Thanh mộc hương tương tác thuốc giảm đau: Nguy cơ thận gấp đôi?

Nhiều người có thói quen kết hợp thuốc Tây y giảm đau với các bài thuốc Nam hoặc dược liệu truyền thống để tăng tốc độ hồi phục các cơn đau xương khớp, đau đầu. Trong dân gian, thanh mộc hương (một vị thuốc thuộc chi Aristolochia) thường được truyền tai nhau sử dụng trị đau nhức cơ thể và viêm nhiễm. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp dược thảo cùng các loại thuốc chống viêm giảm đau không kê đơn có thể tạo ra các mối nguy nghiêm trọng cho cơ quan bài tiết.

Câu trả lời ngắn là người bệnh tuyệt đối không nên tự ý phối hợp các thuốc giảm đau kháng viêm không steroid (NSAID) với các dược liệu trôi nổi hay chưa rõ độc tính thận. Hiện tại, các trích đoạn nghiên cứu khoa học được cung cấp chỉ tập trung phân tích dược động học, cơ chế gây độc thận của NSAID và tương tác giữa NSAID với các nhóm thuốc tây y khác (như thuốc ức chế men chuyển ACE, thuốc ức chế calcineurin CNI, thuốc lợi tiểu); chưa có nghiên cứu cụ thể nào trong bộ dữ liệu này trực tiếp thử nghiệm độc tính phối hợp giữa thanh mộc hương (Aristolochia) với NSAID. Dù vậy, các cơ chế đã được chứng minh về suy giảm dòng máu đến thận do NSAID cho thấy việc phối hợp bất kỳ yếu tố gây hại thận nào khác cũng có thể dẫn tới sự suy giảm chức năng thận nghiêm trọng.

Cơ chế tác động của thuốc giảm đau lên chức năng thận

Các thuốc chống viêm không steroid (NSAID) là nhóm thuốc giảm đau, hạ sốt, kháng viêm rất phổ biến ^[1]. Tuy nhiên, tác dụng giảm đau của nhóm này lại gắn liền với cơ chế có thể gây hại cho hệ bài tiết ^[1].

Cụ thể, cơ chế hoạt động chính của NSAID là ức chế enzym cyclooxygenase (COX), từ đó ngăn cản quá trình chuyển hóa acid arachidonic thành prostaglandin E2, prostacyclin và thromboxane ^[1]. Ở thận bình thường, prostaglandin đóng vai trò là chất giãn mạch, giúp duy trì tưới máu đầy đủ cho các cầu thận ^[1]. Tác dụng giãn mạch này là phản xạ bù trừ nhằm chống lại các cơ chế co mạch tự nhiên của hệ thống renin-angiotensin-aldosterone và hệ thần kinh giao cảm ^[1].

Khi người bệnh uống NSAID, sự tổng hợp prostaglandin giãn mạch bị ức chế, dẫn đến co thắt mạch thận và làm giảm lưu lượng máu nuôi dưỡng thận, có thể trực tiếp gây ra tổn thương thận cấp tính qua trung gian huyết động ^[1]. Ngoài cơ chế huyết động, dùng NSAID liều cao hoặc dài ngày còn có thể gây viêm thận kẽ cấp tính hoặc tiến triển thành bệnh thận mạn tính ^[1].

Dược động học và tương tác thận phức tạp của NSAID

Các thuốc NSAID có đặc điểm gắn kết rất cao với protein huyết tương và có thể tích phân bố nhỏ ^[2]. Phần lớn NSAID được chuyển hóa qua gan thông qua nhiều con đường khác nhau ^[2]. Tuy nhiên, một số dẫn xuất dạng propionic acid của NSAID sau khi chuyển hóa ở gan thành liên hợp acyl-glucuronide lại kém bền vững, có khả năng phân tách ngược trở lại thành dạng thuốc gốc ban đầu ^[2]. Điều này tạo ra hiện tượng: một loại thuốc chuyển hóa qua gan nhưng lại có thể bị tích lũy trong máu ở những bệnh nhân bị suy giảm chức năng thận ^[2].

