Hiểu lầm phổ biến về ngải nhật và bệnh sốt rét

Nhiều người thường cho rằng mọi loài thảo mộc thuộc chi ngải đều có tác dụng điều trị hoặc phòng ngừa bệnh sốt rét như nhau. Do ngải nhật có hình thái lá và mùi thơm tinh dầu khá tương đồng với thanh hao hoa vàng, không ít người lầm tưởng dùng ngải nhật hãm nước uống có thể ngừa được căn bệnh truyền nhiễm nguy hiểm này.

Tuy nhiên, khoa học hiện đại khẳng định quan niệm này hoàn toàn sai lầm. Cho đến nay, không có bằng chứng khoa học nào cho thấy ngải nhật có thể dùng để phòng ngừa sốt rét trên người, và việc tự ý dùng dược liệu thay thế các biện pháp y tế chuẩn mực tiềm ẩn rủi ro tử vong rất cao.

Cơ chế tác động của artemisinin và sự khác biệt giữa các loài ngải

Để hiểu vì sao ngải nhật không thể thay thế thanh hao hoa vàng, cần nhìn vào hoạt chất artemisinin. Artemisinin là một sesquiterpene chiết xuất từ cây thanh hao hoa vàng (Artemisia annua L.), giữ vai trò nòng cốt trong phác đồ điều trị sốt rét toàn cầu nhờ độc tính tương đối thấp, tác dụng đặc hiệu theo từng giai đoạn và hiệu quả chống lại các chủng Plasmodium kháng thuốc cũng như sốt rét thể não [1].

Cơ chế tiêu diệt ký sinh trùng của artemisinin liên quan trực tiếp đến sự tương tác với hemin bên trong tế bào hồng cầu bị nhiễm [1]. Hoạt chất này phản ứng với hemin tạo ra các gốc tự do làm tổn thương ký sinh trùng sốt rét [1]. Một số flavonol phân lập từ cây thanh hao hoa vàng cũng tham gia hỗ trợ tương tác giữa artemisinin và hemin [1].

Trong trà thanh hao hoa vàng, nồng độ artemisinin định lượng bằng cộng hưởng từ hạt nhân chỉ đạt khoảng 0,18 +- 0,02% trọng lượng khô [2]. Tuy hàm lượng này trong dịch trà quá thấp để tự tạo ra hoạt tính mạnh đơn lẻ, artemisinin hòa tan cùng các thành phần khác có sẵn trong cây và hiệp đồng tác dụng giúp ức chế ký sinh trùng sốt rét hiệu quả [2].

Ngược lại, ngải nhật (Artemisia nilagirica) thuộc một nhánh loài khác. Cây không tích lũy lượng artemisinin dồi dào như thanh hao hoa vàng.

Các nghiên cứu thực nghiệm nói gì về chiết xuất ngải nhật

Bằng chứng thực nghiệm duy nhất hiện có về khả năng kháng ký sinh trùng sốt rét của ngải nhật dừng lại ở mức thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro), hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người [3].

Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã đánh giá hoạt tính kháng ký sinh trùng Plasmodium falciparum của 6 loại dịch chiết hữu cơ từ lá ngải nhật (Artemisia nilagirica) [3]. Kết quả đo lường sau 32 giờ ủ cho thấy nồng độ ức chế 50% ký sinh trùng (IC50) có sự chênh lệch lớn giữa các dung môi [3]:

  • Dịch chiết methanol: IC50 là 5,76 +- 0,82 microg/ml [3].
  • Dịch chiết chloroform: IC50 là 7,09 +- 1,09 microg/ml [3].
  • Dịch chiết n-hexane: IC50 là 9,88 +- 1,13 microg/ml [3].
  • Dịch chiết petroleum ether: IC50 là 10,24 +- 1,52 microg/ml [3].
  • Dịch chiết ethanol: IC50 là 11,37 +- 1,77 microg/ml [3].
  • Dịch chiết nước thông thường: IC50 lên tới 50,15 +- 6,16 microg/ml [3].

Số liệu trên chỉ ra dịch chiết nước thông thường – cách người dân hay dùng để đun nấu hoặc sắc uống tại nhà – cho hiệu quả ức chế ký sinh trùng rất yếu, kém xa các dung môi hữu cơ phân cực [3]. Thử nghiệm ống nghiệm này kết luận lá ngải nhật chứa hoạt tính kháng Plasmodium tiềm năng cho nghiên cứu hoạt chất trong tương lai, chứ không phải bài thuốc dùng trực tiếp [3].

So sánh ngải nhật với thanh hao hoa vàng và các loài Artemisia khác

Khi đặt cạnh cây thanh hao hoa vàng (Artemisia annua), hiệu lực ức chế của dịch chiết ngải nhật kém hơn rất nhiều. Trà hãm từ thanh hao hoa vàng thử nghiệm trên chủng ký sinh trùng Plasmodium falciparum nhạy cảm với chloroquine (D10) đạt chỉ số IC50 là 1,11 +- 0,21 mug/ml, và trên chủng kháng chloroquine (W2) đạt IC50 là 0,88 +- 0,35 mug/ml [2].

Hiệu lực ức chế chủng W2 của dịch chiết nước thanh hao hoa vàng (0,88 mug/ml) mạnh hơn gấp hàng chục lần so với dịch chiết nước ngải nhật (50,15 microg/ml) [2, 5]. Điều này giải thích tại sao chỉ có thanh hao hoa vàng mới được xem là nguồn nguyên liệu chính để sản xuất thuốc sốt rét cứu mạng hàng triệu người [1, 4].

