Mỗi khi thời tiết thay đổi hoặc cổ họng ngứa rát vì ho khan, nhiều người thường có thói quen ngậm vài lát cam thảo hoặc hãm trà cam thảo uống cả ngày. Vị ngọt đậm tự nhiên cùng cảm giác dịu họng tức thì khiến loại thảo mộc này trở thành bài thuốc truyền thống quen thuộc trong tủ thuốc của nhiều gia đình. Tuy nhiên, ít ai ngờ rằng thói quen dùng cam thảo liên tục có thể âm thầm kích hoạt những cơn tăng huyết áp kịch phát và rối loạn điện giải nguy hiểm.
Câu trả lời trực tiếp cho mối lo ngại này là: Cam thảo thực sự có thể làm tăng huyết áp, thậm chí dẫn tới cơn tăng huyết áp cấp cứu. Thủ phạm chính là hoạt chất glycyrrhizin mang lại vị ngọt đặc trưng của rễ cam thảo, với cơ chế kích hoạt tình trạng giữ muối natri và đào thải kali trong cơ thể.
Hoạt chất glycyrrhizin và nguồn gốc vị ngọt tự nhiên
Cam thảo là phần rễ phơi khô của cây Glycyrrhiza glabra hoặc Glycyrrhiza uralensis [1]. Thảo mộc này xuất hiện trong hơn 70% các bài thuốc cổ truyền Kampo được Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật Bản cấp phép [1]. Hoạt chất chính tạo nên vị ngọt đậm đà và tác dụng dược lý của cam thảo chính là glycyrrhizin [2].
Chất này được ứng dụng rộng rãi như một chất tạo ngọt tự nhiên và dược liệu phổ biến tại nhiều khu vực như Mỹ, châu Âu và châu Á [2]. Trong quan niệm truyền thống, cam thảo thường được xem là vị thuốc tự nhiên lành tính và không có tác dụng phụ [2]. Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện đại đã chỉ ra rằng việc hấp thu lượng lớn hoặc dùng kéo dài hoạt chất này sẽ gây ra hội chứng giả cường aldosterone, đặc trưng bởi tình trạng phù ngoại biên, hạ kali máu và tăng huyết áp [1].
Cơ chế giữ natri, mất kali: Vì sao cam thảo đẩy huyết áp lên cao?
Cơ chế sinh bệnh của hội chứng giả cường aldosterone do cam thảo liên quan đến sự ức chế enzym 11beta-hydroxysteroid dehydrogenase type 2 (11beta-HSD2) [3]. Bình thường, enzym 11beta-HSD2 tại các tế bào biểu mô ống thận có nhiệm vụ chuyển hóa hormone cortisol thành cortisone không hoạt tính, ngăn cortisol gắn vào thụ thể khoáng mineralocorticoid [4].
Khi chúng ta sử dụng cam thảo, hoạt chất glycyrrhizin được vi khuẩn đường ruột chuyển hóa thành acid glycyrrhetinic (GA) trước khi đi vào tuần hoàn máu [4]. Sau đó, acid glycyrrhetinic đi tới gan và chuyển hóa thành dẫn xuất 3-monoglucuronyl-glycyrrhetinic acid (3MGA) [4]. Ở điều kiện chức năng bình thường, 3MGA được protein vận chuyển Mrp2 bài tiết vào mật nên không xuất hiện trong máu [4].
Nếu chức năng vận chuyển của Mrp2 bị suy giảm, 3MGA sẽ tràn vào tuần hoàn máu và được vận chuyển vào tế bào biểu mô ống thận qua các kênh OAT1 và OAT3 [4]. Tại đây, chất này ức chế enzym 11beta-HSD2, làm cho cortisol bị tích tụ bất thường trong tế bào biểu mô ống thận [4]. Lượng cortisol dư thừa này gắn kết và kích hoạt thụ thể khoáng, kích thích tái hấp thu natri và tăng cường bài tiết kali ra nước tiểu [4]. Quá trình giữ muối natri làm mở rộng thể tích dịch ngoại bào, gây tăng huyết áp, đồng thời sự đào thải kali ồ ạt dẫn đến hạ kali máu nguy hiểm [5].
