Người suy thận, huyết áp thấp uống nha đam có gây rối loạn điện giải?

Nha đam (lô hội) từ lâu đã trở thành một nguyên liệu quen thuộc trong đời sống hàng ngày của người Việt. Nhiều gia đình thường nấu nước nha đam đường phèn để giải nhiệt hoặc sử dụng các loại sinh tố, viên uống bổ sung từ loại cây này nhằm mục đích thanh lọc cơ thể. Tuy nhiên, liệu loại thảo dược thanh mát này có thực sự an toàn cho tất cả mọi người, đặc biệt là những người vốn đã có bệnh nền về thận và huyết áp?

Câu trả lời ngắn gọn là người bị suy thận hoặc huyết áp thấp cần hết sức thận trọng, thậm chí nên tránh uống các chế phẩm nha đam. Việc dung nạp thảo dược này bằng đường uống tiềm ẩn rủi ro gây tiêu chảy dẫn đến mất nước, làm tụt thể tích tuần hoàn và trực tiếp gây rối loạn các chất điện giải quan trọng trong máu [1, 2].

Cơ chế tác động của nha đam lên hệ tiêu hóa và điện giải

Cây nha đam cung cấp hai thành phần chính từ phần lá thịt: phần gel trong suốt và lớp nhựa vàng (latex) ^[1]. Nhựa nha đam chứa các hợp chất có tính tẩy xổ rất mạnh [1, 2]. Khi đi vào đường tiêu hóa, các hoạt chất này kích thích nhu động ruột co bóp dữ dội và cản trở sự tái hấp thu dịch lỏng, từ đó gây ra tình trạng tiêu chảy cấp tính ^[1].

Quá trình tiêu chảy và nhuận tràng quá mức sẽ kéo theo một lượng lớn nước cùng các ion khoáng chất ra ngoài cơ thể ^[2]. Dưới góc độ sinh lý học, việc mất quá nhiều nước đi kèm với mất ion natri sẽ làm suy giảm thể tích dịch ngoại bào nghiêm trọng ^[2]. Khi thể tích tuần hoàn bị sụt giảm đột ngột, áp lực dòng máu lên thành mạch sẽ tụt dốc, gây ra tình trạng tụt huyết áp. Đồng thời, sự co rút thể tích dịch này còn kích hoạt những xáo trộn điện giải diện rộng, dẫn tới suy giảm khả năng co cơ của cơ thể ^[2].

Độc tính thận và biến đổi sinh hóa: Nghiên cứu nói gì?

Để làm rõ những tác động thực tế của nha đam lên các chỉ số nội môi, một nghiên cứu trên động vật công bố năm 2012 đã tiến hành đánh giá chi tiết sự thay đổi của chất điện giải, ure và creatinin huyết thanh ^[2]. Nghiên cứu này ghi nhận việc dung nạp nha đam gây ra tình trạng rối loạn điện giải bắt nguồn từ đặc tính nhuận tràng của nó, gây mất nước nghiêm trọng kèm theo mất natri ^[2].

Các tác giả đã phân tích nồng độ natri, kali và bicarbonate huyết tương ^[2]. Kết quả cho thấy mặc dù nồng độ kali và natri đều có xu hướng giảm, trong đó nồng độ natri huyết thanh giảm rõ rệt và có ý nghĩa thống kê (P<0.05), còn nồng độ ion kali và bicarbonate thay đổi chưa đạt mức ý nghĩa thống kê (P>0.05) ^[2]. Dù mức giảm natri này chưa đủ để gây ra tình trạng kiềm chuyển hóa, nó đã phản ánh rõ nguy cơ xáo trộn nội môi do mất nước và khoáng qua đường tiêu hóa ^[2].

Đặc biệt, nghiên cứu năm 2012 còn tập trung vào độ thanh thải creatinin và ure – những thước đo quan trọng để xác định mức lọc cầu thận ^[2]. Kết quả thử nghiệm chỉ ra rằng việc sử dụng nha đam làm tăng nồng độ creatinin huyết thanh một cách rõ rệt ^[2]. Nồng độ creatinin máu tăng cao bất thường là dấu hiệu chỉ điểm cho thấy chức năng lọc của thận đã bị tổn thương ^[2]. Nhóm nghiên cứu kết luận rằng nha đam có thể thúc đẩy độc tính trên thận, gây suy giảm chức năng thận thông qua việc làm giảm độ thanh thải và tăng tích tụ creatinin trong máu ^[2].