Thực tế, nhiều loài thuộc chi Artemisia khác cũng được đem thử nghiệm nhưng kết quả không đồng nhất. Nghiên cứu năm 2024 trên chuột nhiễm Plasmodium berghei cho thấy hỗn dịch bột thanh hao hoa vàng (A. annua) có hoạt tính chống sốt rét thực tế, trong khi loài ngải châu Phi (Artemisia afra - vốn chỉ chứa lượng vết artemisinin) hoàn toàn không thể hiện hoạt tính kháng sốt rét trên chuột [4].

Một loài ngải khác là Artemisia turanica tại Iran khi thử trên chuột nhiễm P. berghei có khả năng làm giảm mật độ ký sinh trùng trong giai đoạn đầu và giữ ổn định trọng lượng cơ thể, gan, lách, nhưng hiệu quả suy giảm nhanh ở giai đoạn muộn do quá trình chuyển hóa đào thải của cơ thể vật chủ [5].

Về hàm lượng, một phân tích năm 2022 trên ba loài ngải hoang dại tại Algeria bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) ghi nhận tỷ lệ artemisinin trong dịch chiết hexane lần lượt là 0,64% ở A. campestris subsp. glutinosa, 0,34% ở A. herba-alba và chỉ 0,04% ở A. judaica subsp sahariensis [6]. Như vậy, hàm lượng hoạt chất chống sốt rét biến thiên cực kỳ lớn giữa các loài ngải và đa số loài ngải thông thường không có đủ hoạt chất để điều trị [1, 8].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Các dữ liệu hiện tại chỉ chứng minh ngải nhật chứa một số hoạt chất tiềm năng chống ký sinh trùng khi chiết xuất trong phòng thí nghiệm bằng dung môi chuyên dụng [3]. Hoàn toàn chưa có nghiên cứu dược động học, liều lượng an toàn hoặc thử nghiệm lâm sàng đánh giá khả năng bảo vệ của ngải nhật trên người [3].

Đặc biệt, không có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào chứng minh ngải nhật có khả năng "phòng ngừa" bệnh sốt rét trước khi bị muỗi đốt truyền ký sinh trùng. Ngay cả với thanh hao hoa vàng, artemisinin và các dẫn xuất cũng là thuốc tiêu diệt thể phân liệt trong máu để điều trị cơn sốt rét, không được dùng làm thuốc uống dự phòng dài ngày vì nguy cơ gây độc tính và thúc đẩy ký sinh trùng kháng thuốc [1, 4].

Việc tự ý uống nước ngải nhật hoàn toàn không tạo ra lá chắn miễn dịch hay nồng độ ức chế bền vững nào trong máu để ngăn chặn ký sinh trùng Plasmodium phát triển [2, 3].

Những sai lầm nguy hiểm cần tránh

Nhiều người lầm tưởng đun ngải nhật uống thay trà hàng ngày sẽ giúp tránh được sốt rét khi đi vào vùng rừng núi hoặc các khu vực lưu hành bệnh. Niềm tin sai lầm này mang lại cảm giác an toàn giả tạo, khiến người bệnh lơ là các biện pháp chống muỗi đốt và không uống thuốc phòng phác đồ y tế quy định.

Nguy hiểm hơn, khi xuất hiện triệu chứng sốt rét (rét run, sốt cao, vã mồ hôi), việc tiếp tục ở nhà uống ngải nhật sẽ làm mất đi thời gian vàng cấp cứu. Sốt rét do Plasmodium falciparum có thể nhanh chóng biến chứng thành sốt rét thể não, suy đa tạng và tử vong nếu không được điều trị kịp thời bằng phác đồ đặc hiệu [1, 4].

Ngoài ra, việc tự ý tiêu thụ dịch sắc thảo mộc đặc trong thời gian dài chưa qua kiểm soát liều lượng có thể gây gánh nặng chuyển hóa cho gan và thận, nhất là khi cơ thể đang phải chống đỡ các phản ứng viêm nhiễm [5].

Ai cần tuyệt đối thận trọng?

Chưa có nghiên cứu an toàn của ngải nhật trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng này có hệ miễn dịch nhạy cảm và nguy cơ chuyển nặng rất nhanh nếu mắc bệnh truyền nhiễm.

Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang sử dụng các loại thuốc chuyển hóa qua enzym gan không nên tự ý dùng các loại dịch chiết ngải nhật dạng cô đặc [5]. Người đang sốt cao hoặc nghi ngờ nhiễm ký sinh trùng cần tới ngay cơ sở y tế để xét nghiệm máu, tuyệt đối không tự điều trị tại nhà bằng bất kỳ loại ngải nào.

Áp dụng thực tế để bảo vệ sức khỏe

Ngải nhật trong đời sống chỉ nên xem là một loại thảo mộc thông thường, không thể dùng làm thuốc ngừa hay chữa bệnh sốt rét [3].

Để phòng ngừa sốt rét hiệu quả, người dân cần tuân thủ các khuyến cáo y tế đã được xác lập:

  • Ngủ trong màn tẩm hóa chất, mặc quần áo dài tay vào ban đêm và sáng sớm để tránh muỗi mang mầm bệnh đốt.
  • Dùng kem xua muỗi hoặc bình xịt diệt muỗi, dọn dẹp nơi sinh sản của muỗi xung quanh nơi ở.
  • Nếu phải di chuyển đến vùng lưu hành sốt rét, cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa truyền nhiễm để được kê đơn thuốc uống dự phòng đúng phác đồ.
  • Khi có biểu hiện sốt sau khi trở về từ vùng dịch, cần đến bệnh viện xét nghiệm lam máu tìm ký sinh trùng sốt rét ngay lập tức để điều trị bằng thuốc chỉ định, không trì hoãn bằng biện pháp dân gian.