Nhiều người có thói quen dùng thêm thảo dược bồi bổ hoặc hỗ trợ tim mạch bên cạnh thuốc tây hằng ngày. Thảo dược tự nhiên, như các loài sâm rừng hay cây cỏ lưu truyền trong dân gian, thường bị hiểu lầm là vô hại. Tuy nhiên, việc tự ý phối hợp dược liệu cùng thuốc hạ huyết áp tiềm ẩn mối nguy khó lường cho sức khỏe.
Câu trả lời ngắn gọn: Có nguy cơ tương tác bất lợi. Dược liệu có hoạt tính tác động đến huyết áp khi dùng chung với thuốc hạ áp có thể tạo ra tương tác hiệp đồng, làm tụt huyết áp quá mức hoặc gây biến cố chuyển hóa thuốc nguy hiểm [1], [2].
Nguy cơ tụt huyết áp và quá trình chuyển hóa
Tương tác thuốc xảy ra qua hai con đường chính: dược lực học và dược động học [3], [2]. Về mặt dược lực học, việc phối hợp các chất cùng tác dụng hạ áp sẽ dẫn tới hiện tượng cộng hưởng (hiệp đồng) lực tác động [2], [4]. Nếu lực hạ áp bị đẩy lên quá mức, người bệnh dễ rơi vào tình trạng hạ huyết áp đột ngột, hoa mắt, chóng mặt hoặc té ngã [2], [4].
Về mặt dược động học, tương tác diễn ra ở các khâu hấp thu, phân bố, chuyển hóa hoặc thải trừ [2]. Gan sử dụng hệ enzyme cytochrome P450 (CYP) để xử lý thuốc và dược chất [3], [2]. Điển hình như enzyme CYP3A4 chịu trách nhiệm chuyển hóa nhiều nhóm thuốc hạ áp [2], [5]. Nếu dược liệu làm ức chế hoặc biến đổi enzyme chuyển hóa này, nồng độ thuốc trong máu có thể tăng vọt, gây độc tính trầm trọng [3], [2]. Hiện tượng biến đổi kiểu hình chuyển hóa do tương tác (phenoconversion) cũng làm thay đổi hoàn toàn đáp ứng dự kiến của cơ thể [2].
Cây sâm rừng và các nghiên cứu hạ áp
Trong các tài liệu dược học, chi thảo dược Boerhavia (thường được dân gian gọi là sâm đất, sâm rừng) chứa nhiều hoạt chất sinh học đáng chú ý [1], [6].
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2023 tập trung vào đặc tính dược lý của các loài thảo dược cổ truyền điều trị tăng huyết áp, trong đó có Boerhavia diffusa [1]. Nghiên cứu xác định chiết xuất của cây này chứa các hợp chất như Liriodendron và Syringaresnol mono beta-D-Glucosidase, thể hiện cơ chế hạ huyết áp riêng biệt [1]. Nghiên cứu nhấn mạnh rào cản lớn nhất của các chiết xuất thảo mộc truyền thống là tính an toàn, hiệu lực, liều lượng và hoạt tính sinh học chưa rõ ràng [1]. Tác giả chỉ ra rằng tiếp cận đơn trị liệu khó kiểm soát tăng huyết áp, dẫn tới xu hướng xây dựng công thức đa thành phần với các cơ chế tác động khác nhau [1].
Một nghiên cứu mô phỏng và gắn kết phân tử công bố năm 2024 đã phân tích 127 hợp chất có hoạt tính sinh học từ chi thảo dược Boerhavia [6]. Qua sàng lọc về dược động học, độ thấm hàng rào máu não và quy tắc số năm Lipinski, nhóm nghiên cứu lọc ra 22 phân tử tiềm năng [6]. Kết quả phân tích docking và mô phỏng động lực học phân tử (100 ns) xác định hợp chất 4',7-dihydroxy-3'-methylflavone có ái lực gắn kết mạnh nhất với thụ thể 5-HT2 (điểm docking đạt -9,1 kcal/mol), đặc biệt là thụ thể 5-HT2A [6]. Hợp chất này thể hiện tiềm năng chủ vận hoặc đối kháng nhằm hỗ trợ giảm co giật, lo âu và trầm cảm [6].
Bằng chứng về tương tác ở thuốc tim mạch
Tăng huyết áp là bệnh mạn tính rất phổ biến, ảnh hưởng tới ước tính 1,13 tỷ người trên toàn cầu [2]. Nguy cơ suốt đời phải dùng thuốc hạ áp ở nhóm 55-65 tuổi lên tới gần 60% [3]. Đa số bệnh nhân lớn tuổi mắc kèm nhiều bệnh lý nền, dẫn tới tình trạng dùng phối hợp nhiều loại thuốc cùng lúc (đa trị liệu) [3], [2].