Các ca bệnh điển hình: Nguy cơ từ nước sắc đến viên uống
Tác động làm tăng huyết áp của cam thảo không chỉ dừng lại ở các giả thuyết sinh hóa mà đã được ghi nhận trên nhiều bệnh nhân thực tế. Một báo cáo năm 2018 mô tả trường hợp người phụ nữ 47 tuổi dùng 225 mg glycyrrhizin mỗi ngày trong 3 năm để điều trị viêm đường mật nguyên phát [2]. Bệnh nhân phải nhập viện cấp cứu vì huyết áp tăng vọt lên mức 230/110 mmHg dù trước đó hoàn toàn không có tiền sử tăng huyết áp [2].
Khi thăm khám, các bác sĩ phát hiện người bệnh bị hạ kali máu cùng tổn thương cơ quan đích gồm bệnh võng mạc và bệnh thận do tăng huyết áp kịch phát [2]. Bệnh nhân được chẩn đoán mắc hội chứng giả cường aldosterone do glycyrrhizin và phải điều trị cấp cứu bằng truyền tĩnh mạch sodium nitroprusside cùng các thuốc hạ áp [2]. Sau khi ngừng dùng glycyrrhizin 6 tháng, huyết áp của người này đã ổn định ở mức 110/60 mmHg mà không cần dùng thuốc hạ áp, chỉ số kali máu và tỷ lệ albumin/creatinine trong nước tiểu đều trở về bình thường [2].
Một trường hợp khác vào năm 2014 ghi nhận nữ bệnh nhân 79 tuổi tại Nhật Bản có tiền sử tăng huyết áp vô căn, được kê hai bài thuốc thảo dược chứa cam thảo gồm shakuyakukanzobushito (3 g cam thảo) và keishikajutsubuto (2 g cam thảo) để chữa đau thắt lưng [3]. Chỉ sau 2 tuần dùng thuốc, bệnh nhân bị yếu tứ chi, đau hai bên đùi và phải nhập viện với tình trạng tăng huyết áp, thiểu niệu, nồng độ creatine kinase tăng cao, hạ kali máu và kiềm chuyển hóa [3]. Xét nghiệm cho thấy hoạt độ renin huyết tương và nồng độ aldosterone huyết tương đều bị ức chế ở mức thấp [3]. Tình trạng bệnh nhân chỉ bình phục sau 2 tuần điều trị bằng bù kali và dùng thuốc lợi tiểu kháng aldosterone spironolactone [3].
Mức độ nguy hiểm còn tăng cao khi sử dụng kéo dài nhiều năm mà không theo dõi y tế. Một ca bệnh năm 1994 ghi nhận nam bệnh nhân 78 tuổi có tiền sử tăng huyết áp đã uống glycyrrhizin với liều 280 mg mỗi ngày suốt 7 năm [6]. Người này nhập viện trong tình trạng yếu cơ, suy thận cấp, kali máu giảm nghiêm trọng còn 1,9 mEq/l và hội chứng renin thấp kèm aldosterone thấp [6]. Nồng độ myoglobin trong huyết thanh vọt lên 46 microgam/ml kèm myoglobin niệu ồ ạt, creatinin máu tăng từ 1,3 lên 6,7 mg/dl [6]. Bệnh nhân tử vong và kết quả tử thiết cho thấy tình trạng lắng đọng canxi nghiêm trọng tại cơ hoành, cơ cổ, cơ tứ đầu đùi và cơ tim do tiêu cơ vân thứ phát sau hạ kali máu [6].
Thậm chí, ngay cả khi dùng liều thấp hơn nhưng gặp yếu tố thuận lợi, biến chứng vẫn có thể bùng phát. Một báo cáo năm 2010 ghi nhận bệnh nhân nam 73 tuổi bị tăng huyết áp đã uống glycyrrhizin liều 75 mg mỗi ngày trong 12 năm để trị tổn thương gan nhẹ mà không hề có triệu chứng [5]. Tuy nhiên, khi bệnh nhân mắc bệnh viêm phổi, phản ứng viêm do căng thẳng đã làm tăng vọt lượng cortisol lưu hành, từ đó kích hoạt bùng phát hội chứng giả cường aldosterone [5]. Sự gia tăng tái hấp thu natri tại ống thận làm mở rộng thể tích ngoại bào, kéo theo tăng độ thanh thải creatinin và làm mất acid uric, canxi, phospho qua nước tiểu [5]. Người bệnh bị liệt tứ chi do hạ kali máu, tiêu cơ vân và huyết áp tăng nặng, chỉ hồi phục sau khi điều trị khỏi viêm phổi và dùng spironolactone [5].
