Nhiều người khi làm vườn hoặc tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên thường bị nhầm lẫn giữa củ của các loài hoa cảnh với các loại củ ăn được như hành, tỏi tây hay củ kiệu. Trong số đó, cây thạch toán (danh pháp khoa học: Lycoris radiata, hay còn gọi là hoa bỉ ngạn) là loài cây rất phổ biến ở các nước Đông Á [1]. Sự tương đồng về hình thái phần củ dưới lòng đất khiến nguy cơ ngộ độc do vô tình hoặc cố ý sử dụng làm thực phẩm trở nên rất đáng báo động [1].

Câu trả lời dứt khoát từ giới khoa học và y tế là: củ thạch toán hoàn toàn không thể dùng làm thực phẩm và tuyệt đối không được tự ý ăn. Bộ phận củ của loài thực vật này chứa các alkaloid độc tính cao, đặc biệt là lycorine và galanthamine, có thể gây nôn ói dữ dội, rối loạn tiêu hóa và khởi phát hội chứng ngộ độc thần kinh phó giao cảm đe dọa trực tiếp đến tính mạng [1].

Nguy cơ tiềm ẩn từ củ thạch toán và các nhầm lẫn chết người

Cây thạch toán thuộc họ Amaryllidaceae, thường được trồng làm cảnh hoặc mọc hoang dã tại nhiều quốc gia Đông Á, trong đó có Nhật Bản và Trung Quốc [1, 7]. Phần thân hành ngầm của cây có kích thước và hình dáng bên ngoài tương đối giống các loại hành củ thông thường. Do cây rất dễ tiếp cận trong môi trường vườn tược hoặc tự nhiên, các sự cố ngộ độc thực phẩm do ăn nhầm loài cây này vẫn tiếp diễn [1].

Nhiều người có suy nghĩ sai lầm rằng các loại thảo dược có lịch sử sử dụng trong dân gian đều an toàn để chế biến thành món ăn thường ngày. Mặc dù củ thạch toán từng được ghi nhận trong y học dân gian Trung Quốc suốt hàng nghìn năm để dùng ngoài chữa vết thương, mụn nhọt hoặc các vấn đề ở thanh quản, việc tự ý ăn sống hoặc nấu chín củ này tại nhà là hành vi cực kỳ nguy hiểm [4, 7]. Các hợp chất độc hại không biến mất sau các khâu chế biến thông thường và sẵn sàng tàn phá cơ thể ngay khi đi vào đường tiêu hóa [1].

Độc tính của củ thạch toán: Lycorine và galanthamine tác động ra sao?

Củ cây thạch toán chứa một nhóm hoạt chất tự nhiên gọi là các alkaloid họ Amaryllidaceae (AAs), trong đó nổi bật và độc hại nhất là lycorine cùng galanthamine [1, 2, 4]. Lycorine được xác định là chất gây kích ứng trực tiếp và mạnh mẽ lên hệ thống thần kinh trung ương cũng như niêm mạc ống tiêu hóa [1]. Khi thâm nhập qua đường miệng, lycorine nhanh chóng kích hoạt phản ứng nôn dữ dội và tình trạng tiêu chảy cấp tính [1].

Bên cạnh lycorine, sự hiện diện của galanthamine trong củ thạch toán làm tăng thêm mức độ phức tạp của tình trạng ngộ độc [1]. Galanthamine là một hợp chất carbamate có khả năng ức chế thuận nghịch enzym acetylcholinesterase [1]. Sự ức chế enzym này dẫn đến tình trạng tích tụ chất dẫn truyền thần kinh acetylcholine tại các synap thần kinh, từ đó kích hoạt một loạt phản ứng cholinergic trên toàn bộ cơ thể [1].

Sự kết hợp giữa tác động kích ứng tiêu hóa của lycorine và tác động cholinergic của galanthamine biến củ thạch toán thành một loại độc chất nguy hiểm [1]. Người ăn phải có thể phải đối mặt cùng lúc với tình trạng mất nước nghiêm trọng do nôn mửa liên tục kèm theo các rối loạn chức năng hô hấp và tuần hoàn nặng [1].

Nghiên cứu lâm sàng: Bài học ngộ độc nặng từ thực tế

Mặc dù triệu chứng ngộ độc thạch toán thông thường được biết là khởi phát cấp tính và thoái lui nhanh, các bằng chứng y khoa gần đây cho thấy diễn biến ngộ độc trên thực tế có thể nguy hiểm hơn rất nhiều [1]. Báo cáo lâm sàng công bố năm 2025 đã ghi nhận một ca ngộ độc nghiêm trọng tại Nhật Bản sau khi ăn củ thạch toán (Lycoris radiata) [1].

Bệnh nhân là một phụ nữ 83 tuổi nhập viện trong tình trạng rối loạn ý thức [1]. Ban đầu, các biểu hiện lâm sàng chưa bộc lộ rõ rệt, khiến việc nhận diện nguy cơ gặp khó khăn [1]. Tuy nhiên, khoảng 8 giờ sau khi nhập viện, các triệu chứng bùng phát rất nhanh và diễn tiến dữ dội, bao gồm co đồng tử, tăng tiết nước bọt nghiêm trọng, tăng tiết dịch đường thở, nôn mửa, tiêu chảy và rung giật cơ [1].

