗi nhóm 6 con, nặng 18-25 g) bằng đường uống [5]. Bột lá khô được đun sôi với nước cất, lọc và cô đặc, sau đó cho chuột uống ở các liều 50, 100 và 200 mg/kg so sánh với nước muối sinh lý và diazepam 3 mg/kg [5]. Kết quả trên mê cung chữ thập cho thấy cả ba liều 50, 100 và 200 mg/kg đều làm tăng đáng kể số lần bước vào nhánh mở và thời gian lưu lại ở nhánh mở theo cách phụ thuộc liều lượng [5].

Về thời lượng giấc ngủ, bài tổng quan năm 2021 dẫn lại dữ liệu trên chuột bạch đực sử dụng mô hình gây ngủ bằng pentobarbital [2]. Khi tiêm phúc mạc chiết xuất nước (liều 200, 400 và 600 mg/kg), chiết xuất cồn-nước (liều 400 và 600 mg/kg) và tinh dầu rau mùi (liều 600 mg/kg), thời gian ngủ của chuột kéo dài lần lượt lên mức 160-220 phút, 130-180 phút và 210 phút [2]. Một thử nghiệm khác phân tách phần trên mặt đất của cây rau mùi thành phân đoạn nước, ethyl acetate và n-butanol trên chuột cũng xác nhận khả năng kéo dài giấc ngủ, nhưng chỉ có phân đoạn n-butanol mới làm giảm đáng kể thời gian tiềm tàng đi vào giấc ngủ [2].

Năm 2016, các nhà khoa học tiếp tục thử nghiệm tiêm trực tiếp vào não thất tinh dầu hạt rau mùi (chứa trên 80% linalool) và hoạt chất linalool tinh khiết trên gà con sơ sinh ở các liều 0,86, 8,6 và 86 microgam/con, đối chiếu với nước muối và thuốc diazepam 17,5 microgam/con trong bài kiểm tra trường mở 10 phút [1]. Ở hai mức liều 8,6 và 86 microgam, cả tinh dầu hạt rau mùi và linalool đều làm giảm đáng kể số ô di chuyển, số lần tìm cách thoát, số lần đại tiện và tiếng kêu hoảng loạn, đồng thời làm tăng rõ rệt tư thế ngủ tương tự như nhóm dùng diazepam [1].

Khi nào chiết xuất rau mùi không phát huy tác dụng gây ngủ?

Dù nhiều thí nghiệm cho kết quả khả quan, bằng chứng khoa học về khả năng gây ngủ trực tiếp của rau mùi khi dùng qua đường uống vẫn tồn tại sự trái ngược đáng chú ý.

Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã đánh giá tác dụng gây ngủ của chiết xuất cồn-nước từ 4 loại thảo dược gồm rau mùi (Coriandrum sativum), táo tàu (Ziziphus jujuba), oải hương (Lavandula angustifolia) và tía tô đất (Melissa officinalis) trên chuột nhắt đực Swiss nặng 20-25 g [4]. Chuột được cho uống chiết xuất rau mùi ở các liều khá cao là 250, 500 và 1000 mg/kg, sau đó một giờ được tiêm phúc mạc pentobarbital 50 mg/kg để gây ngủ, đối chiếu với nhóm chứng và nhóm tiêm diazepam 3 mg/kg [4].

Kết quả cho thấy chiết xuất rau mùi và táo tàu đường uống hoàn toàn không làm thay đổi các thông số giấc ngủ (cả thời gian bắt đầu ngủ lẫn độ dài giấc ngủ) [4]. Trong khi đó, oải hương và tía tô đất ở các liều 200, 400 và 800 mg/kg lại rút ngắn thời gian vào giấc tới hơn 50% và kéo dài thời gian ngủ rõ rệt [4].

Sự khác biệt này cho thấy hiệu quả an thần của rau mùi phụ thuộc rất lớn vào phương thức đưa vào cơ thể (tiêm phúc mạc hay uống), bộ phận dùng và cách chiết xuất [2], [4]. Hơn nữa, một bài tổng quan năm 2023 nhấn mạnh rằng các đánh giá lâm sàng hiện tại về chiết xuất chuẩn hóa của rau mùi trên người vẫn còn rất khan hiếm [3].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà hạt rau mùi trị mất ngủ

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng việc uống nước hãm hạt rau mùi loãng tại nhà với hiệu quả của thuốc an thần diazepam. Trong các nghiên cứu đạt hiệu quả tương đương diazepam, động vật được tiêm trực tiếp tinh dầu vào não thất hoặc tiêm chiết xuất cô đặc vào ổ bụng với liều tính theo trọng lượng cơ thể [1], [2]. Khi uống qua đường tiêu hóa, hoạt chất có thể bị biến đổi hoặc hấp thu kém hơn, dẫn đến việc không làm thay đổi thông số giấc ngủ như trong thử nghiệm năm 2015 [4].

