Nhiều người có thói quen xay ép các loại rau lá xanh đậm để thanh lọc cơ thể hoặc giảm cân mỗi ngày. Phương pháp này thường được xem là lành mạnh, tuy nhiên việc uống nước ép rau xanh đậm đậm đặc với lượng lớn lại tiềm ẩn nguy cơ gây lắng đọng tinh thể oxalate và dẫn đến tổn thương thận nghiêm trọng [1], [2].
Thói quen dung nạp một lượng lớn oxalate qua đường uống có thể trực tiếp gây ra bệnh thận oxalate thứ phát, khiến các tinh thể canxi oxalate lắng đọng tại ống thận và làm suy giảm chức năng thận cấp tính hoặc mạn tính [3], [4].
Cơ chế lắng đọng tinh thể canxi oxalate gây hại cho thận
Oxalate là một axit dicarboxylic đơn giản có tự nhiên trong nhiều loại thực vật và rau ăn lá xanh [4]. Hợp chất này được cơ thể hấp thu chủ yếu qua dạ dày, ruột non và ruột già sau khi ăn uống các thực phẩm giàu oxalate [4]. Bên cạnh nguồn ngoại sinh từ thực phẩm, oxalate còn được sinh ra nội sinh từ quá trình phân giải axit ascorbic (vitamin C) và các axit amin [4].
Khi lượng oxalate đi vào cơ thể quá nhiều, nồng độ oxalate trong nước tiểu tăng vọt dẫn đến tình trạng quá bão hòa canxi oxalate [5]. Sự bão hòa này thúc đẩy quá trình hình thành tinh thể, gây ra sỏi tiết niệu và làm lắng đọng các tinh thể canxi oxalate ngay trong nhu mô thận, tạo nên bệnh thận oxalate [5].
Tại thận, canxi oxalate kết tủa trực tiếp trong lòng các ống lượn gần [3]. Sự hiện diện của các tinh thể này gây tổn thương tế bào biểu mô ống thận và kích hoạt phản ứng viêm mô kẽ nghiêm trọng [3]. Tình trạng tăng oxalate niệu còn làm gia tăng biểu hiện của phân tử gây tổn thương thận KIM-1, kéo theo hàng loạt phản ứng viêm và hoại tử tế bào [2]. Khi các tinh thể làm tắc nghẽn lòng ống thận diện rộng, người bệnh sẽ đối mặt với tình trạng suy thận cấp [1], [6].
Ngoài ra, ở hệ tiêu hóa, quá trình hấp thu oxalate chịu ảnh hưởng lớn từ lượng chất béo tự do [3]. Khi có tình trạng kém hấp thu chất béo, các axit béo tự do dư thừa trong lòng ruột sẽ liên kết và xà phòng hóa với canxi [3], [7]. Quá trình này ngăn cản canxi liên kết với oxalate để tạo thành hợp chất canxi oxalate không tan thải ra phân [3]. Do đó, lượng oxalate tự do hòa tan tăng vọt và được niêm mạc đại tràng hấp thu ồ ạt vào máu [3]. Đồng thời, các axit béo tự do và muối mật cũng làm tăng tính thấm của niêm mạc ruột đối với oxalate [3].
Bằng chứng khoa học về nguy cơ từ các đợt "thanh lọc" bằng nước ép
Các nghiên cứu lâm sàng đã ghi nhận nhiều trường hợp suy thận nặng liên quan trực tiếp đến trào lưu uống nước ép rau củ đậm đặc để thanh lọc cơ thể [1], [2].
Năm 2018, một báo cáo lâm sàng đã công bố trường hợp một phụ nữ 65 tuổi bị suy thận cấp tiến triển thành bệnh thận giai đoạn cuối sau khi thực hiện chế độ "thanh lọc" bằng sinh tố xanh [1]. Bệnh nhân này sử dụng sinh tố chế biến từ các loại rau lá xanh và trái cây chứa hàm lượng oxalate rất cao [1]. Trước đó, bà có chức năng thận hoàn toàn bình thường nhưng có tiền sử phẫu thuật bắc cầu dạ dày và vừa trải qua đợt điều trị kháng sinh kéo dài [1]. Kết quả sinh thiết thận cho thấy sự xuất hiện dày đặc của các tinh thể canxi oxalate lưỡng chiết trong biểu mô và lòng ống thận [1]. Cuối cùng, chức năng thận của người bệnh không thể hồi phục và phải phụ thuộc vào lọc máu vĩnh viễn [1].
Một nghiên cứu tổng quan hệ thống công bố năm 2018 đã phân tích các dữ liệu về bệnh thận oxalate thứ phát [3]. Kết quả chỉ ra rằng việc tăng lượng oxalate sẵn có trong ruột và tăng tiêu thụ oxalate qua chế độ ăn là những nguyên nhân phổ biến nhất gây ra bệnh lý này [3]. Trong các biểu hiện lâm sàng của bệnh thận oxalate, tổn thương thận cấp chiếm tỷ lệ cao nhất với 35%, tiếp theo là đợt cấp trên nền bệnh thận mạn chiếm 29% [3]. Tỷ lệ bệnh nhân biểu hiện đồng thời cả bệnh thận và sỏi thận chiếm 26%, trong khi 10% khởi phát trực tiếp dưới dạng bệnh thận mạn [3].