Tình trạng suy giảm huyết động và suy hô hấp tiến triển nhanh chóng buộc các bác sĩ phải cho người bệnh thở máy và chỉ định sử dụng thuốc vận mạch [1]. Xét nghiệm cho thấy nồng độ enzym butyrylcholinesterase huyết thanh giảm rất thấp, tương ứng với cơn khủng hoảng cholinergic [1]. Sau khi được điều trị bằng pralidoxime kết hợp hồi sức tích cực, tình trạng bệnh nhân mới dần cải thiện, chỉ số men butyrylcholinesterase hồi phục song hành với việc giảm dần các biện pháp hỗ trợ máy móc [1]. Phân tích mẫu cây lấy từ vườn nhà bệnh nhân đã khẳng định sự hiện diện của cả lycorine và galanthamine, củng cố chẩn đoán ngộ độc thạch toán [1].

Nghiên cứu ca bệnh này cung cấp bằng chứng rõ ràng rằng ngộ độc thạch toán có thể khởi phát muộn sau khi ăn và các biểu hiện ngộ độc có xu hướng kéo dài [1]. Sự chậm trễ của các triệu chứng đe dọa tính mạng khiến người bệnh dễ chủ quan trong những giờ đầu sau khi nuốt phải củ cây [1].

Các nghiên cứu dược lý và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Trong lĩnh vực nghiên cứu học thuật, các alkaloid từ củ thạch toán thu hút nhiều sự quan tâm nhằm khám phá các ứng dụng sinh học mới [2, 3, 4, 7]. Một nghiên cứu năm 2023 chỉ ra rằng dịch chiết từ củ của 7 loài thuộc chi Lycoris ở nồng độ 400 mg/L có khả năng ức chế mạnh sự phát triển của hệ sợi nấm và sự nảy mầm bào tử của nấm Magnaporthe oryzae gây bệnh đạo ôn trên lúa [2]. Trong đó, lycorine được xác định là thành phần hoạt tính chính có tác dụng kháng nấm tốt cả trong điều kiện ống nghiệm và trên cây lúa [2].

Ở mảng nghiên cứu thần kinh, công bố năm 2013 trên mô hình giun biến đổi gen Caenorhabditis elegans (dòng CL4176) biểu hiện amyloid-beta cho thấy các hợp chất alkaloid từ Lycoris radiata như galanthamine và các dẫn xuất tổng hợp của lycorine (1,2-Di-O-acetyllycorine, 1-O-acetyllycorine) giúp làm chậm quá trình tê liệt và kéo dài tuổi thọ của giun [3]. Cơ chế liên quan đến ức chế biểu hiện gen ace-1, ace-2 và điều hòa các gen liên quan đến viêm và stress [3]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2016 trên các dòng tế bào ghi nhận lycorine ức chế mạnh sự phát triển của tế bào RAW 264.7 và tế bào bệnh bạch cầu [4]. Một hợp chất khác là hippeastrine từ thạch toán cho thấy tác dụng ức chế enzym Topoisomerase I với giá trị IC50 đạt 7,25 ± 0,20 µg/mL và ức chế tăng sinh tế bào ung thư HT-29 và Hep G2 ở dải nồng độ 0,37-30,0 µg/mL [4].

Về tác dụng kháng virus, nghiên cứu năm 2021 tổng kết rằng dịch chiết Lycoris radiata là chất chiết thảo mộc mạnh nhất kháng virus SARS-CoV với chỉ số EC50 = 2,4 ± 0,2 µg/mL, và lycorine tinh khiết đạt EC50 = 15,7 ± 1,2 nM [5]. Trên động vật, nghiên cứu năm 1983 trên chuột cống được gây mê bằng urethane (1,2 g/kg tiêm bắp) cho thấy lycorine ở liều 1 mg/kg tạo ra tác dụng tăng tiết mật rõ rệt [6].

Dù có các hoạt tính sinh học thú vị, toàn bộ các dữ liệu trên chỉ là nghiên cứu tiền lâm sàng: trên dòng tế bào ung thư [4], tế bào nuôi cấy virus [5], nấm gây bệnh thực vật [2], sinh vật mô hình giun tròn [3] hoặc chuột cống thí nghiệm [6]. Không có hợp chất tinh khiết nào từ nhóm này được chấp thuận cho các thử nghiệm lâm sàng điều trị ung thư [4]. Những phát hiện trong phòng thí nghiệm hoàn toàn không phản ánh sự an toàn khi tiêu thụ qua đường tiêu hóa và không thể coi là cơ sở để ăn củ thạch toán chữa bệnh.

