Nhiều người chăm sóc da kỹ lưỡng, dùng đủ loại kem bôi ngoài da nhưng các nốt mụn viêm sưng đỏ dai dẳng mãi không dứt. Đa số thường chỉ tập trung làm sạch bề mặt da hoặc thay đổi mỹ phẩm mà ít chú ý đến các chỉ số vi chất bên trong cơ thể. Một trong những yếu tố sinh học nội sinh nhận được nhiều sự quan tâm của y học da liễu gần đây là nồng độ vitamin D trong máu.

Vitamin D, cụ thể là dạng tuần hoàn 25-hydroxyvitamin D [25(OH)D], đóng vai trò thiết yếu trong việc điều hòa miễn dịch và kiểm soát phản ứng viêm tại các nang lông tuyến bã [1], [2]. Tình trạng thiếu hụt dưỡng chất này có mối liên hệ mật thiết với sự bùng phát và mức độ nặng của mụn trứng cá viêm [1], [3], [4].

Cơ chế sinh học: Vitamin D dập tắt phản ứng viêm da ra sao?

Mụn trứng cá là một bệnh lý viêm mạn tính của đơn vị nang lông - tuyến bã, thường xuất hiện tại các vùng có mật độ tuyến bã nhờn nhạy cảm với hormone cao như mặt, cổ, ngực, lưng trên và cánh tay trên [1]. Quá trình sinh bệnh liên quan trực tiếp đến hiện tượng tăng sừng hóa nang lông, tăng tiết bã nhờn, sự cư trú của vi khuẩn Propionibacterium acnes và phản ứng viêm tại chỗ [1], [2], [4].

Trong các thí nghiệm in vitro, vitamin D đã được chứng minh khả năng điều hòa sự tăng sinh và biệt hóa của tế bào sừng (keratinocyte) cũng như tế bào tuyến bã nhờn (sebocyte) [1], [2]. Khi quá trình này diễn ra trơn tru, hiện tượng bít tắc cổ nang lông sẽ giảm thiểu đáng kể [1], [2]. Ngoài ra, vi chất này còn có đặc tính chống hình thành nhân mụn (anti-comedogenic), điều hòa hệ thống miễn dịch và hoạt động như một chất chống oxy hóa [1], [2].

Ở khía cạnh miễn dịch, sự xâm nhập và cư trú của vi khuẩn P. acnes kích thích cơ thể sản sinh các tín hiệu gây viêm [4]. Nồng độ 25-hydroxyvitamin D đầy đủ đóng vai trò như một chiếc "phanh" ức chế sự bùng nổ của các cytokin tiền viêm [3], [4]. Ngược lại, khi cơ thể rơi vào tình trạng thiếu hụt vitamin D, hệ thống kiểm soát này suy yếu, khiến phản ứng viêm lan rộng, biến các nhân mụn nhỏ thành các tổn thương viêm nặng hơn như sẩn, mụn mủ hoặc nang cục sưng đau [2], [4].

Bằng chứng lâm sàng: Người bị mụn thường thiếu vitamin D

Mối liên hệ giữa nồng độ 25(OH)D huyết thanh và bệnh mụn trứng cá đã được ghi nhận qua hàng loạt nghiên cứu lâm sàng đối chứng tại nhiều quốc gia.

Tại một phòng khám y học gia đình, một nghiên cứu sàng lọc dữ liệu bệnh án trong 10 năm đã xác định 453 bệnh nhân được chẩn đoán mụn trứng cá [1]. Khi so sánh với nhóm đối chứng ghép cặp về tuổi (chênh lệch trong vòng 12 tháng) và giới tính không mắc bệnh, các nhà khoa học phát hiện mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa tình trạng thiếu hụt vitamin D (dưới 50 nmol/L) với chẩn đoán mắc mụn trứng cá [1].

Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2020 trên 68 bệnh nhân mụn trứng cá và 50 người khỏe mạnh làm đối chứng cho thấy nồng độ 25(OH)D trong máu ở nhóm mụn trứng cá thấp hơn rõ rệt so với nhóm chứng (p = 0,003) [5]. Kết quả này không bị ảnh hưởng bởi độ tuổi, giới tính hay mức độ tiếp xúc với ánh nắng mặt trời [5].

Tương tự, nghiên cứu năm 2015 trên 43 bệnh nhân mụn trứng cá dạng nang cục (nodulocystic acne) mới chẩn đoán và 46 người đối chứng khỏe mạnh (độ tuổi trung bình lần lượt là 23,13 ± 5,78 tuổi và 25,23 ± 4,73 tuổi) chỉ ra rằng: bệnh nhân mụn nang cục có nồng độ 25(OH)D thấp hơn rõ rệt so với người khỏe mạnh (p < 0,05) [2]. Đáng chú ý, các chỉ số sinh hóa khác như canxi, phospho, men phosphatase kiềm (ALP), hormone cận giáp (PTH) và chỉ số khối cơ thể (BMI) giữa hai nhóm không có sự khác biệt [2].

