Cây rì rì cát trong y học cổ truyền và thắc mắc hiện nay
Rì rì cát (tên khoa học là Rotula aquatica Lour., thuộc họ Boraginaceae) là loài thực vật mọc hoang dã quen thuộc ở bờ suối, bãi cát ven sông và các vùng sỏi đá ẩm ướt tại nhiều nước châu Á [1]. Trong hệ thống y học cổ truyền Ayurveda, cây này từ lâu đã được xem là thành phần thiết yếu trong nhiều bài thuốc quý, thường dùng để hỗ trợ trị sỏi thận, sỏi bàng quang, bệnh trĩ, tiểu đường hay các chứng viêm nhiễm [2], [1].
Nhiều người thắc mắc liệu loài cây mọc dại này có thực sự sở hữu khả năng dập tắt các phản ứng viêm sưng cấp tính như lời đồn dân gian hay không. Câu trả lời ngắn gọn là có: các bằng chứng thực nghiệm trên động vật và tế bào đã xác nhận dịch chiết rễ cây rì rì cát có hoạt tính ức chế phù nề và kháng viêm rõ rệt [2], [1]. Tuy nhiên, các dữ liệu này hiện dừng lại ở mức tiền lâm sàng, chưa có thử nghiệm đối chứng trên cơ thể người.
Cơ chế sinh học: Rì rì cát kìm hãm phản ứng sưng viêm ra sao?
Quá trình viêm cấp tính thường đi kèm hiện tượng giãn mạch, tăng tính thấm thành mạch và giải phóng hàng loạt chất trung gian gây đau, sưng phù. Khi hệ miễn dịch kích hoạt, các enzyme như cyclooxygenase (COX) và 5-lipoxygenase (5-LOX) sẽ chuyển hóa axit arachidonic thành prostaglandin và leukotriene, những tác nhân chủ chốt gây sưng đỏ và đau nhức [1].
Bên cạnh đó, các đại thực bào khi bị kích thích sẽ giải phóng ồ ạt các gốc oxy hóa tự do (ROS), oxit nitric (NO) cùng các cytokine tiền viêm như yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và interleukin-6 (IL-6) [1]. Phân tích hóa thực vật cho thấy rễ rì rì cát chứa nhiều hoạt chất thứ cấp quý như alkaloid, flavonoid, phenolic, tannin, phytosterol và terpenoid [2]. Các hoạt chất này hoạt động hiệp đồng, vừa trực tiếp "quét sạch" các gốc tự do, vừa ức chế hoạt động của enzyme gây viêm, từ đó chặn đứng chuỗi phản ứng sưng phù ngay từ tế bào [2], [1].
Nghiên cứu trên chuột: Giảm phù nề chân và độ an toàn cấp tính
Nghiên cứu thực nghiệm nổi bật công bố năm 2018 đã đánh giá trực tiếp khả năng chống viêm của dịch chiết methanol từ rễ cây rì rì cát (Rotula aquatica) trên chuột cống trắng chủng Wistar [2]. Để kiểm tra khả năng kìm hãm sưng phù, các nhà nghiên cứu đã sử dụng hai mô hình gây phù chân chuột thực nghiệm kinh điển là tiêm carrageenan và tiêm dextran [2]. Kết quả cho thấy dịch chiết rễ cây rì rì cát đã ức chế đáng kể phản ứng viêm và giảm thể tích phù nề bàn chân chuột ở cả hai mô hình này [2].
Song song với việc thử nghiệm hoạt tính, nghiên cứu năm 2018 cũng tiến hành thử nghiệm độc tính đường uống cấp tính theo quy chuẩn trên chuột Wistar [2]. Động vật thí nghiệm được cho uống dịch chiết ở hai mức liều gồm 550 mg/kg và 2000 mg/kg thể trọng, sau đó theo dõi liên tục trong 14 ngày [2]. Kết quả ghi nhận dịch chiết không gây ra bất kỳ dấu hiệu nhiễm độc nào trên lâm sàng và không có trường hợp tử vong nào ở mức liều lên tới 2000 mg/kg [2]. Các chỉ số về trọng lượng cơ quan nội tạng, huyết học, sinh hóa cũng như mô bệnh học của gan và thận đều nằm trong giới hạn an toàn [2].
Thử nghiệm tế bào: Tác động lên các enzyme và cytokine gây viêm
Để làm sáng tỏ cơ chế mức độ phân tử, một nghiên cứu khác công bố năm 2018 đã khảo sát tác động của dịch chiết methanol rễ rì rì cát trên dòng đại thực bào RAW 264.7 của chuột bị kích thích bởi lipopolysaccharide (LPS) [1]. Thử nghiệm độc tính tế bào MTT cho thấy dịch chiết không gây độc cho tế bào ở các nồng độ thử nghiệm từ 6,25 đến 100 mcg/ml [1].
Tại nồng độ 100 mcg/ml, dịch chiết rễ cây rì rì cát ức chế 50,53% tổng hoạt tính enzyme COX và ức chế 62,03% hoạt tính enzyme 5-LOX so với nhóm đối chứng [1]. Đồng thời, chiết xuất này làm giảm đáng kể mức sinh nồng độ gốc oxy hóa tự do (ROS) và nitrat trong tế bào [1]. Đáng chú ý, phân tích biểu hiện gen cho thấy dịch chiết rễ cây đã làm giảm biểu hiện mRNA của các dấu ấn gây viêm then chốt gồm COX-2, TNF-alpha và IL-6 [1]. Kết quả này chứng minh dịch chiết có khả năng giảm nhẹ phản ứng viêm thông qua việc ức chế chất chuyển hóa của axit arachidonic và ức chế giải phóng cytokine [1].