Năm 2017, một nghiên cứu khác đã báo cáo về 4 trường hợp mắc bệnh thận mạn do tăng oxalate niệu bắt nguồn từ chế độ ăn uống [2]. Trong đó, có 3 trường hợp bị suy giảm chức năng thận do thói quen "juicing" - tức là uống một lượng lớn nước ép chiết xuất từ nhiều loại rau củ khác nhau trong thời gian dài [2]. Hình ảnh mô bệnh học qua sinh thiết thận của các bệnh nhân này đều cho thấy sự lắng đọng tinh thể oxalate trong lòng ống thận, hiện tượng thoái hóa ống thận lan tỏa cùng mức độ viêm và xơ hóa mô kẽ rõ rệt [2]. Đáng chú ý, sau khi các bệnh nhân ngừng hoàn toàn việc nạp oxalate liều cao từ nước ép rau củ, chức năng thận đã có sự cải thiện bền vững [2].
Năm 2021, một trường hợp lâm sàng ghi nhận bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tiến triển nặng thành suy thận cấp sau khi tăng mạnh lượng tiêu thụ rau xanh trong nhiều tháng [4]. Kết quả sinh thiết thận của bệnh nhân cho thấy tình trạng tổn thương ống thận cấp, teo ống thận, xơ hóa mô kẽ và sự tích tụ dày đặc của các tinh thể canxi oxalate [4]. Do tổn thương quá nặng và không có dấu hiệu hồi phục lâm sàng, bệnh nhân đã phải duy trì lọc máu chu kỳ [4].
Nguy cơ lắng đọng oxalate không chỉ đến từ rau củ tươi mà còn liên quan đến tiền chất của oxalate là vitamin C [8], [6]. Một báo cáo lâm sàng ghi nhận trường hợp bệnh nhân đái tháo đường có chức năng thận ban đầu bình thường, nhưng đã rơi vào suy thận cấp phải chạy thận nhân tạo chỉ sau 1 tuần áp dụng chế độ ăn toàn nước ép [8]. Axit ascorbic dung nạp vào cơ thể được chuyển hóa một phần thành axit oxalic, dẫn đến sự kết tủa tinh thể và phá hủy ống thận [8], [6].
Lợi ích của rau xanh và giới hạn của các bằng chứng hiện có
Rau xanh là nguồn cung cấp chất xơ, vitamin và khoáng chất rất tốt cho sức khỏe tổng thể. Việc ăn rau xanh nguyên bản trong các bữa ăn hàng ngày vẫn là thói quen dinh dưỡng được khuyến khích cho đa số người khỏe mạnh. Tuy nhiên, ranh giới giữa lợi ích và tác hại nằm ở cách thức chế biến và liều lượng dung nạp vào cơ thể [1], [2].
Hầu hết các nghiên cứu cảnh báo nguy cơ suy thận do oxalate tập trung vào hình thức uống nước ép hoặc sinh tố đậm đặc với tần suất liên tục [1], [2]. Khi ép lấy nước, lượng lớn rau xanh bị cô đặc lại khiến lượng oxalate nạp vào cơ thể vượt xa khả năng đào thải bình thường của thận [1].
Dù vậy, các bằng chứng hiện nay chủ yếu đến từ các báo cáo ca bệnh lâm sàng, chuỗi ca bệnh hoặc nghiên cứu tổng quan hệ thống trên nhóm đối tượng có sẵn nguy cơ [1], [3]. Bệnh thận oxalate do ăn uống thường hiếm gặp ở những người có thể trạng khỏe mạnh, uống đủ nước và duy trì chế độ dinh dưỡng đa dạng [5]. Đồng thời, các xét nghiệm hình ảnh và xét nghiệm nước tiểu thông thường đôi khi không phát hiện được tinh thể canxi oxalate, khiến việc chẩn đoán phải dựa vào sinh thiết thận [2], [4].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nước ép rau xanh
Nhiều người tin rằng nước ép rau xanh đậm có thể thanh lọc độc tố cho thận và uống càng nhiều càng tốt. Thực tế, không có bằng chứng khoa học nào cho thấy uống dịch chiết cô đặc từ rau củ giúp giải độc cho thận, ngược lại lượng oxalate đậm đặc từ các loại rau như rau bina (cải bó xôi) hay củ cải đường còn tạo gánh nặng chuyển hóa cực lớn cho cơ quan này [1], [4].
Một ngộ nhận khác là tinh thể oxalate chỉ gây ra sỏi thận thông thường và có thể dễ dàng tán sỏi hoặc tống xuất ra ngoài. Trên thực tế, sỏi đường tiết niệu chỉ là một khía cạnh của tình trạng tăng oxalate niệu [3], [5]. Nguy hiểm hơn, oxalate có thể lắng đọng âm thầm dưới dạng vi tinh thể ngay trong lòng các ống thận và nhu mô thận, gây viêm kẽ thận, teo ống thận và hoại tử thận mà không hề tạo thành viên sỏi lớn nhìn thấy được trên phim chụp [2], [4].