Bên cạnh đó, tương tác thuốc của NSAID có thể mang bản chất dược động học (ảnh hưởng hấp thu, chuyển hóa, thải trừ) hoặc dược lực học ^[3]. NSAID cạnh tranh quá trình bài tiết tích cực qua ống thận với các acid hữu cơ khác ^[2]. Việc dùng đồng thời probenecid gây ức chế bài tiết glucuronide qua thận, dẫn đến tích lũy trong huyết tương của các NSAID thải trừ chủ yếu qua con đường này như naproxen, ketoprofen, indomethacin, carprofen ^[3].

Ngược lại, NSAID cũng làm suy giảm lưu lượng máu đến thận, làm giảm sự bài tiết của nhiều chất qua ống thận, dẫn đến việc làm tăng nồng độ và nguy cơ độc tính của các thuốc có khoảng điều trị hẹp như lithium hoặc digoxin khi dùng chung ^[4], ^[5].

Các bằng chứng nghiên cứu về tác động cộng gộp gây độc thận

Dù chưa có dữ liệu trực tiếp trong nghiên cứu này đối với thanh mộc hương, nguy cơ độc thận khi kết hợp NSAID với các tác nhân ảnh hưởng thận khác đã được ghi nhận rõ qua các nghiên cứu lâm sàng.

Một nghiên cứu hồi cứu thực hiện tại Phòng khám Nội tổng quát thuộc Trung tâm Y tế Đại học Nebraska (công bố năm 1990) đã đánh giá tương tác giữa thuốc ức chế men chuyển (ACE) và NSAID ^[6]. Nghiên cứu kiểm tra hồ sơ của 2.278 bệnh nhân dùng NSAID đơn thuần, 328 bệnh nhân dùng thuốc ức chế ACE đơn thuần và 162 bệnh nhân dùng kết hợp cả hai loại ^[6]. Kết quả cho thấy không ghi nhận trường hợp suy thận nào ở nhóm dùng đơn trị liệu, nhưng lại phát hiện 3 trường hợp suy thận có hồi phục ở nhóm dùng đồng thời cả hai loại thuốc ^[6]. Nghiên cứu kết luận NSAID và ức chế ACE có thể tương tác hiệp đồng làm tổn hại chức năng thận ^[6].

Một nghiên cứu đoàn hệ lâm sàng công bố năm 2018 trên các bệnh nhân trưởng thành ghép tạng đặc hoặc ghép tế bào gốc tạo máu đồng loại nhập viện dùng thuốc ức chế calcineurin (CNI) đã làm rõ nguy cơ tổn thương thận khi dùng thêm NSAID ^[7]. Nghiên cứu đánh giá 41 bệnh nhân dùng CNI phối hợp với NSAID (đường uống hoặc tiêm truyền) so sánh với 126 bệnh nhân dùng CNI đơn thuần ^[7].

Kết quả nghiên cứu năm 2018 cho thấy tỷ lệ tổn thương thận cấp mới xuất hiện là 12,2% (5/41 bệnh nhân) ở nhóm dùng chung với NSAID, so với 5,6% (7/126 bệnh nhân) ở nhóm không dùng NSAID (tỷ số nguy cơ tương đối RR là 2,20; khoảng tin cậy 95%: 0,74 đến 6,54) ^[7]. Đồng thời, tình trạng tăng creatinin huyết thanh so với ban đầu xảy ra ở 80,5% bệnh nhân dùng CNI kết hợp NSAID so với 56,3% ở nhóm chỉ dùng CNI (p = 0,001) ^[7]. Việc sử dụng NSAID là một yếu tố dự báo độc lập cho sự gia tăng nhanh nồng độ creatinin huyết thanh, với tỷ lệ suy giảm chức năng thận cao nhất ở những người dùng ketorolac đường tiêm ^[7].

Ngoài ra, các báo cáo cũng cảnh báo tình trạng suy thận và tăng kali máu đã được ghi nhận khi phối hợp thuốc lợi tiểu triamterene với indomethacin ^[4]. Phối hợp hai thuốc NSAID với nhau cũng không mang lại lợi ích điều trị mà chỉ làm tăng độc tính ^[8].

