Khi cơn ngứa họng bất ngờ ập đến ở nơi đông người như phòng họp, rạp chiếu phim hay trên xe buýt, phản xạ tự nhiên của nhiều người là cố gắng mím môi, siết chặt cổ họng và nín thở để nhịn cơn ho. Hành động này xuất phát từ tâm lý e ngại gây ồn ào hoặc sợ làm phiền người xung quanh, nhất là trong bối cảnh các bệnh lây truyền qua đường hô hấp luôn được cảnh giác.
Tuy nhiên, việc chủ động kìm nén một cơn ho khi đường thở đang bị kích thích không hề vô hại như chúng ta tưởng. Hành vi này có thể làm thay đổi đột ngột cơ học hô hấp, tích tụ một mức áp lực nội lồng ngực rất lớn lên hệ thống phế nang và đường dẫn khí, tiềm ẩn nhiều nguy cơ chấn thương cơ học nguy hiểm đối với những người có cơ địa nhạy cảm hoặc bệnh lý tiềm ẩn.
Áp lực khổng lồ hình thành bên trong lồng ngực khi ho
Ho về bản chất là một phản xạ bảo vệ sống còn của cơ thể, có chức năng tống xuất các chất kích thích, dị vật hoặc chất tiết ứ đọng ra khỏi đường hô hấp dưới [1], [2]. Quá trình này bao gồm chuỗi phối hợp vận động vô cùng chặt chẽ giữa các nhóm cơ hô hấp và cấu trúc thanh quản nhằm tạo ra một luồng khí có vận tốc và lực cắt cực lớn [2].
Theo hướng dẫn thực hành lâm sàng dựa trên bằng chứng của Hội Thầy thuốc Lồng ngực Hoa Kỳ (ACCP), để tạo ra một cơn ho hiệu quả, cơ thể bắt buộc phải trải qua thì hít vào với thể tích phổi lớn, sau đó đóng kín thanh môn trước khi bước vào thì thở ra gắng sức [3]. Động tác đóng thanh môn này giữ vai trò then chốt giúp lồng ngực nén khí lại, từ đó sản sinh ra mức áp lực nội lồng ngực rất cao [3].
Chính mức áp lực nội lồng ngực khổng lồ này là động lực đẩy luồng khí thoát ra ngoài và tạo ra hiện tượng ép động đường thở trung tâm, làm tăng vọt vận tốc dòng khí tống xuất [3]. Ở người bình thường, luồng khí thở ra chính thường bắt đầu ngay khi áp lực lồng ngực và áp lực ổ bụng đang trên đà tăng cao, đôi khi bắt đầu ngay tại thời điểm áp lực đạt đỉnh hoặc áp lực và lưu lượng khí cùng tăng song hành [4].
Khi chúng ta cố tình nhịn ho bằng cách co thắt thanh môn, siết chặt cơ hầu họng nhưng các cơ hô hấp như cơ hoành, cơ liên sườn và cơ thành bụng vẫn bị kích hoạt theo phản xạ co bóp tống khí, toàn bộ thể tích khí bị giam hãm trong khoang kín. Thay vì được giải phóng qua đường miệng, mức áp lực này sẽ dội ngược trực tiếp vào các mô liên kết của phổi, màng phổi và các túi phế nang mỏng manh.
Nguy cơ vỡ phế nang và biến chứng khí thũng
Hệ thống phế nang trong phổi người được cấu tạo từ các lớp tế bào biểu mô vô cùng mỏng nhẹ để tối ưu hóa quá trình trao đổi oxy và carbon dioxide. Khi áp lực trong khoang lồng ngực và áp lực màng phổi tăng vọt vượt ngưỡng chịu đựng sinh lý bình thường mà không có lối thoát khí, sức căng tác động lên thành phế nang sẽ chạm mức cực hạn.
Tại các phế nang có thành mỏng hoặc đã bị suy yếu từ trước do thoái hóa hay viêm nhiễm, hiện tượng căng giãn quá mức có thể dẫn đến rách hoặc vỡ thành phế nang. Không khí thoát ra từ các phế nang bị vỡ sẽ len lỏi vào các khoảng kẽ của phổi, gây nên tình trạng tràn khí trung thất hoặc tràn khí màng phổi tự phát. Đây là những cấp cứu nội khoa nghiêm trọng với các biểu hiện đau ngực dữ dội, khó thở cấp tính và tụt huyết áp do áp lực khí chèn ép tim và các mạch máu lớn.