Bên cạnh đó, một báo cáo tổng quan công bố năm 2006 về đặc tính sinh học và độc tính của cây nha đam cũng khẳng định việc uống loại thảo mộc này có mối liên hệ mật thiết với chứng tiêu chảy, rối loạn điện giải và rối loạn chức năng thận ^[1]. Báo cáo này cũng lưu ý rằng các thành phần hoạt tính trong nha đam có khả năng tương tác với các thuốc điều trị thông thường, gây khó lường cho quá trình điều trị bệnh lý sẵn có ^[1].

Nguy cơ chồng chéo ở người suy thận và huyết áp thấp

Đối với một cơ thể khỏe mạnh, quả thận giữ vai trò thiết yếu hàng đầu trong việc điều hòa cân bằng dịch và các chất điện giải ^[3]. Tuy nhiên, khi một người đã bị suy thận cấp hoặc suy thận mạn tính, các cơ chế tự điều hòa tự nhiên này hoàn toàn bị tê liệt hoặc suy giảm trầm trọng ^[3].

Ở bệnh nhân suy giảm chức năng thận, trạng thái cân bằng nội môi vốn đã rất mỏng manh; họ thường có xu hướng bị quá tải thể tích tuần hoàn, tăng kali máu, tăng phospho máu, giảm canxi máu và thiếu hụt bicarbonate dẫn đến toan chuyển hóa ^[3]. Nếu người bệnh suy thận tùy tiện uống nước ép hoặc chiết xuất nha đam, các rủi ro sẽ bị nhân lên gấp bội:

• Nguy cơ độc tính thận trực tiếp: Nha đam đã được chứng minh có thể thúc đẩy độc tính thận và làm tăng vọt chỉ số creatinin máu ^[2]. Điều này có thể khiến tình trạng suy thận đang kiểm soát bị chuyển biến xấu đi nhanh chóng.
• Xáo trộn nồng độ natri và dịch: Bệnh nhân thận vốn giữ natri nhưng có thể biểu hiện giảm natri giả tạo do ứ dịch ^[3]. Việc dùng nha đam gây mất nước và hạ natri thực sự qua đường ruột ^[2] sẽ làm rối loạn thêm nồng độ thẩm thấu của máu.
• Đe dọa tụt huyết áp cấp: Ở người vốn có mức huyết áp thấp, tình trạng mất dịch ngoại bào do nha đam ^[2] sẽ làm giảm thể tích nhát bóp của tim, khiến huyết áp tụt xuống mức nguy hiểm, gây choáng váng, ngất xỉu hoặc thiếu máu nuôi dưỡng các cơ quan trọng yếu như não và chính quả thận.

Hai mặt của bằng chứng khoa học về nha đam

Cần nhìn nhận một cách công bằng rằng các nghiên cứu về nha đam cho thấy cả mặt tác hại lẫn tiềm năng bảo vệ, tùy thuộc vào dạng chiết xuất, liều lượng và mô hình thí nghiệm. Không phải mọi nghiên cứu đều chỉ ra nha đam là chất độc hại tuyệt đối.

Chẳng hạn, một nghiên cứu năm 2004 thực hiện trên mô hình chuột bị tiểu đường tuýp 2 do streptozotocin sơ sinh ghi nhận chiết xuất gel và bã lá nha đam có thể làm giảm các biến đổi thoái hóa ở mô thận ^[4]. Nghiên cứu này cho thấy việc dùng chiết xuất gel nha đam đã giúp làm giảm nồng độ ure và creatinin huyết thanh ở nhóm chuột tiểu đường so với nhóm đối chứng không điều trị, qua đó gợi ý tác dụng bảo vệ tổn thương thận nhẹ do đái tháo đường ^[4].

Tương tự, một nghiên cứu năm 2017 trên 21 con chuột Wistar Albino đực (chia đều 3 nhóm: đối chứng, phẫu thuật can thiệp thiếu máu cục bộ Sham, và nhóm điều trị nha đam trước can thiệp) đã ghi nhận gel nha đam bảo vệ mô thận và mô phổi khỏi tổn thương tái tưới máu thiếu máu cục bộ ^[5]. Ở nhóm được dùng nha đam qua đường xông dạ dày, nồng độ các enzyme chống oxy hóa như superoxide dismutase (SOD), catalase (CAT), glutathione peroxidase (GPx) được bảo tồn tốt hơn đáng kể so với nhóm Sham (P<0.05), đồng thời giảm tình trạng thoái hóa biểu mô, bong tróc ống thận và teo cầu thận ^[5].

