Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về sốc nhiệt

Khi thời tiết bước vào những đợt nắng nóng gay gắt, sốc nhiệt trở thành mối đe dọa sức khỏe thường trực đối với những người làm việc ngoài trời hoặc người vận động thể lực cường độ cao. Nhiều người thường chỉ nghĩ sốc nhiệt gây ngất xỉu, kiệt sức, mê sảng hoặc tổn thương não thoáng qua. Ít ai ngờ rằng, một trong những cơ quan nội tạng chịu ảnh hưởng nặng nề và âm thầm nhất chính là lá gan.

Trong các ca cấp cứu vì say nắng hay sốc nhiệt gắng sức, bệnh nhân thường được bác sĩ chỉ định làm xét nghiệm sinh hóa máu khẩn cấp. Kết quả trả về thường khiến người nhà hoang mang khi thấy chỉ số men gan tăng vọt gấp hàng chục, thậm chí hàng trăm lần mức bình thường. Vậy tại sao việc tiếp xúc với nhiệt độ quá cao lại dẫn đến tình trạng hủy hoại tế bào gan nhanh chóng đến như vậy?

Chỉ số men gan phản ánh điều gì khi sốc nhiệt?

Tổn thương gan do sốc nhiệt biểu hiện rõ nét nhất qua sự tăng đột biến của hai chỉ số men gan: Aspartate aminotransferase (AST) và Alanine aminotransferase (ALT) [4, 8]. Khi nhiệt độ trung tâm cơ thể vượt quá ngưỡng chịu đựng (thường trên 40 độ C), hiện tượng thiếu máu cục bộ kết hợp với tổn thương nhiệt trực tiếp sẽ làm hoại tử tế bào gan trên diện rộng [1, 2, 4]. Tế bào gan vỡ ra giải phóng một lượng khổng lồ enzyme này vào hệ tuần hoàn, gây ra tình trạng viêm gan do thiếu máu cục bộ hay viêm gan thiếu oxy [1, 7].

Sự gia tăng men gan không diễn ra đơn độc mà thường đi kèm với những biến động nghiêm trọng khác. Tùy theo mức độ tổn hại, bệnh nhân có thể xuất hiện tình trạng tăng nồng độ bilirubin toàn phần, suy giảm tiểu cầu và rối loạn đông máu [1, 3, 4]. Những dấu hiệu xét nghiệm này cảnh báo nguy cơ suy gan cấp tính đe dọa tính mạng người bệnh [1, 3].

Cơ chế tác động: Vì sao sốc nhiệt làm hoại tử tế bào gan?

Để làm mát cơ thể khi nhiệt độ môi trường tăng vọt, hệ tuần hoàn sẽ kích hoạt cơ chế tự vệ bằng cách dồn máu ra các mạch máu dưới da nhằm mục đích tản nhiệt [1]. Điều này dẫn đến sự sụt giảm lưu lượng máu nghiêm trọng ở các cơ quan nội tạng (tuần hoàn tạng), trong đó có gan [1]. Tình trạng tụt huyết áp, mất nước kết hợp chuyển hướng dòng máu gây ra sự sụp đổ mạch máu, khiến mô gan rơi vào cảnh thiếu máu nuôi và thiếu oxy trầm trọng [1].

Bên cạnh yếu tố thiếu máu cục bộ, tổn thương nhiệt trực tiếp cũng tác động tiêu cực lên tế bào nội mô và tế bào gan [2]. Hiện tượng này kích hoạt hội chứng đáp ứng viêm toàn thân (SIRS) [1]. Phản ứng viêm kích thích giải phóng ồ ạt các cytokine tiền viêm và khởi động các con đường chết tế bào, bao gồm hoại tử và tự chết theo chương trình [2, 3]. Các tổn thương vi mạch cùng tình trạng viêm nội mô kích hoạt quá trình đông máu nội mạch rải rác, khiến dòng máu nuôi tế bào gan càng bị nghẽn tắc, đẩy nhanh tốc độ hoại tử lan tỏa [1, 2].