Nhiều người cũng cho rằng nếu nước tiểu không có tinh thể canxi oxalate thì thận hoàn toàn an toàn. Nghiên cứu y khoa đã chỉ ra rằng các tinh thể canxi oxalate nhiều khi không xuất hiện trong nước tiểu của bệnh nhân bị tổn thương thận do oxalate, điều này dễ dẫn đến chẩn đoán sót hoặc nhầm lẫn với các dạng viêm thận kẽ khác [2].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Không phải ai uống nước ép rau xanh cũng bị suy thận, nhưng các nhóm đối tượng sau đây có nguy cơ rất cao gặp phải biến chứng lắng đọng oxalate:
Người có tiền sử phẫu thuật đường tiêu hóa: Những người từng trải qua phẫu thuật bắc cầu dạ dày hoặc phẫu thuật ruột non có nguy cơ cao bị tăng hấp thu oxalate tại ruột [1], [3], [7]. Tình trạng kém hấp thu mỡ sau phẫu thuật thúc đẩy hấp thu tự do oxalate vào máu, dẫn đến biến chứng thận khi nạp nhiều rau củ chứa oxalate [1], [7].
Người mắc các bệnh lý đường ruột mạn tính: Bệnh nhân viêm ruột, bệnh celiac, viêm tụy mạn tính hoặc xơ nang đều có sự suy giảm hấp thu chất béo, từ đó gián tiếp làm tăng tính thấm và hấp thu oxalate qua niêm mạc đại tràng [3], [7].
Người vừa dùng kháng sinh kéo dài: Đường ruột bình thường có sự hiện diện của vi khuẩn kỵ khí Oxalobacter formigenes có khả năng phân giải oxalate từ thực phẩm [3]. Việc dùng kháng sinh kéo dài làm suy giảm sự cư trú của loài vi khuẩn này, khiến ruột hấp thu nhiều oxalate hơn và làm tăng nồng độ oxalate trong nước tiểu [1], [3].
Người đã có bệnh nền thận: Bệnh nhân mắc bệnh thận mạn có khả năng lọc và bài tiết oxalate kém hơn bình thường [4]. Việc tăng tiêu thụ thực phẩm giàu oxalate ở nhóm này có thể đẩy nhanh tốc độ suy thận, dẫn đến tổn thương thận cấp tính và phải phụ thuộc vào chạy thận nhân tạo [4], [8].
Người cao tuổi, người mắc bệnh tiểu đường hoặc thường xuyên mất nước: Tình trạng thiếu dịch là yếu tố kích hoạt khiến nước tiểu bị cô đặc, làm các tinh thể oxalate dễ dàng kết tủa trong thận [8], [5].
Gợi ý cách áp dụng thực tế để bảo vệ thận
Để tận dụng giá trị dinh dưỡng của rau xanh mà không gây nguy cơ cho thận, người tiêu dùng nên lưu ý các hướng dẫn sau:
Hạn chế việc ép lấy dịch cô đặc từ các loại rau có hàm lượng oxalate cao: Rau bina (spinach), củ cải đường, lá củ cải là những thực vật chứa lượng oxalate rất lớn [4]. Tránh sử dụng các loại rau này để ép thành những cốc sinh tố đậm đặc uống hàng ngày [1], [2]. Thay vào đó, nên ăn rau nguyên dạng nấu chín với lượng vừa phải trong bữa ăn gia đình.
Đảm bảo uống đủ nước mỗi ngày: Cung cấp đủ nước cho cơ thể là biện pháp cơ bản giúp làm loãng nồng độ oxalate trong nước tiểu, hạn chế tình trạng bão hòa và ngăn ngừa sự hình thành tinh thể canxi oxalate [5]. Tuyệt đối không để cơ thể rơi vào trạng thái mất nước kéo dài [8], [5].
Chú ý khi bổ sung vitamin C: Không tự ý bổ sung vitamin C liều cao từ thực phẩm chức năng hoặc các loại nước ép giàu axit ascorbic, vì loại vitamin này chuyển hóa trực tiếp thành axit oxalic trong cơ thể và có thể thúc đẩy tổn thương ống thận [8], [6].
Tham khảo ý kiến y tế khi có bệnh nền: Những người mắc bệnh thận mạn, bệnh lý đường tiêu hóa hoặc vừa trải qua phẫu thuật dạ dày cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng thực đơn phù hợp, tránh tự ý áp dụng các liệu trình thanh lọc cơ thể chưa qua kiểm chứng [1], [5].
Duy trì chế độ ăn uống cân bằng, đa dạng thực phẩm là nguyên tắc quan trọng để bảo vệ sức khỏe. Việc lạm dụng nước ép rau xanh đậm đặc không giúp tăng cường chức năng thải độc mà còn có thể gây tổn thương thận nghiêm trọng do lắng đọng oxalate. Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường về tiết niệu hoặc sức khỏe giảm sút sau các đợt thanh lọc cơ thể, người dân cần đến ngay các cơ sở y tế để được thăm khám và can thiệp kịp thời.