Hiểu lầm thứ hai là cho rằng uống càng đặc, càng nhiều hạt rau mùi thì ngủ càng ngon. Dữ liệu thực nghiệm trên chuột chỉ ra rằng chiết xuất nước từ hạt rau mùi ở liều từ 50, 100 đến 500 mg/kg đi kèm với sự suy giảm hoạt động vận động và rối loạn chức năng phối hợp thần kinh cơ [2], [6].

Hiểu lầm thứ ba là tin rằng trà thảo dược có thể thay thế hoàn toàn phác đồ điều trị y khoa. Mất ngủ và lo âu đôi khi là triệu chứng đi kèm của nhiều bệnh lý nội khoa, ngoại khoa hoặc bệnh tâm thần cần được tư vấn tâm lý và can thiệp thuốc chuyên biệt khi triệu chứng vượt ngưỡng chịu đựng [5].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người đang sử dụng thuốc an thần, thuốc ngủ (như nhóm benzodiazepine, barbiturate) hoặc thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương cần đặc biệt thận trọng [4]. Do chiết xuất rau mùi có khả năng kéo dài giấc ngủ do pentobarbital gây ra và tác động lên thụ thể GABA, serotonin, NMDA, việc dùng chung có thể làm tăng tác dụng ức chế thần kinh hoặc gây tương tác bất lợi [2], [3].

Những người cần sự tỉnh táo và phối hợp vận động chính xác cũng không nên dùng lượng lớn chiết xuất hạt rau mùi vì nguy cơ làm giảm hoạt động tự phát và suy giảm phối hợp thần kinh cơ đã được ghi nhận trên mô hình động vật [2], [6]. Người có bệnh nền mạn tính, phụ nữ mang thai hoặc đang dùng thuốc điều trị dài ngày nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng thường xuyên.

Cách áp dụng thực tế để hỗ trợ thư giãn buổi tối

Nếu bị khó ngủ nhẹ do căng thẳng tạm thời, bạn có thể tham khảo cách dùng trong y học dân gian là kết hợp lá tươi (khoảng 30 g) hoặc một lượng nhỏ hạt rau mùi pha cùng trà dùng trước giờ đi ngủ [2]. Hạt rau mùi chứa lượng lớn tinh dầu linalool bay hơi, vì vậy khi pha trà nên đập dập nhẹ hạt và hãm trong cốc đậy kín nắp bằng nước nóng để giữ lại hương thơm và hoạt chất [1], [7].

Vì cơ chế mạnh nhất của rau mùi được ghi nhận qua nhiều mô hình là giảm lo âu và làm dịu căng thẳng, thức uống này phù hợp nhất với những người trằn trọc do tâm trí bất an, lo lắng vào cuối ngày [6], [5], [4]. Bạn cũng có thể kết hợp không gian nghỉ ngơi yên tĩnh, hạn chế thiết bị điện tử và không uống trà quá sát giờ nằm để tránh tiểu đêm. Nếu muốn tăng hiệu quả hỗ trợ giấc ngủ bằng thảo dược đường uống, có thể hỏi ý kiến chuyên gia về việc phối hợp các thảo dược đã có dữ liệu đường uống tốt hơn như oải hương hoặc tía tô đất [4].

Tóm lại, hạt rau mùi chứa hoạt chất linalool và flavonoid có tiềm năng giảm lo âu, làm dịu thần kinh rất đáng hứa hẹn trên thực nghiệm [1], [3], [7]. Uống một tách trà hạt rau mùi ấm vào buổi tối có thể giúp tinh thần thư thái hơn để chuẩn bị vào giấc ngủ, nhưng không nên xem đây là thần dược chữa khỏi chứng mất ngủ. Nếu tình trạng mất ngủ kéo dài gây suy giảm sức khỏe, người bệnh cần đến gặp bác sĩ để được chẩn đoán và điều trị đúng nguyên nhân.