Bước vào tuổi dậy thì, nhiều thiếu niên vừa được gia đình khuyến khích uống sữa bò để phát triển chiều cao, vừa phải đối mặt với nỗi ám ảnh mang tên mụn trứng cá. Không ít phụ huynh và các bạn trẻ thắc mắc liệu thói quen uống sữa mỗi ngày có phải là thủ phạm khiến mụn bùng phát và kéo dài dai dẳng hay không.
Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu khoa học là: Có mối liên quan. Nhiều nghiên cứu dịch tễ và phân tích gộp ghi nhận việc tiêu thụ sữa bò cũng như các chế phẩm từ sữa làm tăng nguy cơ xuất hiện và làm nặng thêm tình trạng mụn trứng cá ở trẻ em, thanh thiếu niên và người trẻ tuổi [1][2][3]. Thủ phạm chính đứng sau mối liên hệ này là yếu tố tăng trưởng giống insulin-1 (IGF-1) cùng các thành phần sinh học trong sữa tác động lên hệ nội tiết và tuyến bã nhờn [4][3][5][6].
Cơ chế sữa bò kích hoạt mụn trứng cá qua trung gian IGF-1
Mụn trứng cá là bệnh lý viêm mạn tính của nang lông - tuyến bã nhờn, có tỷ lệ mắc trong đời lên tới gần 100% và gắn liền với giai đoạn dậy thì [2][4]. Biểu hiện lâm sàng của bệnh bao gồm mụn đầu trắng, mụn đầu đen, sẩn đỏ, mụn mủ và tổn thương mô dẫn đến sẹo nặng [2]. Về mặt sinh học, sữa và các sản phẩm từ sữa rất giàu yếu tố tăng trưởng giống insulin-1 (IGF-1) — một loại protein được tiết ra thông qua hoạt động của hormone tăng trưởng (GH), đóng vai trò trong sự phát triển và chuyển hóa [6]. Việc uống sữa có liên quan đến sự gia tăng nồng độ IGF-1 trong huyết tương, do quá trình xử lý nhiệt đã được chứng minh là không làm ảnh hưởng đến nồng độ IGF-1 và IGF-2 [6].
Ở tuổi dậy thì, nồng độ IGF-1 trong cơ thể vốn đã tăng cao tự nhiên [5]. Khi nạp thêm sữa bò và chế độ ăn kiểu phương Tây giàu carbohydrate có chỉ số đường huyết cao, tín hiệu insulin/IGF-1 từ thực phẩm sẽ cộng hưởng chồng lên mức IGF-1 dậy thì, làm rối loạn cân bằng của tuyến bã nhờn [4][5]. Cụ thể, IGF-1 thúc đẩy sự tăng sinh tế bào sừng (làm dày sừng cổ nang lông), kích thích sinh tổng hợp lipid ở tuyến bã nhờn và tăng tổng hợp hormone nam androgen [3].
Ở cấp độ phân tử, insulin và IGF-1 ức chế hoạt động của yếu tố phiên mã chuyển hóa FoxO1 [5]. Khi bị ức chế, FoxO1 không còn kiểm soát được các thụ thể androgen và các yếu tố phiên mã tạo mỡ tuyến bã như PPARgamma và SREBP-1c [5]. Đồng thời, insulin, IGF-1 cùng các axit amin chuỗi nhánh (BCAA), glutamine và axit palmitic từ chế độ ăn sẽ kích hoạt phức hợp mTORC1 — bộ điều khiển trung tâm của quá trình đồng hóa và tạo mỡ [5]. mTORC1 tiếp tục kích thích biểu hiện PPARgamma và SREBP-1c, đẩy mạnh sản xuất bã nhờn [5].
Sự rối loạn cả về số lượng (tăng tiết bã nhờn) và chất lượng bã nhờn (tăng tỷ lệ axit béo không bão hòa đơn trong triglyceride) tạo môi trường cho vi khuẩn Propionibacterium acnes phát triển quá mức và hình thành màng sinh học [2][5]. Vi khuẩn này tiết quá mức enzyme lipase phân giải triglyceride, làm tăng lượng axit palmitic tự do và oleate trong nang lông [5]. Axit palmitic tự do hoạt động như "tín hiệu nguy hiểm" kích hoạt phản ứng viêm qua thụ thể TLR-2, giải phóng interleukin-1beta và thúc đẩy tế bào sừng tăng sinh qua trung gian Th17/interleukin-17 [5]. Trong khi đó, oleate kích thích vi khuẩn bám dính, làm tế bào sừng tăng sinh và hình thành nhân mụn qua việc giải phóng interleukin-1alpha [5].