Nghiên cứu tổng quan năm 2021 về tương tác thuốc tim mạch cho thấy tình trạng dùng nhiều thuốc kết hợp làm gia tăng đáng kể nguy cơ tương tác [2]. Trong đó, các thuốc chẹn kênh calci như diltiazem và verapamil là những chất ức chế mạnh CYP3A4, chiếm phần lớn các tương tác thuốc quan trọng trên lâm sàng [2]. Thuốc chẹn kênh calci cũng được chuyển hóa qua CYP3A4 [5]. Ngược lại, tương tác dược động học ít gặp hơn ở nhóm lợi tiểu, chẹn beta đào thải qua thận, thuốc ức chế men chuyển (ACEI) hoặc chẹn thụ thể angiotensin II (ARB) [5]. Đơn cử như thuốc eprosartan thuộc nhóm ARB, một nghiên cứu trên 2.709 bệnh nhân huyết áp qua 17 thử nghiệm lâm sàng ghi nhận thuốc dung nạp tốt, không có tương tác thuốc bất lợi đã biết khi kết hợp với các thuốc hạ áp thông dụng khác [7].
Một khảo sát dịch tễ công bố năm 2014 thực hiện trên 577 người cao tuổi (độ tuổi trung bình 72) tại Rio de Janeiro (Brazil) đã phân tích thực trạng tương tác thuốc hạ áp [8]. Trong số 45,2% người tham gia có dùng thuốc hạ áp, có tới 31,0% đối mặt với các tương tác thuốc tiềm tàng, đa phần ở mức độ trung bình [8]. Người có tương tác thuốc tiềm tàng tăng hơn gấp 4 lần nguy cơ phải dùng từ 5 loại thuốc trở lên, và tăng hơn gấp 2 lần nguy cơ từng nhập viện trong năm trước đó [8]. Đáng chú ý, 75% các cặp tương tác thường gặp nhất (65/87 cặp) gây suy giảm tác dụng hạ áp, dẫn đến kiểm soát huyết áp kém hiệu quả và kéo theo việc phải kê thêm nhiều thuốc khác [8].
Lợi ích, giới hạn của bằng chứng và hiểu lầm
Các hợp chất tự nhiên mang lại triển vọng mở rộng liệu pháp hỗ trợ huyết áp và thần kinh [1], [6]. Tuy nhiên, các hạn chế lớn hiện nay nằm ở tính thiếu chuẩn hóa về liều lượng chiết xuất, độ tinh khiết và bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người [1]. Nghiên cứu về hoạt chất của Boerhavia năm 2024 mới dừng ở mức mô hình hóa tính toán và gắn kết phân tử trên máy tính, chưa phải thử nghiệm điều trị thực tế trên cơ thể sống [6].
Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng "thảo mộc tự nhiên luôn lành tính, uống kèm thuốc tây càng nhanh hạ huyết áp". Thực tế, phối hợp bừa bãi có thể biến chuyển tương tác có lợi thành tác hại nghiêm trọng [4]. Khi không nắm rõ bản chất tương tác, việc điều trị có thể đem lại hại nhiều hơn lợi [4]. Sự hiệp đồng quá mức làm huyết áp tụt sâu không kiểm soát, hoặc ngược lại, tương tác cản trở làm mất tác dụng của thuốc tim mạch [2], [4], [8].
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Người cao tuổi mắc bệnh tăng huyết áp là nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất [3], [8]. Tuổi tác càng cao, số lượng bệnh đồng mắc và số thuốc phải uống mỗi ngày càng lớn, khiến nguy cơ phản ứng có hại và tương tác tăng vọt [3], [8].
Bệnh nhân đang sử dụng các thuốc tim mạch chuyển hóa qua gan, đặc biệt là nhóm chẹn kênh calci có liên quan enzyme CYP3A4, cần hết sức cẩn trọng khi dùng thêm bất kỳ thảo mộc nào [2], [5]. Những người có tiền sử dùng từ 5 loại thuốc trở lên hoặc từng nhập viện do biến cố tim mạch không được tự ý bổ sung dược liệu [8]. Hiện tại, chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ của các chiết xuất sâm rừng này trên phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú hoặc trẻ nhỏ; dữ liệu hiện có chủ yếu tập trung vào người trưởng thành có bệnh nền hoặc trên mô hình phòng thí nghiệm [3], [6], [8].
Áp dụng an toàn trong đời sống
Để bảo đảm an toàn, người bệnh không được tự ý hái, mua hoặc sắc uống các loại sâm rừng, rễ cây trôi nổi khi đang uống thuốc hạ áp theo đơn. Bệnh tăng huyết áp là bệnh lý mạn tính không thể chữa khỏi dứt điểm và đòi hỏi quá trình kiểm soát lâu dài [1]. Hiệu quả điều trị bằng thuốc hạ áp cần được ưu tiên hàng đầu, không nên vì lo ngại tương tác vô căn cứ mà tự ý bỏ thuốc được kê đơn [3].
Trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ trợ hay vị thuốc đông y nào, hãy đem danh sách thuốc và sản phẩm thảo mộc đến hỏi ý kiến bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia y tế. Khi dùng thuốc, cần theo dõi huyết áp định kỳ tại nhà. Nếu xuất hiện dấu hiệu bất thường như hoa mắt, choáng váng, ngất xỉu hoặc huyết áp dao động thất thường, cần đến cơ sở y tế kiểm tra ngay.
Tóm lại, dù sâm rừng chứa các hoạt chất sinh học có tiềm năng hạ áp và tác động thần kinh, việc phối hợp không kiểm soát với thuốc tim mạch tiềm ẩn rủi ro lớn. Hãy duy trì lối sống lành mạnh, tuân thủ đúng đơn thuốc của bác sĩ và luôn tham vấn chuyên môn trước khi đưa thêm bất cứ loại thảo dược nào vào cơ thể.