Bên cạnh nguy cơ vỡ phế nang, mức áp lực dương quá cao trong lồng ngực còn làm cản trở dòng máu tĩnh mạch trở về tim phải. Điều này khiến cung lượng tim sụt giảm tạm thời, dẫn đến giảm tưới máu não thoáng qua và có thể gây ra hiện tượng choáng váng hoặc ngất xỉu do ho nếu người bệnh gắng sức kìm nén quá mức.
Vỏ não điều khiển phản xạ nhịn ho như thế nào?
Cảm giác ngứa họng và thôi thúc ho là một trải nghiệm cảm giác đặc biệt thúc đẩy não bộ điều chỉnh hành vi hô hấp để tăng cường hoặc ức chế cơn ho [5]. Một nghiên cứu chuyên sâu về hệ thần kinh cảm giác - vận động đã chỉ ra mạng lưới phức tạp trên vỏ não chịu trách nhiệm kiểm soát ý chí đối với phản xạ này [5].
Nghiên cứu chỉ ra rằng cơn ho do kích thích thụ thể (ho phản xạ, chẳng hạn như kích thích bởi khí dung capsaicin) kích hoạt vùng vỏ não đảo sau và vỏ não đai sau, đồng thời có sự tham gia của thân não (hành tủy) [5]. Ngược lại, cơn ho chủ động lại bắt nguồn từ các vùng vận động bậc cao như vỏ não cảm giác - vận động, vùng vận động bổ sung và tiểu não thông qua các dải vỏ gai, mà hầu như không phụ thuộc vào mạch hô hấp ở hành tủy [5].
Khi một người cố gắng nhịn cơn ho bị kích hoạt bởi chất kích thích, não bộ phải huy động một mạng lưới ức chế chuyên biệt bao gồm vỏ não đảo trước, vùng vận động bổ sung, vỏ não đai vận động và hồi trán dưới bên phải [5]. Hồi trán dưới bên phải kết hợp cùng vỏ não trước trán, hạch nền và nhân dưới đồi tạo thành một mạng lưới ức chế đáp ứng vận động rất mạnh mẽ [5]. Cuộc xung đột giữa mệnh lệnh ức chế từ vỏ não và phản xạ tống xuất tự nhiên từ hành tủy tạo ra sự căng thẳng cơ học cực kỳ lớn tại thanh môn và thành lồng ngực.
Các nghiên cứu nói gì về động lực học đường thở và áp lực lồng ngực?
Để làm rõ áp lực và cơ lực tác động lên lồng ngực khi ho, một nghiên cứu kinh điển công bố năm 1981 đã khảo sát động lực học của cơn ho chủ động trên các đối tượng người khỏe mạnh nằm ngửa [6]. Các nhà khoa học đã tiến hành truyền 4 liều liên tiếp thuốc d-tubocurarine (0,05 mg/kg) để gây yếu dần các cơ thở ra [6].
Kết quả cho thấy tình trạng phong bế cơ vân dẫn đến sự sụt giảm dần dần sức mạnh tối đa của cơ thở ra đo tại miệng và áp lực màng phổi sinh ra trong lúc ho [6]. Đặc biệt, ở liều thuốc cuối cùng, thể tích cuối thì hít vào trước khi ho giảm đi và áp lực màng phổi tụt giảm rõ rệt, chỉ còn 30% so với mức đối chứng ban đầu [6]. Lưu lượng khí thở ra trong cơn ho đầu tiên xuất phát từ dung tích toàn phổi bị giảm 18% so với đối chứng [6]. Nghiên cứu này kết luận rằng sự suy yếu cơ làm giảm hiện tượng ép động đường thở và giảm vận tốc dòng khí tuyến tính qua các đường thở lớn trong lồng ngực, chứng minh áp lực màng phổi đóng vai trò quyết định trong việc định hình cơ học tống xuất của lồng ngực [6].