Bằng chứng mở rộng trên các mô hình viêm cơ quan nội tạng
Tác dụng kháng viêm và bảo vệ mô của cây rì rì cát còn được củng cố qua các mô hình thực nghiệm bệnh lý chuyên biệt trên chuột cống Wistar [3], [4]. Năm 2022, nghiên cứu trên mô hình chuột bị viêm đài bể thận cấp tính ghi nhận dịch chiết methanol của cây ở liều 100 mg/kg và 200 mg/kg thể trọng giúp giảm bớt các dấu ấn stress oxy hóa và làm tăng mức enzyme chống oxy hóa nội sinh [3]. Liệu pháp này cũng giúp phục hồi biểu hiện gen của các yếu tố gây viêm then chốt như thụ thể Toll-like 4 (TLR-4), phức hợp phiên mã NF-kappaB, TNF-alpha và IL-6 về mức bình thường [3].
Trước đó, một nghiên cứu năm 2018 dùng phân đoạn ethyl acetate từ cây rì rì cát ở liều 50 mg/kg và 100 mg/kg thể trọng trên mô hình chuột bị tổn thương thận do kháng sinh gentamicin [4]. Kết quả ghi nhận dịch chiết giúp làm giảm nồng độ nitrat, gốc ROS, phục hồi các tổn thương mô học và ức chế biểu hiện gen của NF-kappaB, TNF-alpha và IL-6 [4]. Thêm vào đó, nghiên cứu năm 2022 sử dụng dịch chiết cồn-nước từ lá rì rì cát ở liều 400 mg/kg thể trọng cũng cho thấy khả năng bảo vệ thận mạnh mẽ trên chuột bị độc thận nhờ giàu các chất chuyển hóa thứ cấp chống oxy hóa và kháng viêm [5].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu rì rì cát
Nhiều người thường ngộ nhận rằng vì thảo dược đã được chứng minh hiệu quả trên động vật thì có thể dùng để thay thế hoàn toàn các thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) hoặc thuốc kê đơn hạ phù nề hiện nay. Đây là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng. Thử nghiệm trên động vật và nuôi cấy tế bào chỉ phản ánh tiềm năng dược lý ban đầu, không đồng nghĩa với việc dược liệu sẽ có tác dụng tương đương hoặc an toàn tuyệt đối khi hấp thu vào cơ thể người.
Một hiểu lầm khác là tự ý đun sắc rễ tươi uống với liều lượng tùy tiện để trị bệnh viêm sưng cấp tính hoặc sỏi nội tạng. Các nghiên cứu đã công bố đều sử dụng dịch chiết chuẩn hóa (như cồn, methanol hoặc phân đoạn ethyl acetate) với nồng độ hoạt chất tinh khiết và được định lượng chính xác [2], [1], [4]. Nấu rễ cây theo phương pháp thô sơ truyền thống tại nhà khó kiểm soát hàm lượng hoạt chất, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ nhiễm kim loại nặng hoặc tạp chất từ đất cát ven suối.
Ai nên thận trọng trước khi sử dụng?
Dù thử nghiệm độc tính đường uống cấp tính trên chuột cái Wistar cho thấy dịch chiết rễ dung nạp tốt lên tới liều 2000 mg/kg thể trọng [2], [5], hiện nay vẫn chưa có dữ liệu lâm sàng nào về độ an toàn trên cơ thể người. Đặc biệt, hoàn toàn chưa có nghiên cứu khoa học nào đánh giá tác động của rì rì cát đối với phụ nữ mang thai, bà mẹ đang nuôi con bằng sữa mẹ và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý sử dụng cây rì rì cát dưới bất kỳ hình thức nào.
Những người đang mắc bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang sử dụng thuốc điều trị chuyên khoa cần hết sức cẩn trọng. Do các hoạt chất trong cây có khả năng ức chế enzyme COX, 5-LOX và điều biến phản ứng miễn dịch [1], việc dùng kết hợp thảo dược này có thể gây tương tác thuốc không mong muốn với các thuốc kháng viêm, thuốc chống đông máu hoặc thuốc chuyển hóa qua gan. Bệnh nhân nhất thiết phải tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia y tế trước khi có ý định sử dụng.
Cách tiếp cận thực tế và lời khuyên khoa học
Trong bối cảnh dữ liệu lâm sàng trên người còn thiếu hụt, người dân không nên tự ý tìm mua rễ rì rì cát hoang dã để tự điều trị các ổ viêm sưng cấp hoặc tổn thương nội tạng. Nếu muốn tìm hiểu hoặc sử dụng các bài thuốc y học cổ truyền có thành phần dược liệu này, hãy đến các bệnh viện y học cổ truyền hoặc cơ sở y tế được cấp phép để được bốc thuốc đúng liều lượng và chất lượng chuẩn hóa.
Đối với người bệnh có các triệu chứng phù nề, sưng đau sau chấn thương hoặc viêm nhiễm cấp tính, ưu tiên hàng đầu là thăm khám y khoa chính quy để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân. Người bệnh có thể duy trì chế độ dinh dưỡng giàu chất chống oxy hóa tự nhiên, uống đủ nước, nghỉ ngơi hợp lý và tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ. Rì rì cát vẫn là một dược liệu giàu triển vọng cho các thuốc chống viêm tương lai, nhưng việc ứng dụng cần chờ đợi thêm các bước thử nghiệm lâm sàng vững chắc trên người.