Dù vậy, giới hạn rất lớn của các dữ liệu bảo vệ này là chúng mới chỉ dừng lại ở quy mô tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm, sử dụng dạng gel tinh khiết đã lọc bỏ tạp chất trong điều kiện kiểm soát nghiêm ngặt. Chúng không thể đại diện cho việc con người tự nấu uống tại nhà. Các bằng chứng thực tế vẫn cảnh báo rằng việc uống nguyên cả cây hoặc chiết xuất thô chứa nhựa có thể gây tiêu chảy cấp, rối loạn điện giải và thúc đẩy độc tính thận [1, 2].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nha đam giải nhiệt

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại". Rất nhiều người cho rằng nha đam tính mát nên ai bị nóng trong người, mệt mỏi hay tiểu ít đều có thể uống thật nhiều để mát gan bổ thận. Thực tế, tính nhuận tràng của nha đam rất dễ gây tiêu chảy ngoài ý muốn [1, 2].

Một ngộ nhận khác là cạo sạch vỏ xanh thì sẽ không còn nguy hiểm. Đúng là lớp nhựa vàng tập trung nhiều dưới vỏ lá, nhưng khi sơ chế tại nhà, nhựa đắng rất dễ dính vào phần thịt gel trong suốt. Nếu không được ngâm rửa kỹ càng qua nhiều lần nước muối, một lượng nhựa đáng kể vẫn tồn lưu và đi thẳng vào cơ thể người dùng.

Nhiều người cũng nghĩ rằng uống nước nha đam khi huyết áp thấp chỉ đơn thuần làm mát người chứ không ảnh hưởng tới tim mạch. Thực chất, hiện tượng giảm natri và rút kiệt dịch ngoại bào ^[2] là nguyên nhân cốt lõi khiến huyết áp tụt nhanh hơn, đặc biệt nguy hiểm ở người cao tuổi hoặc người đã có sẵn tiền sử huyết áp thấp.

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Dựa trên các đặc tính dược lý và nguy cơ sinh hóa, những nhóm người sau đây cần đặc biệt thận trọng hoặc tránh sử dụng nha đam đường uống:

• Người mắc bệnh suy thận cấp hoặc suy thận mạn tính: Khả năng điều hòa nước - điện giải của thận đã bị tổn thương ^[3], cộng thêm nguy cơ nha đam làm tăng nồng độ creatinin và gây độc tính thận [1, 2].
• Người có tiền sử huyết áp thấp: Tránh sử dụng vì nguy cơ mất dịch tuần hoàn qua phân gây hạ huyết áp tư thế, hoa mắt, ngất ngây.
• Người đang dùng các loại thuốc điều trị: Cần hết sức lưu ý vì nha đam có thể gây tương tác bất lợi với các thuốc điều trị thông thường ^[1].
• Người đang bị tiêu chảy, rối loạn tiêu hóa: Uống nha đam sẽ kích thích nhuận tràng mạnh hơn [1, 2], làm trầm trọng thêm tình trạng mất nước của cơ thể.

Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn

Đối với người có sức khỏe bình thường, nếu muốn thưởng thức nha đam như một món ăn giải khát thanh mát, việc chế biến đúng cách là bước quan trọng nhất:

• Gọt bỏ thật sâu toàn bộ lớp vỏ xanh bên ngoài để loại bỏ tối đa lớp nhựa latex màu vàng ^[1].
• Cắt hạt lựu phần gel trong suốt, ngâm rửa nhiều lần dưới vòi nước chảy kết hợp với nước muối loãng cho đến khi hết hoàn toàn nhớt và vị đắng.
• Chần nhanh qua nước sôi trước khi nấu nước giải khát hoặc nấu chè.
• Tiêu thụ với lượng vừa phải, không dùng thay nước lọc hàng ngày và không uống liên tục kéo dài.

Nếu bạn đang có bệnh nền về thận, huyết áp thấp hoặc đang phải sử dụng thuốc kê đơn theo phác đồ, tuyệt đối không tự ý dùng các loại viên nang, nước ép hay chiết xuất nha đam đậm đặc. Bất kỳ sự thay đổi nào trong chế độ ăn uống hay sử dụng thảo mộc hỗ trợ đều cần được tham khảo ý kiến trực tiếp của bác sĩ chuyên khoa để đảm bảo an toàn tính mạng.

Nha đam có thể là một nguyên liệu thanh nhiệt ngon miệng nếu được sơ chế sạch sẽ và dùng ở người khỏe mạnh. Tuy nhiên, nó không phải là phương thuốc vạn năng và tiềm ẩn rủi ro rất lớn đối với người có bệnh lý nền. Hãy luôn lắng nghe cơ thể và lựa chọn thực phẩm một cách khoa học, cẩn trọng.