Một nghiên cứu khác công bố năm 1987 đã ghi lại các thông số hô hấp của những cơn ho tự nhiên vào sáng sớm ở các bệnh nhân mắc bệnh tắc nghẽn đường thở để tìm hiểu vai trò của việc đóng thanh môn [4]. Nghiên cứu phát hiện ra rằng âm thanh ho thường xuất hiện trong toàn bộ giai đoạn lưu lượng thấp ngay trước thì tống xuất chính, điều chỉ có thể xảy ra khi thanh môn đang mở [4].
Phát hiện này chứng minh một cơn ho hiệu quả có thể diễn ra mà không nhất thiết phải đóng chặt thanh môn và không cần lưu lượng khí quá cao [4]. Việc hiểu rõ điều này giúp xóa bỏ quan niệm sai lầm rằng phải gồng cứng cổ họng và nén khí thật chặt mới kiểm soát hoặc giải quyết được cơn ho.
Ngoài ra, nghiên cứu năm 2017 trên 16 bệnh nhân Parkinson và 28 người cao tuổi khỏe mạnh (độ tuổi 56-83 tuổi) đã chứng minh con người hoàn toàn có thể điều hòa và nâng cao hiệu quả phản xạ ho thông qua phản hồi sinh học [1]. Cả lưu lượng đỉnh thở ra và thể tích khí thở ra đều tăng lên có ý nghĩa thống kê (P < 0,001) khi người bệnh được hướng dẫn bằng tín hiệu trực quan [1]. Ngược lại, một nghiên cứu khác vào năm 2017 trên 20 bệnh nhân Parkinson vô căn lại cho thấy lưu lượng đỉnh thở ra và thể tích khí thở ra trong cơn ho phản xạ thấp hơn đáng kể so với cơn ho chủ động, phản ánh sự mất phối hợp giữa hệ thống hô hấp và thanh quản [2].
Hiểu lầm thường gặp về việc nhịn ho và ho khan
Nhiều người lầm tưởng rằng cơn ho khan chỉ là phản xạ ngứa họng đơn thuần, việc nín nhịn hoàn toàn không gây ảnh hưởng gì tới cấu trúc bên trong. Thực tế, ho khan kích phát do kích ứng niêm mạc thường tạo ra các đợt co bóp cơ hô hấp liên tiếp và dồn dập [7]. Khi nhịn ho bằng cách nghẹt họng, áp lực tích tụ trong từng đợt co giật của cơ hoành không thể giải phóng sẽ tác động trực tiếp lên hệ mao mạch phế nang và thành ngực.
Một hiểu lầm khác là việc nhịn ho luôn giúp ngăn ngừa phát tán mầm bệnh một cách an toàn nhất. Đúng là việc ức chế hành động ho chủ động có thể tạm thời làm giảm phát tán các hạt nhiễm trùng trong không khí [7]. Tuy nhiên, nếu áp dụng phương pháp nhịn ho sai cách bằng việc gồng ép lồng ngực, người bệnh vừa phải gánh chịu rủi ro chấn thương áp lực vừa không thể loại bỏ được cảm giác khó chịu tại chỗ.
Nhiều người cũng nghĩ rằng phải ho thật mạnh, nén hơi thật sâu mới làm dịu được cơn ngứa. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy sự gia tăng quá mức áp lực nội lồng ngực là không cần thiết, bởi chỉ cần mức tăng áp lực vừa phải cũng đủ để ép động đường thở lớn và tăng vận tốc dòng khí đẩy dị vật ra ngoài [3]. Việc cố ho quá mạnh hay cố nín nhịn đều mang lại những tác động cơ học tiêu cực cho phổi.
Ai nên đặc biệt thận trọng với việc nhịn ho?
Người cao tuổi và người mắc các bệnh lý thoái hóa thần kinh như bệnh Parkinson cần hết sức thận trọng [1], [2]. Những đối tượng này vốn đã có sự suy giảm khả năng phối hợp nhịp nhàng giữa cơ hô hấp và thanh quản, khiến việc điều tiết dòng khí và áp lực trở nên kém chính xác [2]. Khi họ cố tình nín nhịn cơn ho, nguy cơ biến chứng đường thở và hít sặc dị vật vào phổi càng tăng cao [1], [2].