Nghiên cứu quy mô lớn nói gì về tần suất uống sữa và loại sữa?
Mối liên hệ giữa sữa và mụn trứng cá đã được khảo sát qua nhiều công trình khoa học. Một tổng quan hệ thống công bố năm 2010 đánh giá lại dữ liệu từ 21 nghiên cứu quan sát và 6 thử nghiệm lâm sàng thực hiện vào năm 2009 [1]. Kết quả từ các nghiên cứu quan sát, bao gồm 2 thử nghiệm tiến cứu có đối chứng quy mô lớn, báo cáo rằng tiêu thụ sữa bò làm tăng cả tỷ lệ mắc lẫn mức độ nặng của mụn trứng cá [1].
Bằng chứng toàn diện hơn đến từ phân tích gộp công bố năm 2018, tổng hợp 14 nghiên cứu quan sát trên tổng số 78.529 trẻ em, thanh thiếu niên và người trẻ tuổi (từ 7 đến 30 tuổi), bao gồm 23.046 ca bệnh mụn trứng cá và 55.483 người thuộc nhóm chứng [2]. So với người không tiêu thụ, việc dùng bất kỳ sản phẩm sữa nào làm tăng tỷ số chênh (OR - thước đo nguy cơ tương đối) mắc mụn lên 1,25 lần [2]. Nếu xét riêng từng loại: uống bất kỳ loại sữa nước nào làm tăng nguy cơ 1,28 lần; sữa nguyên kem tăng 1,22 lần; sữa tách béo hoặc ít béo tăng 1,32 lần; sữa chua tăng 1,36 lần; các sản phẩm sữa nguyên béo nói chung tăng 1,22 lần và phô mai tăng 1,22 lần [2].
Phân tích năm 2018 cũng chỉ ra sự khác biệt theo tần suất uống sữa nước so với nhóm uống ít hơn 1 lần mỗi tuần: uống từ 2 đến 6 ly mỗi tuần có OR là 1,24 (khoảng tin cậy 95%: 0,95-1,62); uống 1 ly mỗi ngày làm tăng nguy cơ lên 1,41 lần; và uống từ 2 ly trở lên mỗi ngày làm tăng nguy cơ lên 1,43 lần [2]. Dù vậy, các tác giả lưu ý kết quả sau khi hiệu chỉnh có sự giảm nhẹ so với khi chưa hiệu chỉnh, đồng thời tồn tại sự không đồng nhất và sai lệch xuất bản giữa các nghiên cứu nên cần diễn giải thận trọng [2].
Tại châu Á, một nghiên cứu bệnh - chứng năm 2012 trên người trẻ tuổi ở Malaysia ghi nhận 86,4% người bị mụn uống sữa từ 1 lần/tuần trở lên, cao hơn đáng kể so với mức 61,4% ở nhóm không bị mụn [7]. Việc uống sữa từ 1 lần/tuần trở lên làm tăng nguy cơ mụn gấp 4 lần (OR = 3,99), và ăn kem từ 1 lần/tuần trở lên cũng làm tăng nguy cơ gấp 4 lần (OR = 4,47) [7]. Nghiên cứu này không tìm thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê đối với tần suất ăn sữa chua hay phô mai [7]. Tuy nhiên, khi phân tích hồi quy logistic nhị phân có hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu (gồm tiền sử gia đình bị mụn, tần suất dùng sữa và kem), chỉ còn yếu tố tải lượng đường huyết (glycemic load) từ 175 trở lên là giữ được ý nghĩa thống kê độc lập, làm tăng nguy cơ mắc mụn gấp 25 lần [7].
Bằng chứng tại mô da, máu và tác động của đạm whey
Không chỉ dừng ở thống kê thói quen ăn uống, các nhà khoa học đã kiểm chứng trực tiếp biểu hiện của IGF-1 trên da và trong máu. Một nghiên cứu bệnh - chứng năm 2014 đã tiến hành sinh thiết da và nhuộm hóa mô miễn dịch trên 60 bệnh nhân mụn trứng cá và 40 người khỏe mạnh có cùng độ tuổi, giới tính [3]. Kết quả cho thấy IGF-1 biểu hiện quá mức rõ rệt tại các tổn thương mụn so với vùng da bình thường, ở cả lớp thượng bì và đơn vị nang lông - tuyến bã (p < 0,0001) [3].