Bằng chứng khoa học về các chất chuyển hóa gây độc
Các nhà khoa học đã nỗ lực tìm hiểu chính xác chất nào bắt nguồn từ cam thảo trực tiếp gây ức chế enzym ở thận. Nghiên cứu thực nghiệm năm 2019 và tổng kết năm 2021 đã phát hiện thêm các chất chuyển hóa quan trọng gồm 22alpha-hydroxy-18beta-glycyrrhetyl-3-O-sulfate (hợp chất 2) và 18beta-glycyrrhetyl-3-O-sulfate (hợp chất 3) trong nước tiểu động vật thí nghiệm [1], [7]. Thử nghiệm in vitro cho thấy hợp chất 2 và hợp chất 3 ức chế enzym 11beta-HSD2 của chuột mạnh hơn nhiều so với các dẫn xuất trước đó [1].
Đặc biệt, trong huyết tương của bệnh nhân bị hội chứng giả cường aldosterone kèm tiêu cơ vân do cam thảo, các chuyên gia phát hiện nồng độ hợp chất 3 lên tới 8,6 microM và acid glycyrrhetinic là 1,3 microM, trong khi chất glycyrrhizin ban đầu và 3MGA lại không xuất hiện [1]. Điều này chứng minh hợp chất 18beta-glycyrrhetyl-3-O-sulfate đóng vai trò chủ chốt gây ức chế enzym tại thận [1].
Trong một nghiên cứu hồi cứu đa trung tâm trên 97 bệnh nhân dùng các bài thuốc Kampo chứa cam thảo, có 67 người phát hiện acid glycyrrhetinic trong huyết thanh với trung vị 122 nM (dao động 5 nM đến 1,8 microM) [7]. Đồng thời, 68 người được phát hiện có hợp chất 3 trong huyết thanh với trung vị 239 nM (dao động 2 nM đến 4,2 microM) [7]. Những phát hiện này khẳng định các hoạt chất chuyển hóa từ cam thảo lưu hành phổ biến trong cơ thể người dùng thuốc đông y và tiềm ẩn khả năng gây rối loạn điều hòa huyết áp [7].
Hiểu lầm thường gặp về độ an toàn của thảo dược
Một sai lầm rất phổ biến là quan niệm "thảo dược thiên nhiên thì không độc, uống càng nhiều càng bổ". Nhiều người khi bị ho khan kéo dài thường tự ý sắc cam thảo đặc để uống thay nước lọc từ ngày này qua ngày khác. Việc dùng không kiểm soát lượng đưa vào cơ thể khiến nồng độ hoạt chất tích tụ dần, dẫn đến ức chế hoạt động của enzym thận mà người bệnh không hề hay biết [4].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng chỉ những người dùng thuốc Tây mới bị tác dụng phụ, còn cam thảo chỉ là gia vị ngọt nhẹ. Dữ liệu y khoa từ năm 1975 đã chỉ ra việc tiêu thụ lượng lớn cam thảo tạo ra các biểu hiện sinh lý hệt như việc dư thừa hormone aldosterone, gây tăng huyết áp và hạ kali máu rõ rệt [8]. Hội chứng giả cường aldosterone là tác dụng phụ thường gặp của các bài thuốc cổ truyền chứa cam thảo và hoàn toàn có thể đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện kịp thời [1].