Dữ liệu tổng hợp từ một phân tích gộp năm 2021 rà soát các cơ sở dữ liệu PubMed, EMBASE, MEDLINE và Cochrane đến tháng 12 năm 2020 cũng khẳng định nồng độ 25(OH)D ở người bệnh mụn trứng cá thấp hơn đáng kể so với người bình thường, với độ lệch trung bình chuẩn là -7,66 ng/ml (khoảng tin cậy 95%: -10,92 đến -4,40) [6]. Bệnh mụn trứng cá dạng này được ghi nhận ảnh hưởng đến khoảng 85% thanh thiếu niên và người trẻ tuổi [6], [4].

Thiếu vitamin D tương quan trực tiếp với các chất gây viêm

Không chỉ dừng lại ở việc thiếu hụt, nồng độ vitamin D trong máu còn tỷ lệ nghịch với các dấu ấn viêm phá hủy mô da.

Một nghiên cứu năm 2021 đánh giá nồng độ 25(OH)D và interleukin-17 (IL-17) ở 50 bệnh nhân mụn trứng cá và 30 người đối chứng khỏe mạnh [4]. Tỷ lệ thiếu hụt vitamin D ở nhóm mụn lên tới 28%, trong khi ở nhóm chứng chỉ là 6,7% (p = 0,022) [4]. Nồng độ 25(OH)D tỷ lệ nghịch với độ nghiêm trọng của mụn theo thang điểm GAGS (p < 0,001) [4].

Đồng thời, nồng độ IL-17 – một cytokin tiền viêm mạnh mẽ – ở nhóm bệnh nhân mụn trứng cá tăng cao đáng kể (8,215 ± 5,33 pg/mL) so với nhóm chứng (2,486 ± 2,12 pg/mL) với p < 0,001 [4]. Nghiên cứu xác nhận mối tương quan âm tính rất chặt chẽ giữa nồng độ IL-17 và nồng độ 25(OH)D (hệ số tương quan r = -0,668, p < 0,001) [4].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng năm 2021 trên 100 bệnh nhân mụn và 100 người khỏe mạnh cũng ghi nhận nồng độ 25(OH)D ở nhóm bệnh thấp hơn nhóm chứng và tỷ lệ nghịch với độ nặng của mụn [3]. Khi 100 bệnh nhân này được chia ngẫu nhiên để uống 0,25 microgram alfacalcidol (dạng hoạt tính của vitamin D) mỗi ngày hoặc giả dược trong 3 tháng, nhóm dùng alfacalcidol ghi nhận nồng độ 25(OH)D tăng lên rõ rệt (p < 0,05) [3]. Kèm theo đó, trung vị nồng độ của hai chất gây viêm quan trọng là Interleukin-6 (IL-6) và yếu tố hoại tử u alpha (TNF-alpha) trong máu đã giảm đi có ý nghĩa thống kê so với ban đầu và so với nhóm dùng giả dược (p < 0,05) [3].

Những góc nhìn đa chiều và điểm chưa thống nhất

Mặc dù phần lớn nghiên cứu chỉ ra mối liên hệ tiêu cực giữa thiếu vitamin D và mụn trứng cá, các bằng chứng y khoa vẫn tồn tại một số kết quả chưa đồng nhất đòi hỏi sự thận trọng khi đánh giá.

Một nghiên cứu năm 2019 theo dõi 90 bệnh nhân mụn trứng cá và 60 người đối chứng khỏe mạnh lại ghi nhận nồng độ 25(OH)D ban đầu ở nhóm mụn cao hơn nhóm chứng (p = 0,001) [7]. Tuy nhiên, nghiên cứu này vẫn quan sát thấy mối tương quan nghịch giữa nồng độ 25(OH)D và mức độ nặng của mụn trước can thiệp (p = 0,001) [7]. Khi bệnh nhân được điều trị bằng thuốc uống isotretinoin với liều 0,75 mg/kg/ngày trong 3 tháng, nồng độ 25(OH)D trong máu đã tăng lên rõ rệt (p = 0,001) [7].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2020 trên 68 bệnh nhân mụn dù ghi nhận nồng độ vitamin D thấp hơn có ý nghĩa thống kê, nhưng lại không tìm thấy mối tương quan giữa mức độ nặng của mụn và lượng 25(OH)D huyết thanh [5]. Tương tự, nghiên cứu năm 2021 về chỉ số BMI và vitamin D trên 50 bệnh nhân mụn cho thấy sự khác biệt về nồng độ vitamin D trung bình giữa hai nhóm chưa đạt ý nghĩa thống kê tổng thể, dù tỷ lệ thiếu vitamin D xuất hiện tới 60% ở nhóm mụn rất nặng và 33% ở nhóm mụn nặng [8]. Tình trạng thừa cân, tăng BMI cũng chiếm tới 80% ở nhóm mụn rất nặng và 73,33% ở nhóm nặng [8].

Những khác biệt này chứng minh mụn trứng cá là một bệnh lý đa căn nguyên phức tạp [1]. Vitamin D là một yếu tố điều biến miễn dịch quan trọng, nhưng không phải là nguyên nhân duy nhất quyết định toàn bộ diện mạo bệnh học [1], [8].