Bằng chứng khoa học: Các nghiên cứu nói gì về men gan khi sốc nhiệt?

Nghiên cứu lâm sàng đã ghi nhận nhiều trường hợp men gan biến động dữ dội sau các cơn sốc nhiệt nghiêm trọng. Một báo cáo năm 2019 ghi nhận trường hợp một học viên quân sự 27 tuổi bị sốc nhiệt gắng sức khi đang chạy bộ, nhiệt độ trung tâm lên tới 107,9 độ F (khoảng 42,2 độ C), dẫn đến biến chứng viêm gan thiếu máu cục bộ [3]. Mặc dù tình trạng suy thận và nồng độ men cơ creatine kinase hồi phục nhanh nhờ truyền dịch tích cực, mức men gan transaminase của bệnh nhân vẫn tiếp tục tăng phi mã lên tới gần 155 lần giới hạn trên bình thường [3]. Bệnh nhân rơi vào suy gan cấp kèm theo rối loạn đông máu và hạ tiểu cầu trước khi được kiểm soát thành công [3].

Một nghiên cứu ca bệnh khác công bố năm 2020 báo cáo trường hợp nam thanh niên 24 tuổi nhập viện cấp cứu trong tình trạng bất tỉnh do sốc nhiệt với nhiệt độ ban đầu 107,4 độ F (khoảng 41,9 độ C) [4]. Bệnh nhân bị tổn thương gan cấp tính với mức tăng men gan AST, ALT và bilirubin toàn phần rất rõ rệt [4]. Các chỉ số xét nghiệm gan này đạt đỉnh vào ngày thứ hai sau khi nhập viện và bắt đầu cải thiện trước khi xuất viện vào ngày thứ năm nhờ các biện pháp hạ thân nhiệt, hồi sức hỗ trợ và truyền N-acetylcysteine (NAC) tĩnh mạch [4].

Về mặt dịch tễ học và cơ chế sâu hơn, nhóm nghiên cứu thuộc Nhóm Nghiên cứu Suy gan Cấp (ALFSG) công bố năm 2017 nhấn mạnh sốc nhiệt là một nguyên nhân hiếm gặp nhưng rất nặng nề của suy gan cấp, thường xuất hiện ở những nam thanh niên vận động quá sức trong những tháng đầu hè [1]. Nghiên cứu này khẳng định mô não và mô gan là hai cơ quan nhạy cảm nhất với sự thay đổi nhiệt độ của cơ thể [1]. Tình trạng giảm tiểu cầu xuất hiện ở tất cả bệnh nhân trong chuỗi ca bệnh, liên quan đến phản ứng viêm toàn thân và dự báo tiên lượng xấu [1].

Năm 2006, một báo cáo ca bệnh ghi nhận tình trạng suy đa tạng do sốc nhiệt kinh điển sau khi tắm nước ấm [2]. Các tác giả cho biết tổn thương gan nhẹ biểu hiện bằng tăng men gan transaminase là rất phổ biến, nhưng suy gan tối cấp dẫn tới tử vong thì hiếm gặp hơn [2]. Nghiên cứu cũng nhắc lại phân tích của tác giả khác trên 58 trường hợp sốc nhiệt suýt tử vong trong đợt nắng nóng năm 1995 tại Chicago, ghi nhận rối loạn chức năng đa tạng phổ biến nhưng không có ai phát triển thành suy gan tối cấp [2].