Hiểu lầm thứ ba là nghĩ rằng nếu đã uống cam thảo nhiều năm mà huyết áp vẫn bình thường thì cơ thể hoàn toàn "miễn nhiễm". Trường hợp bệnh nhân dùng glycyrrhizin liên tục suốt 12 năm không có biểu hiện nhưng lập tức bị liệt cơ và tăng huyết áp vọt lên khi mắc thêm đợt viêm phổi là minh chứng rõ ràng [5]. Một yếu tố gây căng thẳng cấp tính như nhiễm trùng có thể kích hoạt nồng độ cortisol tăng cao, kết hợp với tình trạng ức chế enzym sẵn có do cam thảo để đẩy cơ thể vào cơn nguy kịch [5].
Nhóm người cần đặc biệt thận trọng với cam thảo
Phân tích các báo cáo ca bệnh cho thấy tại Nhật Bản, phần lớn các ca giả cường aldosterone kèm tiêu cơ vân xảy ra ở phụ nữ cao tuổi có sẵn bệnh tăng huyết áp vô căn và nguyên nhân chủ yếu do dùng thuốc thảo dược [3]. Ngược lại, tại các quốc gia khác, nhiều trường hợp lại xảy ra ở nam giới trẻ tuổi do thói quen tiêu thụ thực phẩm chứa cam thảo [3].
Những đối tượng sau đây cần tuyệt đối cẩn trọng hoặc tránh dùng cam thảo kéo dài:
- Người cao tuổi, đặc biệt là phụ nữ lớn tuổi có tiền sử tăng huyết áp vô căn đang dùng thuốc điều trị [3].
- Người mắc các bệnh lý gan mật hoặc suy giảm chức năng protein vận chuyển Mrp2, khiến các chất chuyển hóa gây độc dễ tràn vào máu [4].
- Người đang có tình trạng nhiễm trùng hoặc các bệnh lý cấp tính làm tăng tiết cortisol nội sinh [5].
- Bệnh nhân đang sử dụng các bài thuốc phối hợp nhiều chế phẩm thảo dược cùng chứa thành phần cam thảo, dễ dẫn đến quá liều tích lũy [3].
Hướng dẫn dùng an toàn và cách xử trí
Cam thảo vẫn là một vị thuốc quý trong y học cổ truyền giúp giảm kích ứng đường hô hấp và trị ho khan hiệu quả khi dùng đúng mực. Để đảm bảo an toàn cho tim mạch và huyết áp, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc thực tế:
Về liều lượng và thời gian: Không nên tự ý dùng nước sắc cam thảo đậm đặc liên tục quá 1 đến 2 tuần. Khi điều trị ho khan thông thường, chỉ nên dùng vài lát mỏng để hãm trà và dừng ngay khi triệu chứng ho đã thuyên giảm. Tránh kết hợp cùng lúc nhiều loại trà thảo mộc, kẹo ngậm hoặc bài thuốc đông y mà không rõ thành phần, vì cam thảo có mặt trong hơn 70% công thức thuốc cổ truyền [1].
Theo dõi sức khỏe: Khi đang sử dụng các chế phẩm có cam thảo, người bệnh cần chú ý đo huyết áp định kỳ. Nếu xuất hiện các dấu hiệu như phù chân tay [1], cảm giác yếu cơ tứ chi, đau mỏi vùng đùi hoặc giảm lượng nước tiểu [3], cần lập tức dừng sử dụng cam thảo.
Xử trí y tế: Trong trường hợp huyết áp tăng cao đột ngột hoặc xuất hiện triệu chứng yếu liệt cơ sau thời gian dùng cam thảo, bệnh nhân cần đến cơ sở y tế ngay. Việc điều trị y khoa thường bao gồm ngừng hoàn toàn cam thảo, theo dõi kali máu, sử dụng thuốc lợi tiểu kháng aldosterone như spironolactone và bổ sung kali dưới sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ [3], [2], [5].
Cam thảo mang lại nhiều lợi ích làm dịu cổ họng nhưng cũng ẩn chứa nguy cơ gây giữ muối natri và tăng huyết áp nguy hiểm do hoạt chất glycyrrhizin gây ra [2], [4]. Việc hiểu đúng cơ chế dược lý và dùng đúng liều lượng sẽ giúp bạn bảo vệ đường hô hấp mà không đánh đổi bằng sức khỏe tim mạch. Hãy luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng thảo mộc kéo dài, đặc biệt khi bạn đã có sẵn bệnh nền tăng huyết áp.