Phụ huynh thường chú ý chiều cao trẻ tuổi dậy thì nhưng dễ bỏ qua mật độ xương bên trong. Học tập trong nhà nhiều, ít ra nắng khiến thanh thiếu niên hiện đại đối mặt nguy cơ thiếu hụt vi chất quan trọng cho khung xương.
Thiếu vitamin D tuổi dậy thì làm gián đoạn quá trình khoáng hóa xương, giảm khả năng đạt đỉnh khối lượng xương tối đa [1]. Hậu quả là mật độ khoáng xương thấp, tăng nguy cơ gãy xương lúc nhỏ và mắc bệnh loãng xương khi về già [2].
Cửa sổ vàng tích lũy đỉnh khối lượng xương
Phòng ngừa loãng xương bắt đầu từ thời thơ ấu và thanh thiếu niên vì phần lớn khối lượng xương tích lũy trong 2 thập kỷ đầu đời [3]. Tới cuối tuổi dậy thì, cơ thể đạt 90% đến 95% tổng hàm lượng khoáng xương của người trưởng thành [3].
Giai đoạn tăng trưởng là cơ hội quan trọng xây dựng đỉnh khối lượng xương [4]. Hơn một phần tư khối lượng xương người lớn được tích lũy ở tuổi 12 đến 14 đối với nữ và 13 đến 15 đối với nam [4]. Tối đa hóa đỉnh khối lượng xương ngay sau khi kết thúc dậy thì được xem là chìa khóa phòng ngừa nguyên phát bệnh loãng xương [5].
Yếu tố di truyền quyết định 60% đến 80% đỉnh khối lượng xương [4]. Lối sống gồm chế độ ăn và hoạt động thể chất cũng là yếu tố dự báo quá trình tích lũy xương [4]. Canxi và vitamin D là hai dưỡng chất dễ bị thiếu hụt nhất giai đoạn này [4].
Cơ chế vitamin D tác động lên khung xương đang lớn
Vitamin D thiết yếu cho quá trình chuyển hóa khoáng chất của xương cùng sự tăng trưởng, phát triển bộ xương [5]. Chất này đóng vai trò chủ chốt trong chuyển hóa xương, thiếu hụt nặng gây bệnh còi xương [2].
Ở mức độ thiếu hụt dưới lâm sàng (chưa biểu hiện triệu chứng rõ rệt), thiếu vitamin D vẫn gây hại cho sức khỏe xương từ trong bụng mẹ kéo dài đến tuổi dậy thì [2]. Tình trạng vitamin D thấp giai đoạn tăng trưởng làm suy giảm quá trình khoáng hóa xương [1]. Quá trình này khiến cơ thể đạt đỉnh khối lượng xương thấp hơn, dẫn tới tăng nguy cơ gãy xương cả khi còn nhỏ lẫn lúc về già [2].
Một cơ chế khác liên quan đến hormone tuyến cận giáp (PTH). Nghiên cứu năm 2007 ghi nhận nồng độ PTH trong máu có mối tương quan nghịch với mật độ khoáng xương (BMD) toàn thân, cột sống thắt lưng, toàn bộ xương đùi và phần giữa xương quay [6]. Cải thiện dinh dưỡng vitamin D giúp giảm nồng độ PTH trong máu, từ đó tác động tích cực lên đỉnh khối lượng xương [6].
Nghiên cứu khoa học nói gì về thiếu vitamin D tuổi dậy thì?
Nhiều nghiên cứu trên thế giới đã khảo sát thực trạng thiếu vitamin D và mối liên hệ với mật độ xương ở thanh thiếu niên.
Nghiên cứu cắt ngang năm 2007 thực hiện vào mùa đông trên 21 nữ sinh da đen từ 12 đến 14 tuổi tại một trung tâm nghiên cứu ngoại ô [6]. Các nhà khoa học đo nồng độ 25-hydroxyvitamin D (25-OHD, chỉ dấu sinh học đánh giá vitamin D trong máu) và hormone PTH, kết hợp đo mật độ xương bằng phương pháp hấp thụ tia X năng lượng kép (DXA) và chụp cắt lớp vi tính định lượng ngoại vi xương quay (p-QCT) [6]. Kết quả cho thấy 100% đối tượng bị thiếu vitamin D (nồng độ 25-OHD dưới 50 nmol/L), trong đó 9 em (43%) thiếu hụt nghiêm trọng (dưới 20 nmol/L) [6]. Lượng tiêu thụ trung bình hàng ngày của nhóm này là 540 mg canxi và 195 IU vitamin D [6]. Nồng độ PTH cao trong máu liên quan chặt chẽ tới sự sụt giảm mật độ khoáng xương toàn thân (hệ số tương quan r = -0.51, p = 0.02) [6]. Giới hạn của nghiên cứu là cỡ mẫu nhỏ, mối tương quan thuận giữa nồng độ 25-OHD trong máu và các chỉ số khối lượng xương chưa đạt ý nghĩa thống kê [6].