Lợi ích, giới hạn bằng chứng và các hiểu lầm thường gặp

Các dữ liệu y học đã làm sáng tỏ rằng bản thân NSAID có thể gây ra những thay đổi huyết động học nặng nề tại thận ^[1]. Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của dữ liệu được cung cấp ở đây là chưa có nghiên cứu nào đo lường độc tính cụ thể của việc kết hợp giữa dược liệu chi Aristolochia (thanh mộc hương) với thuốc NSAID. Do đó, thông tin về "nguy cơ suy thận tăng gấp đôi" khi phối hợp riêng hai hoạt chất này là chưa đủ cơ sở dữ liệu xác thực trực tiếp.

Một hiểu lầm phổ biến là nhiều người cho rằng dược liệu tự nhiên luôn lành tính, có thể thoải mái uống kèm thuốc giảm đau tân dược để "hỗ trợ làm mát cơ thể" hay "giảm nhanh cơn đau". Trên thực tế, khi một cơ quan như thận đang phải chịu áp lực giảm lưu lượng máu do thuốc giảm đau gây ra ^[1], bất kỳ chất chuyển hóa nào có tính độc với tế bào ống thận đi vào cơ thể cùng lúc đều có nguy cơ tạo ra tổn thương cộng gộp nguy hiểm. Sự kết hợp không kiểm soát này hoàn toàn có thể đẩy thận vào tình trạng suy cấp tính mà người bệnh không hề hay biết.

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Tất cả người bệnh tuyệt đối không được tự ý kết hợp các thuốc giảm đau nhóm NSAID với các loại thuốc hay thảo dược khác khi chưa có chỉ định của nhân viên y tế ^[8]. Nhóm người có nguy cơ tổn thương thận cao nhất bao gồm:

• Người cao tuổi, người có bệnh lý nền làm giảm tốc độ lọc cầu thận từ trước ^[1].
• Người đang mắc bệnh thận mạn tính hoặc có tiền sử suy giảm chức năng thận ^[1].
• Bệnh nhân đang sử dụng các loại thuốc điều trị huyết áp, tim mạch như thuốc ức chế men chuyển ACE, thuốc lợi tiểu triamterene ^[8], ^[4], ^[6].
• Bệnh nhân ghép tạng đang dùng thuốc ức chế miễn dịch nhóm CNI ^[7].
• Bệnh nhân đang điều trị bằng các thuốc có độc tính thận hoặc khoảng điều trị hẹp như methotrexate liều cao, cyclosporin, aminoglycoside ^[8], ^[5].

Đối với người trẻ tuổi khỏe mạnh không có bệnh lý nền, NSAID ít gây hại nghiêm trọng khi dùng đúng cách, nhưng việc lạm dụng liều cao hoặc kéo dài vẫn làm tăng nguy cơ tổn thương thận do tác dụng phụ thuộc vào liều dùng ^[1].

Hướng dẫn sử dụng thuốc an toàn trong thực tế

Để bảo vệ thận khi cần dùng thuốc giảm đau kháng viêm, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Dùng đúng liều lượng vừa phải và trong thời gian ngắn nhất có thể theo chỉ định của bác sĩ hoặc hướng dẫn trên nhãn thuốc; tránh lạm dụng kéo dài ^[1].
• Không tự ý phối hợp đồng thời hai loại thuốc NSAID với nhau vì không tăng hiệu quả mà làm tăng độc tính ^[8].
• Không tùy tiện sử dụng các bài thuốc dân gian, bột thảo dược, củ rễ cây không rõ nguồn gốc (như thanh mộc hương trôi nổi) cùng lúc với thuốc Tây y.
• Luôn uống đủ nước hàng ngày trừ khi có chỉ định hạn chế dịch của bác sĩ, nhằm duy trì tuần hoàn máu và hỗ trợ chức năng bài tiết.
• Chủ động thông báo cho bác sĩ danh sách tất cả các loại thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thảo dược đang dùng để được tầm soát tương tác nguy hiểm trước khi chỉ định dùng NSAID ^[4].

Tóm lại, thuốc giảm đau kháng viêm NSAID mang lại hiệu quả cao trong việc đẩy lùi các cơn đau nhức nhưng tiềm ẩn nguy cơ làm giảm lưu lượng máu tới thận và gây suy thận cấp ^[1]. Việc tự ý phối hợp NSAID với các loại dược liệu không rõ độ an toàn có thể khiến thận chịu thêm áp lực đào thải nặng nề. Người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi phối hợp bất kỳ loại thuốc hay thực phẩm chức năng nào.