Mức độ biểu hiện IGF-1 mạnh có liên quan có ý nghĩa thống kê với chỉ số khối cơ thể (BMI) cao (từ 30 trở lên) và tình trạng mụn trứng cá nặng (p = 0,04) [3]. Nghiên cứu này cũng chứng minh mối liên hệ có ý nghĩa giữa chỉ số BMI cao với độ nặng của mụn (p = 0,001) và tình trạng mụn trầm trọng hơn do tiêu thụ các sản phẩm từ sữa (p = 0,03) [3].
Một nghiên cứu bệnh - chứng khác công bố năm 2025 trên 110 tình nguyện viên khỏe mạnh (có và không có tiền sử uống sữa) đã đo nồng độ IGF-1 và hormone tăng trưởng (GH) trong huyết thanh bằng kỹ thuật ELISA, kết hợp phân tích thành phần cơ thể bằng đo trở kháng điện sinh học và giải trình tự gen tìm biến thể đơn nucleotide (SNV) rs6214 trên gen IGF1 [6]. Kết quả khẳng định những người uống sữa thường xuyên có nồng độ IGF-1 huyết thanh cao nhất, đi kèm chỉ số BMI thấp hơn, tỷ lệ mỡ cơ thể và mỡ nội tạng thấp hơn, cùng khối lượng cơ nạc cao hơn (đặc biệt khi có sự hiện diện của biến thể gen rs6214) [6].
Bên cạnh sữa nước thông thường, đạm whey (whey protein) — một phân đoạn protein chiết xuất từ sữa — cũng được ghi nhận liên quan đến sự bùng phát mụn [8]. Một báo cáo loạt ca năm 2012 mô tả 5 vận động viên nam tuổi từ 14 đến 18 bị khởi phát mụn trứng cá từ mức độ trung bình đến nặng ngay sau khi bắt đầu uống thực phẩm bổ sung đạm whey để tăng cơ (3 người tập bóng bầu dục) hoặc tăng cân (2 người) [8]. Các thiếu niên này đã sử dụng ít nhất 6 nhãn hiệu đạm whey khác nhau dưới dạng sữa lắc pha sẵn và bột pha [8]. Cả 5 bệnh nhân đều đáp ứng kém với các phác đồ điều trị mụn tiêu chuẩn gồm kháng sinh đường uống, retinoid bôi tại chỗ và benzoyl peroxide [8]. Đáng chú ý, tổn thương mụn đã sạch hoàn toàn ở 4 bệnh nhân sau khi ngừng dùng đạm whey (1 người trong số này sạch mụn khi ngừng whey trong đợt điều trị isotretinoin thứ hai), trong khi 1 bệnh nhân bị bùng phát mụn trở lại ngay sau khi uống đạm whey lại và 1 người mất dấu theo dõi [8].
Lợi ích, giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Để nhìn nhận khách quan, một tổng quan hệ thống công bố năm 2022 đã sàng lọc 410 bài báo trên cơ sở dữ liệu MEDLINE (hoàn thành tìm kiếm giữa tháng 10 và tháng 11 năm 2021) và chọn ra 34 nghiên cứu đạt tiêu chuẩn để đánh giá chất lượng bằng thang điểm Ottawa [4]. Các tác giả kết luận rằng chế độ ăn có chỉ số đường huyết (GI) cao, tải lượng đường huyết (GL) cao và lượng carbohydrate cao có tác động thúc đẩy sinh mụn ở mức độ vừa phải nhưng có ý nghĩa thống kê, được củng cố bởi các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên (RCT) [1][4]. Ngược lại, tài liệu về mối liên hệ giữa tiêu thụ sữa và sự hình thành mụn vẫn còn chưa đồng nhất; tác động gây mụn của sữa có thể chỉ xuất hiện ở một số quần thể nhất định (như nơi phổ biến chế độ ăn phương Tây) và phụ thuộc vào giới tính, chủng tộc cũng như thói quen văn hóa ẩm thực [4].