Nghiên cứu đoàn hệ tương lai năm 2016 theo dõi theo mùa trên 131 thanh thiếu niên da trắng từ 12 đến 15 tuổi tại 6 trường học ở Greater Manchester, Vương quốc Anh [7]. Nghiên cứu đo 25OHD máu, mức độ tiếp xúc ánh nắng cá nhân và lượng vitamin D ăn vào [7]. Những trẻ thiếu vitamin D (25OHD dưới 10 ng/ml tức 25 nmol/lít) ở ít nhất một mùa được đo mật độ xương bằng DXA và p-QCT [7]. Nồng độ 25OHD trung bình cao nhất vào tháng 9 (24,1 ng/ml) và thấp nhất vào tháng 1 (15,5 ng/ml) [7]. Trong năm, 16% trẻ bị thiếu hụt ở ít nhất một mùa và 79% ở mức không đủ (dưới 20 ng/ml tức 50 nmol/lít), ngay cả tháng 9 vẫn có 28% không đủ [7]. Các kỳ nghỉ giải thích 17% sự biến thiên đỉnh 25OHD [7]. Có 19 trẻ thiếu hụt được đo xương, kết quả cho thấy mật độ khoáng biểu kiến ở cổ xương đùi thấp hơn dữ liệu tham chiếu (P = 0,0002), 3 trẻ có điểm Z mật độ xương bè ở đầu xa xương quay từ -2,0 trở xuống [7]. Nghiên cứu chỉ ra phơi nắng tự nhiên không cung cấp đủ vitamin D cho trẻ [7].
Nghiên cứu phân tích cắt ngang năm 2018 khảo sát 421 nữ sinh trung học tại thành phố Jeddah, Ả Rập Xê Út, độ tuổi trung bình 17,2 [3]. Nghiên cứu dùng bảng câu hỏi và xét nghiệm máu đo vitamin D [3]. Nồng độ vitamin D trung bình đạt 46 nmol/L (dao động từ 10,8 đến 150,8 nmol/L) [3]. Tỷ lệ thiếu vitamin D lên tới 67,5% và mức không đủ là 21% [3]. Tiêu thụ các sản phẩm từ sữa có tương quan thuận có ý nghĩa thống kê với nồng độ vitamin D [3]. Giới hạn là nghiên cứu không tìm thấy mối liên hệ có ý nghĩa giữa tình trạng vitamin D với việc uống trà, cà phê, chỉ số nhân trắc học hay việc dùng viên bổ sung canxi, vitamin D [3].
Nghiên cứu năm 2020 phân tích dữ liệu của 1.063 thanh thiếu niên từ 12 đến 18 tuổi từ Khảo sát Kiểm tra Dinh dưỡng và Sức khỏe Quốc gia Hàn Quốc lần thứ 5 và thứ 6 (giai đoạn 2009-2011) [8]. Nghiên cứu phân loại thiếu vitamin D khi nồng độ 25-OHD từ 12 ng/mL trở xuống, không đủ là 12 đến 20 ng/mL, và đủ là trên 20 ng/mL [8]. Nồng độ 25-OHD trung bình của nhóm khảo sát ở mức thấp là 16,28 ng/ml; 21,9% bị thiếu và 58,5% không đủ [8]. Nhóm đủ vitamin D có điểm Z mật độ khoáng xương (BMD Z-scores) cao hơn có ý nghĩa so với nhóm thiếu ở toàn thân, cột sống thắt lưng và cổ xương đùi [8]. Nhóm đủ cũng có điểm Z cao hơn nhóm không đủ ở cổ xương đùi; nhóm không đủ lại cao hơn nhóm thiếu ở chỉ số toàn thân [8]. Nồng độ vitamin D, lượng canxi ăn vào, chỉ số khối cơ thể (BMI), khối lượng nạc (cơ), khối lượng mỡ và hoạt động thể chất đều liên quan thuận với điểm Z mật độ xương, trong đó khối lượng nạc là yếu tố độc lập mạnh nhất [8]. Sau khi hiệu chỉnh các yếu tố khác, nồng độ vitamin D vẫn duy trì mối liên hệ thuận với mật độ xương [8].
Khoảng trống bằng chứng và sự thiếu đồng thuận về ngưỡng chuẩn
Dù vai trò của vitamin D đã rõ, giới khoa học vẫn chưa thống nhất hoàn toàn về ngưỡng nồng độ 25(OH)D trong máu để định nghĩa mức "đủ" cũng như lượng vitamin D cần nạp vào để duy trì các ngưỡng này [1]. Giá trị 25 OHD dùng để xác định tình trạng thiếu hụt vitamin D vẫn còn gây tranh cãi [5].
Tài liệu tổng quan năm 2008 nhận định vai trò cụ thể của tình trạng vitamin D lên đỉnh khối lượng xương chưa được hiểu hết [4]. Kết quả từ các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên còn trái chiều và tác động của việc bổ sung vitamin D lên khả năng hấp thụ canxi ở trẻ em chưa được nghiên cứu kỹ [4].