Hiểu lầm thường gặp khi điều trị mụn bằng Vitamin D

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần phơi nắng thật nhiều là có thể trị sạch mụn trứng cá. Thực tế, nghiên cứu năm 2020 ghi nhận không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về nồng độ 25(OH)D giữa các nhóm theo mức độ tiếp xúc với ánh nắng mặt trời [5]. Việc phơi nắng gắt quá mức không được kiểm soát còn có thể gây tổn thương tế bào sừng, tăng phản ứng oxy hóa và khiến da tổn thương thêm.

Một sai lầm nghiêm trọng khác là tự ý mua các chế phẩm vitamin D liều cao để uống với hy vọng "cắt đứt" mụn viêm nhanh chóng. Vitamin D là vitamin tan trong dầu, có khả năng tích lũy trong cơ thể nếu dùng quá liều kéo dài. Nghiên cứu lâm sàng can thiệp thành công kiểm soát chỉ số viêm IL-6 và TNF-alpha chỉ sử dụng liều hoạt tính rất thấp là 0,25 microgram alfacalcidol mỗi ngày dưới sự giám sát chặt chẽ [3]. Việc bổ sung không đúng cách hoặc lạm dụng có thể gây ra nhiều tác dụng phụ chuyển hóa.

Bổ sung vitamin D không thể thay thế hoàn toàn các phác đồ y khoa chuẩn như thuốc bôi hay thuốc uống đặc trị như isotretinoin khi có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa [7].

Ai nên thận trọng khi theo dõi và bổ sung Vitamin D?

Những người bị mụn trứng cá dai dẳng, tái phát nhiều lần dù đã chăm sóc da chuẩn y khoa nên tới các cơ sở y tế kiểm tra nồng độ 25(OH)D huyết thanh. Tình trạng thiếu hụt vitamin D huyết thanh (dưới 50 nmol/L hoặc dưới 20 ng/mL) là dấu hiệu cảnh báo hệ miễn dịch tại chỗ đang thiếu đi sự hỗ trợ cần thiết [1], [2].

Những bệnh nhân bị mụn trứng cá thể nặng hoặc rất nặng, mụn nang cục sưng tấy cần được đánh giá kỹ lưỡng hơn [2], [8]. Nhóm đối tượng có chỉ số khối cơ thể (BMI) cao, thừa cân béo phì đi kèm mụn nặng cũng có tỷ lệ thiếu hụt vitamin D cao hơn rõ rệt (chiếm tới 60% ở nhóm rất nặng) [8].

Những người mắc các bệnh lý liên quan đến chuyển hóa canxi, bệnh tuyến cận giáp hoặc bệnh thận cần tuyệt đối tuân thủ hướng dẫn y tế trước khi bổ sung bất kỳ dạng vitamin D nào [2]. Khi đang sử dụng các thuốc điều trị mụn kê đơn như isotretinoin, người bệnh không tự ý dùng thêm vitamin D mà phải tham khảo ý kiến của bác sĩ da liễu để tránh tương tác thuốc và bảo đảm an toàn [7].

Cách cải thiện mức Vitamin D an toàn trong đời sống

Để hỗ trợ kiểm soát mụn viêm và duy trì nồng độ vi chất cân bằng, người bệnh nên chủ động điều chỉnh lối sống một cách khoa học:

Về mặt xét nghiệm, đo nồng độ 25(OH)D trong máu là phương pháp chuẩn xác nhất để xác định chính xác cơ thể có đang thiếu hụt hay không trước khi quyết định can thiệp [5], [2].

Về chế độ ăn uống, tăng cường các thực phẩm giàu dưỡng chất như cá béo, trứng và các sản phẩm tăng cường vi chất. Chế độ dinh dưỡng nên được cân đối, tránh để thừa cân vì tình trạng tăng BMI có mối liên hệ mật thiết với mức độ nghiêm trọng của mụn viêm [1], [8].

Về thói quen tiếp xúc ánh sáng, nên vận động ngoài trời vào thời điểm nắng dịu, kết hợp các biện pháp bảo vệ da phù hợp, tránh để da bị cháy nắng hoặc kích ứng nhiệt độ cao làm bùng phát tuyến bã nhờn. Nếu kết quả xét nghiệm cho thấy thiếu hụt nghiêm trọng, việc dùng các dạng vi chất hoạt tính như alfacalcidol hoặc thực phẩm bổ sung cần tuân theo liều lượng chỉ định của bác sĩ để đảm bảo an toàn, không phát sinh tác dụng phụ [3].

Vitamin D đóng vai trò tích cực trong việc điều hòa miễn dịch, giảm tiết các chất gây viêm như IL-6, TNF-alpha và IL-17 tại các ổ mụn [3], [4]. Tuy vậy, đây chỉ là một mắt xích hỗ trợ điều trị nội sinh chứ không phải là phương thuốc thần kỳ duy nhất. Một chiến lược toàn diện kết hợp chăm sóc da đúng cách, lối sống lành mạnh và tuân thủ phác đồ y khoa sẽ mang lại làn da khỏe mạnh bền vững.