Từ các dữ liệu trên, người đọc cần tránh hai hiểu lầm phổ biến. Hiểu lầm thứ nhất là đổi từ sữa nguyên kem sang sữa tách béo (skim milk) sẽ giúp tránh bị mụn. Thực tế, phân tích gộp năm 2018 cho thấy sữa ít béo/tách béo có tỷ số chênh gây mụn là 1,32, thậm chí còn nhỉnh hơn mức 1,22 của sữa nguyên kem [2][8]. Hiểu lầm thứ hai là đổ lỗi hoàn toàn cho sữa mà bỏ qua đường và tinh bột tinh chế. Nghiên cứu tại Malaysia năm 2012 chỉ ra rằng tải lượng đường huyết cao (từ 175 trở lên) làm tăng nguy cơ mụn gấp 21 đến 25 lần, mạnh hơn rất nhiều so với yếu tố uống sữa đơn thuần [7]. Trong khi đó, tiêu thụ năng lượng tổng, chất béo, đạm, vitamin A, vitamin E, chất xơ, kẽm và selen không có sự khác biệt đáng kể giữa người bị mụn và người không bị mụn [7].
Ai nên thận trọng khi sử dụng sữa bò và chế phẩm từ sữa?
Nhóm đầu tiên cần lưu ý là thanh thiếu niên và người trẻ trong độ tuổi từ 7 đến 30 đang có tình trạng mụn trứng cá tiến triển hoặc có tiền sử gia đình bị mụn [7][2]. Ở lứa tuổi dậy thì, mức IGF-1 nội sinh vốn đã cao, việc nạp thêm nhiều sữa và đường sẽ dễ vượt ngưỡng kích hoạt tuyến bã nhờn [5].
Nhóm thứ hai là các thiếu niên, thanh niên tập thể hình, chơi thể thao đang sử dụng bột đạm whey để tăng cơ hoặc tăng cân [8]. Nếu nhận thấy mụn sẩn, mụn mủ bùng phát mức độ trung bình đến nặng và kém đáp ứng với thuốc bôi hoặc kháng sinh uống, đạm whey có thể là yếu tố kích phát cần được xem xét tạm ngừng [8].
Nhóm thứ ba là những người có chỉ số khối cơ thể (BMI) cao từ 30 trở lên kèm theo mụn trứng cá nặng [3]. Do có mối liên hệ chặt chẽ giữa BMI cao, sự biểu hiện mạnh của IGF-1 tại nang lông - tuyến bã và tình trạng mụn nặng lên khi dùng sữa, việc can thiệp điều chỉnh chế độ ăn ở nhóm này mang lại giá trị hỗ trợ quan trọng [3].
Áp dụng thực tế trong đời sống và chế độ ăn hằng ngày
Dù sữa bò có liên quan đến nguy cơ mụn, đây vẫn là nguồn cung cấp dưỡng chất giúp phát triển khối cơ nạc và gắn liền với chỉ số BMI bình thường (18-24,9) cùng tỷ lệ mỡ nội tạng thấp ở người tiêu thụ điều độ [6]. Do đó, thanh thiếu niên không nhất thiết phải cắt bỏ hoàn toàn sữa nếu da không có biểu hiện bất thường.
Nếu đang bị mụn trứng cá từ trung bình đến nặng, người trẻ có thể thử giảm tần suất uống sữa bò xuống dưới mức 1 ly mỗi ngày, tránh việc uống từ 2 ly trở lên mỗi ngày [2]. Cần theo dõi phản ứng của làn da với toàn bộ nhóm chế phẩm từ sữa bao gồm sữa nguyên kem, sữa tách béo, kem, sữa chua và phô mai [7][2]. Với những bạn trẻ đang dùng thực phẩm bổ sung đạm whey và bị mụn kháng trị, nên trao đổi với bác sĩ để thử ngưng sản phẩm này và theo dõi sự cải thiện của da [8].
Quan trọng hơn, việc điều chỉnh lượng sữa cần đi đôi với kiểm soát tải lượng đường huyết trong khẩu phần ăn hằng ngày [7][4]. Nên hạn chế các thực phẩm có chỉ số đường huyết cao, đồ ngọt (như kem), chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa (trans-fat), đồng thời bổ sung các axit béo không bão hòa đa omega-3 [7][5]. Chế độ ăn uống chỉ đóng vai trò hỗ trợ kiểm soát yếu tố nội tiết và viêm, không thể thay thế các phác đồ điều trị y khoa [1]. Khi bị mụn trứng cá kéo dài, có nguy cơ để lại sẹo hoặc đang có bệnh nền, dùng thuốc điều trị, người bệnh cần thăm khám bác sĩ chuyên khoa da liễu để được tư vấn phác đồ phù hợp.