Hiểu lầm thường gặp về việc chế biến củ thạch toán

Nhiều người lầm tưởng rằng các loại độc tố thực vật đều có thể bị phá hủy hoặc loại bỏ qua nhiệt độ cao khi đun sôi, nướng chín, hoặc ngâm rửa nước muối nhiều lần. Tuy nhiên, các alkaloid tự nhiên như lycorine có cấu trúc phân tử bền vững, không dễ bị vô hiệu hóa bởi các phương pháp nấu nướng gia đình thông thường. Việc luộc hay hầm củ thạch toán chỉ khiến chất độc khuếch tán vào nước canh hoặc giữ nguyên trong bã củ, khiến người ăn vẫn hấp thu toàn bộ lượng độc chất.

Một hiểu lầm nguy hiểm khác là tin vào những bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc về việc dùng củ thạch toán để "thanh nhiệt", "giải độc" hay bồi bổ cơ thể. Trong y học cổ truyền, việc sử dụng thạch toán luôn đòi hỏi sự kiểm soát nghiêm ngặt và hầu như chỉ dùng ngoài da cho các vết thương hoặc mụn nhọt cục bộ [4, 7]. Việc tự ý sắc uống hoặc chế biến thành món ăn hoàn toàn là hành động mạo hiểm sức khỏe mà không có bất kỳ căn cứ khoa học nào ủng hộ.

Đối tượng cần đặc biệt thận trọng với cây thạch toán

Độc tính từ củ thạch toán ảnh hưởng đến tất cả mọi người, nhưng một số nhóm đối tượng sẽ đối mặt với nguy cơ biến chứng tử vong nhanh hơn nếu nuốt phải:

  • Người cao tuổi và người có bệnh nền tim mạch: Ca lâm sàng đã ghi nhận sự sụp đổ nhanh chóng về huyết động và hô hấp ở bệnh nhân cao tuổi sau khi ngộ độc thạch toán, đòi hỏi phải can thiệp bằng thuốc vận mạch [1]. Hệ tim mạch lão hóa không thể chịu đựng được tình trạng quá tải cholinergic và tụt huyết áp kéo dài [1].
  • Người có bệnh lý hô hấp: Hiện tượng tăng tiết dịch phế quản và co thắt đường thở do ngộ độc củ thạch toán dễ dẫn đến nghẹt thở cấp tính, buộc phải đặt nội khí quản và thở máy [1].
  • Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện hoàn toàn không có bất kỳ dữ liệu an toàn nào về việc tiếp xúc với thạch toán trên các đối tượng này; do đó, nguy cơ sẩy thai, dị tật bẩm sinh hoặc tổn thương cơ quan non nớt của trẻ là rất nghiêm trọng nếu vô tình nuốt phải.
  • Người làm vườn và nông dân: Nhóm người này tiếp xúc thường xuyên với thực vật ngầm, dễ xảy ra tình huống thu hoạch nhầm củ thạch toán lẫn vào các loại nông sản ăn củ khác [1].

Lời khuyên áp dụng thực tế và cách xử trí ngộ độc

Để bảo đảm an toàn tính mạng cho bản thân và gia đình, mọi người cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc phòng ngừa sau:

  • Tuyệt đối không tự ý khai thác hoặc dùng củ thạch toán làm thực phẩm dưới bất kỳ hình thức nào. Khi trồng cây thạch toán (Lycoris radiata) làm cảnh, cần cắm biển báo nhận biết rõ ràng hoặc trồng ở khu vực cách ly, tránh xa luống rau củ gia đình [1].
  • Không bao giờ thu hái và ăn các loại củ hoang dã khi chưa xác định chắc chắn 100% nguồn gốc thực vật từ chuyên gia nông nghiệp hoặc nhà thực vật học.
  • Khi nghi ngờ ăn nhầm phải củ thạch toán hoặc bất kỳ bộ phận nào của cây hoa này, cần ngưng tiêu thụ ngay lập tức. Giữ lại phần thực vật còn sót lại hoặc chụp ảnh mang theo để bác sĩ xác định danh tính loại cây [1].
  • Đến ngay cơ sở y tế có khoa hồi sức cấp cứu gần nhất, kể cả khi chưa xuất hiện triệu chứng rõ ràng. Cần lưu ý rằng cơn khủng hoảng ngộ độc có thể khởi phát chậm đến 8 giờ hoặc lâu hơn sau khi ăn [1]. Thông báo ngay với nhân viên y tế về tiền sử nuốt phải cây thạch toán để hỗ trợ việc chẩn đoán phân biệt hội chứng cholinergic và can thiệp kịp thời [1].

Lời kết

Củ thạch toán là nguồn chứa nhiều alkaloid có hoạt tính sinh học mạnh mẽ nhưng lại đi kèm độc tính tiêu hóa và thần kinh vô cùng nguy hiểm [1, 4]. Việc tự ý ăn loại củ này tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cấp tính, suy hô hấp và trụy tuần hoàn đe dọa trực tiếp mạng sống [1]. Để bảo vệ sức khỏe, người dân cần cẩn trọng phân biệt củ cây cảnh với thực phẩm, không áp dụng các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng và chủ động đến bệnh viện xử trí khẩn cấp nếu có sự cố nuốt nhầm [1].