Trên phương diện mô học và bệnh lý thực nghiệm, một nghiên cứu công bố năm 2025 thực hiện trên 24 con chuột cống Sprague-Dawley (chia đều 12 con nhóm sốc nhiệt gắng sức và 12 con nhóm đối chứng) đã làm sáng tỏ cơ chế tế bào [5]. Kết quả cho thấy nhóm sốc nhiệt gắng sức có nồng độ men gan ALT và AST trong máu tăng cao rõ rệt so với nhóm chứng (p < 0,05) [5]. Mô bệnh học gan ghi nhận hiện tượng sung huyết xoang gan, phù nề tế bào gan, biến đổi ưa axit, hoại tử tế bào và thâm nhiễm tế bào viêm [5]. Nghiên cứu cũng phát hiện sự gia tăng biểu hiện các phân tử tiền viêm như IL-1beta, IL-18 cùng Caspase-1 và Gasdermin D, khẳng định quá trình tự chết do viêm (pyroptosis) đóng vai trò then chốt trong tổn hại gan do nhiệt [5]. Ngoài ra, một báo cáo năm 1997 cũng từng ghi nhận tổn thương mô bệnh học điển hình là hoại tử tế bào gan trung tâm tiểu thùy dai dẳng và không có sự tái tạo ở một ca suy gan cấp tử vong sau sốc nhiệt gắng sức [6].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng y học hiện nay

Các dữ liệu nghiên cứu hiện có mang lại giá trị thực tiễn rất lớn trong việc cảnh báo lâm sàng. Việc theo dõi chặt chẽ chỉ số men gan AST và ALT giúp phát hiện sớm biến chứng tổn thương gan trước khi các biểu hiện lâm sàng nguy kịch xuất hiện [1, 4]. Việc nhận diện viêm gan thiếu máu cục bộ do sốc nhiệt cũng định hướng cho các can thiệp kịp thời, chẳng hạn như sử dụng liệu pháp N-acetylcysteine (NAC) nhằm hỗ trợ cải thiện dòng máu đến gan và giảm tổn thương tái tưới máu, giúp nâng cao tỷ lệ sống sót mà không cần ghép gan [1, 4].

Tuy vậy, các bằng chứng lâm sàng hiện nay vẫn có những giới hạn nhất định. Đa số các dữ liệu về men gan tăng đột biến do sốc nhiệt đến từ các báo cáo từng ca đơn lẻ hoặc chuỗi ca bệnh quy mô nhỏ do tính chất hiếm gặp của biến chứng suy gan cấp tính này [1, 2, 3, 4]. Một nghiên cứu năm 2020 cũng thừa nhận hạn chế khi báo cáo một ca bệnh sốc nhiệt biến chứng viêm gan thiếu oxy là không thể loại trừ hoàn toàn các nguyên nhân khác như bệnh gan tự miễn hay chuyển hóa do chưa làm đủ xét nghiệm chuyên biệt [7]. Do đó, việc giải thích men gan tăng vọt đòi hỏi bác sĩ phải đánh giá toàn diện, kết hợp tiền sử phơi nhiễm nhiệt độ cao và loại trừ các bệnh lý gan tiềm ẩn khác [1, 7].

Những hiểu lầm thường gặp về sốc nhiệt và men gan

Một sai lầm rất phổ biến là nghĩ rằng khi thân nhiệt đã được hạ về mức an toàn, mọi mối đe dọa nội tạng đều chấm dứt. Trên thực tế, ngay cả khi các chỉ số như men cơ hay chức năng thận nhanh chóng hồi phục nhờ bù dịch, tổn thương gan vẫn có thể tiếp diễn trong âm thầm, khiến nồng độ men gan tiếp tục tăng cao trong những ngày tiếp theo [1, 4]. Sự hoại tử tế bào gan do thiếu máu cục bộ và chuỗi phản ứng viêm thường đạt đỉnh sau 24 đến 48 giờ kể từ biến cố sốc nhiệt [4].

Một hiểu lầm khác là cho rằng chỉ có vận động viên thi đấu thể thao chuyên nghiệp mới có nguy cơ hoại tử gan do sốc nhiệt. Nghiên cứu thực tế cho thấy sốc nhiệt có thể xảy ra ở người tắm bồn nước nóng kéo dài, người đi xông hơi quá lâu hoặc người dân bình thường trong các đợt nắng nóng gay gắt [2, 3]. Hơn nữa, việc gan bị tổn thương ban đầu thường không gây đau đớn dữ dội ở vùng hạ sườn phải, khiến nhiều người chủ quan nếu không được xét nghiệm máu kiểm tra [1, 2].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Biến chứng gan do sốc nhiệt có thể tấn công bất kỳ ai, nhưng một số nhóm có nguy cơ cao hơn hẳn:

  • Những người trẻ tuổi tham gia huấn luyện quân sự, lao động nặng nhọc hoặc luyện tập thể thao quá sức trong các đợt nắng nóng đầu mùa [1, 3].
  • Người có thói quen tắm nước quá nóng hoặc ngồi phòng xông hơi trong thời gian kéo dài mà không bù nước đầy đủ [2, 3].
  • Những bệnh nhân đang điều trị bệnh lý mạn tính bằng một số nhóm thuốc nhất định, ví dụ như thuốc an thần kinh hoặc thuốc kháng cholinergic, vốn được ghi nhận là yếu tố thuận lợi làm suy giảm khả năng điều nhiệt của cơ thể [6].
  • Bệnh nhân sốc nhiệt đã có biểu hiện tổn thương gan kèm theo rối loạn đông máu hoặc giảm tiểu cầu; đây là nhóm có nguy cơ tử vong rất cao, với tỷ lệ tử vong ở bệnh nhân viêm gan thiếu máu cục bộ nặng có thể lên tới 60% [1, 3].

Cách phòng ngừa và ứng phó thực tế để bảo vệ gan

Đối với cộng đồng, việc ngăn ngừa tổn thương gan phải bắt đầu từ việc phòng chống sốc nhiệt ngay từ đầu. Vào những ngày thời tiết nắng nóng đỉnh điểm, cần hạn chế tối đa việc vận động thể lực cường độ cao ngoài trời, đặc biệt vào khung giờ trưa và đầu giờ chiều. Người lao động và người tập luyện thể thao cần duy trì uống nước đều đặn, không đợi đến khi khát mới uống, nhằm duy trì thể tích tuần hoàn và lưu lượng tưới máu cho các tạng nội tạng. Cần tránh việc ngâm mình quá lâu trong bồn nước nóng hoặc phòng xông hơi kín khí.

Khi phát hiện người có dấu hiệu sốc nhiệt (thân nhiệt tăng cao, da nóng khô hoặc vã mồ hôi nhiều, lú lẫn, mê sảng, hôn mê), hành động khẩn cấp và quan trọng nhất là làm mát tức thì [1, 2, 4]. Các nghiên cứu y khoa chỉ ra rằng việc hạ nhiệt độ trung tâm cơ thể xuống dưới 38,9 độ C trong vòng 30 phút đầu kể từ khi tiếp cận bệnh nhân có thể cải thiện tỷ lệ sống sót [2]. Cần nhanh chóng đưa nạn nhân vào bóng râm, cởi bỏ bớt quần áo, chườm túi đá lên các vùng có mạch máu lớn và chuyển ngay đến cơ sở y tế gần nhất [2, 4].

Tại bệnh viện, người bệnh cần được theo dõi liên tục chức năng gan thông qua xét nghiệm men gan AST, ALT và chức năng đông máu ít nhất trong vài ngày đầu [1, 4]. Khi có bất thường về men gan hoặc có bệnh lý nền từ trước, việc điều trị phải tuân thủ tuyệt đối phác đồ của bác sĩ chuyên khoa, không được tự ý dùng thêm các loại thuốc giảm đau hay thuốc hạ sốt khi chưa có chỉ định [1, 7].

Lời kết

Sốc nhiệt không đơn thuần là tình trạng say nắng thoáng qua mà là một cấp cứu y khoa có thể gây hủy hoại tế bào gan nghiêm trọng và đe dọa tính mạng. Sự gia tăng đột biến của các chỉ số men gan AST và ALT chính là hồi chuông cảnh báo tình trạng thiếu máu cục bộ và hoại tử mô gan đang diễn ra. Chủ động phòng ngừa nhiệt độ cao, bù đủ nước và đưa nạn nhân đi cấp cứu kiểm tra men gan kịp thời là chìa khóa then chốt để bảo vệ lá gan và sự sống.