Đánh giá năm 2013 cũng chỉ ra hiệu quả của việc uống bổ sung vitamin D nhằm cải thiện sức khỏe xương trong trường hợp thiếu hụt dưới lâm sàng vẫn chưa rõ ràng, đặc biệt ở giai đoạn đầu đời do thiếu các thử nghiệm đo lường mật độ xương [2]. Bằng chứng hiện có gợi ý lợi ích bổ sung sẽ lớn nhất hoặc chỉ giới hạn ở những trẻ có nồng độ 25-hydroxyvitamin D trong máu dưới 50 nmol/L hoặc thấp hơn nữa [2]. Các nhà khoa học kêu gọi cần thêm các thử nghiệm đủ dài trên phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh và trẻ em bị thiếu chất để lấp đầy khoảng trống bằng chứng [2].
Những hiểu lầm thường gặp về nắng và dưỡng chất
Hiểu lầm phổ biến là chỉ cần sinh hoạt bình thường ngoài trời là đủ vitamin D. Tại Vương quốc Anh, do cho rằng da tiếp xúc ánh nắng đã cung cấp vitamin D nên không có khuyến nghị lượng uống hàng ngày cho thanh thiếu niên [7]. Thực tế khảo sát tại đây cho thấy mức độ tiếp xúc nắng không cung cấp đủ vitamin D, khoảng một phần tư thanh thiếu niên vẫn không đủ chất này ngay cả vào thời điểm đỉnh nắng mùa hè [7].
Hiểu lầm thứ hai là chỉ chú trọng vitamin D mà quên các yếu tố tạo xương khác. Lượng canxi trong chế độ ăn dự báo 10% đến 15% lượng canxi giữ lại ở bộ xương trong tuổi dậy thì [4]. Khả năng giữ canxi cũng khác nhau theo giới tính và chủng tộc: nam giữ nhiều canxi hơn nữ, nữ da đen giữ nhiều canxi hơn nữ da trắng [4]. Ngoài ra, khối lượng cơ nạc mới là yếu tố độc lập mạnh nhất liên quan đến mật độ khoáng xương ở thanh thiếu niên [8].
Ai nên thận trọng với nguy cơ thiếu hụt và loãng xương?
Thanh thiếu niên có các hành vi lối sống bất lợi cần đặc biệt lưu ý. Các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi ảnh hưởng xấu đến sức khỏe xương bao gồm: ít tiêu thụ sản phẩm từ sữa, lười vận động thể chất, ít tiếp xúc ánh nắng, hút thuốc lá, tiêu thụ quá nhiều nước ngọt có ga và caffeine [3].
Chế độ ăn mặn nhiều muối làm tăng đào thải canxi qua nước tiểu, gây bất lợi cho xương [4]. Trẻ có cân nặng thấp cũng liên quan đến mật độ khoáng xương thấp [8]. Ngoài ra, vào mùa đông (như tháng 1), nồng độ vitamin D trong máu thường tụt xuống mức thấp nhất trong năm, cần chú ý dự phòng [7]. Những người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi tự ý dùng viên uống bổ sung.
Cách áp dụng thực tế giúp tối ưu mật độ xương tuổi dậy thì
Về liều lượng, khuyến nghị tiêu thụ hiện tại từ 10 đến 15 microgam/ngày (mug/day) có thể đủ để ngăn ngừa tình trạng thiếu hụt vitamin D (giữ mức 25(OH)D không tụt xuống dưới 25-30 nmol/l) [1]. Tuy nhiên, trẻ có thể cần lượng nạp vào lớn hơn để đạt ngưỡng đề xuất đại diện cho mức đầy đủ (25(OH)D trên 50 nmol/l) [1].
Trong chế độ ăn hàng ngày, trẻ nên tăng cường sử dụng các sản phẩm từ sữa vì nhóm thực phẩm này tương quan thuận với nồng độ vitamin D trong máu và cung cấp canxi [3]. Đồng thời, cần giảm muối trong khẩu phần ăn để hạn chế mất canxi qua đường tiểu, hạn chế nước ngọt và caffein [3][4].
Về vận động, tập thể dục giúp tăng cường tác dụng của canxi từ thức ăn thông qua việc cải thiện hình học của xương [4]. Vận động thể chất và phát triển khối cơ nạc đi đôi với việc gia tăng mật độ khoáng xương tại cột sống, xương đùi và toàn thân [8]. Trẻ cũng cần được khuyến khích hoạt động ngoài trời an toàn vào các ngày trong tuần và kỳ nghỉ để tận dụng nguồn vitamin D tự nhiên từ ánh nắng [7].
Giai đoạn dậy thì quyết định phần lớn vốn liếng khung xương của cả cuộc đời [3]. Kết hợp dinh dưỡng giàu canxi, đảm bảo đủ vitamin D và duy trì vận động thể chất là kiềng ba chân vững chắc giúp trẻ đạt đỉnh khối lượng xương tối ưu [4][5]. Phụ huynh nên đưa trẻ đi khám dinh dưỡng nếu nghi ngờ thiếu chất để được bác sĩ tư vấn liều bổ sung phù hợp.