Người có tiền sử mắc các bệnh lý phổi mạn tính như bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), hen phế quản hoặc giãn phế nang tuyệt đối không được nhịn ho đột ngột. Cấu trúc nhu mô phổi và các vách phế nang ở những bệnh nhân này đã bị suy yếu và mất đi tính đàn hồi tự nhiên. Sự gia tăng đột ngột của áp lực nội lồng ngực khi nén khí có thể dễ dàng gây vỡ bóng khí phế nang, dẫn tới tràn khí màng phổi nguy kịch.
Bệnh nhân mắc các chứng bệnh gây yếu cơ hô hấp hạn chế cũng là nhóm đối tượng dễ bị tổn thương [8]. Khi cơ lực suy giảm, áp lực màng phổi và khả năng ép động đường thở giảm sút nghiêm trọng [6], việc cố nhịn hoặc ho sai tư thế có thể khiến đờm dãi ứ đọng sâu trong phế quản, làm tăng nguy cơ suy hô hấp tiến triển [8].
Cách xử lý khoa học khi bị ngứa họng và muốn kiềm chế cơn ho
Thay vì nín thở hay siết chặt cổ họng để nhịn ho, y học hiện đại gợi ý các thao tác hô hấp chủ động có thể giúp kiểm soát cơn ngứa một cách an toàn. Các nghiên cứu đã ghi nhận rằng các động tác thở nhanh và sâu qua mũi (chứ không phải qua đường miệng) mang lại tác dụng bảo vệ và làm giãn co thắt phế quản ở những người tham gia thử nghiệm và bệnh nhân hen suyễn nhẹ [7].
Thao tác hít vào nhanh tựa như động tác ngửi (sniff-like inspiration) đã được chứng minh làm giảm tình trạng co thắt phế quản (phát hiện thông qua thể tích thở ra gắng sức trong một giây - FEV1) do hít metacholine ở người lớn mắc hen suyễn, đồng thời làm giảm số lượng cơn ho do capsaicin kích hoạt ở bệnh nhân hen trẻ tuổi [7]. Cơ chế này bắt nguồn từ phản xạ giãn phế quản xuất phát từ sự kích thích vòm mũi họng, giúp xoa dịu đường thở và ức chế cơn ho một cách an toàn mà không làm tăng áp lực lồng ngực [7].
Khi cơn ngứa họng xuất hiện ở nơi công cộng, bạn có thể áp dụng các bước thực tế sau:
- Hít vào thật nhanh và sâu bằng đường mũi để tận dụng phản xạ bảo vệ và giãn phế quản tự nhiên [7].
- Thở ra từ từ qua đôi môi chúm lại, tránh siết chặt thanh môn hay gồng cơ bụng.
- Uống một ngụm nước ấm nhỏ từng chút một để làm ẩm niêm mạc họng, làm dịu các thụ thể cảm giác đang bị kích ứng.
- Nếu không thể trì hoãn cơn ho, hãy ho nhẹ nhàng thành từng đợt ngắn thay vì dồn lực ho một tiếng thật lớn, đồng thời dùng khăn giấy che kín miệng và mũi để đảm bảo vệ sinh dịch tễ.
Đối với những bệnh nhân có tổn thương phổi hoặc suy yếu cơ hô hấp trầm trọng, các biện pháp can thiệp chuyên khoa như tống xuất đờm bằng cơ học (mechanical exsufflation) hoặc thở máy áp lực dương không xâm lấn ngắt quãng có thể được áp dụng dưới sự giám sát của nhân viên y tế để giải phóng đường thở an toàn mà không gây kiệt sức hay sang chấn lồng ngực [8].
Việc nhịn ho khan bằng cách gồng mình nén khí là một thói quen tiềm ẩn nhiều rủi ro cho phổi và hệ tuần hoàn do sự tích tụ áp lực lồng ngực quá mức. Hãy lắng nghe cơ thể và lựa chọn những kỹ thuật điều hòa hơi thở khoa học để vừa làm dịu cổ họng, vừa bảo vệ an toàn cho nhu mô phổi. Nếu tình trạng ho khan, ngứa họng kéo dài kèm theo các dấu hiệu đau tức ngực bất thường, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám và điều trị kịp thời.
