Thói quen uống trà thảo mộc, trong đó có trà hoa thanh cúc, đang được nhiều người duy trì mỗi ngày để thư giãn và bồi bổ sức khỏe. Tuy nhiên, nhiều bệnh nhân đang điều trị bệnh mạn tính băn khoăn liệu dùng thức uống thảo dược này cùng lúc với thuốc tây có gây ra phản ứng bất lợi hay làm giảm tác dụng của thuốc hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là sự kết hợp giữa thảo dược và thuốc tây hoàn toàn có nguy cơ gây tương tác thuốc thông qua việc làm thay đổi tốc độ hoạt động của hệ thống enzyme chuyển hóa tại gan, thận và ruột [1]. Dù hoa thanh cúc (tên khoa học Centaurea cyanus L.) có chứa hệ enzyme cytochrome P450 tự nhiên trong cây, hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp đo lường mức độ tương tác của riêng trà thanh cúc trên người, nhưng nguyên tắc thận trọng khi dùng chung thảo dược với thuốc tây là bắt buộc [1] [2].
Thói quen dùng trà thảo mộc kèm thuốc điều trị
Nhiều người cho rằng các loại hoa cỏ tự nhiên như hoa thanh cúc hoàn toàn lành tính và có thể uống thay nước lọc bất kể thời điểm nào trong ngày. Không ít trường hợp còn tận dụng nước trà thảo mộc đang uống dở để nuốt viên thuốc tây cho tiện lợi.
Thực tế y khoa cho thấy thảo dược cũng chứa các hoạt chất sinh học có khả năng tác động mạnh mẽ đến quá trình hấp thu, phân bố, chuyển hóa và đào thải của thuốc điều trị trong cơ thể [1]. Khi đi vào cơ thể cùng lúc, các hợp chất từ thảo dược và hóa dược sẽ phải đi qua cùng một "nhà máy xử lý" là hệ thống enzyme chuyển hóa, từ đó dễ nảy sinh sự cạnh tranh hoặc cản trở lẫn nhau [1].
Hệ enzyme CYP450: "Nhà máy" xử lý thuốc trong cơ thể
Để hiểu vì sao thảo dược và thuốc tây có thể tương tác với nhau, cần nhìn vào hệ thống enzyme có tên là cytochrome P450, thường viết tắt là CYP450 hoặc P450 [1] [3]. Đây là một nhóm các isoenzyme chứa nhân heme, nằm chủ yếu trong lớp màng lipid kép của lưới nội chất bên trong các tế bào gan, tham gia xử lý nhiều loại thuốc, steroid và các chất sinh ung thư [3].
Hệ thống CYP450 đóng vai trò thiết yếu trong quá trình chuyển hóa thuốc và chịu trách nhiệm cho khoảng 75% quá trình chuyển hóa thuốc bằng enzyme diễn ra tại thận, gan và ruột của con người [4] [1]. Mặc dù nhóm enzyme này có hơn 50 loại khác nhau, nhưng chỉ riêng 6 loại trong số đó đã đảm nhận việc chuyển hóa tới 90% các loại thuốc điều trị hiện nay [4]. Hai enzyme quan trọng nhất trong nhóm này là CYP3A4 và CYP2D6 [4].
Tại gan, tuyến đường chuyển hóa thuốc được nghiên cứu kỹ lưỡng nhất là phản ứng oxy hóa chức năng hỗn hợp do P450 xúc tác, giúp biến đổi một cơ chất thuốc có thể oxy hóa thành chất chuyển hóa được hydroxyl hóa [3]. Hệ thống phân loại hiện hành chia các enzyme này thành 3 cấp độ dựa trên sinh học phân tử: cấp họ (các thành viên có độ tương đồng trình tự axit amin trên 40%, ký hiệu bằng số Ả Rập), cấp phân họ (độ tương đồng 55%, ký hiệu bằng chữ cái in hoa) và từng gen riêng lẻ (ký hiệu bằng một số Ả Rập tiếp theo) [3].
Ngoài gan, các enzyme CYP còn hiện diện ở các mô ngoài gan như não [5] [3]. Trong khi enzyme CYP tại gan chịu trách nhiệm biến đổi sinh học các thuốc hướng thần, thì enzyme CYP tại não lại tham gia chuyển hóa tại chỗ các thuốc này cùng các chất thần kinh nội sinh như neurosteroid, đồng thời tham gia vào các con đường thay thế tổng hợp chất dẫn truyền thần kinh như dopamine và serotonin [5].
Cơ chế gây tương tác khi kết hợp thảo dược và thuốc tây
Phần lớn các tương tác dược động học quan trọng giữa các hoạt chất xảy ra do hệ enzyme CYP450 tại gan bị ảnh hưởng bởi các chất dùng trước đó hoặc dùng đồng thời [6] [3]. Khi hai hay nhiều hoạt chất đi vào cơ thể, chúng có thể làm kích hoạt (cảm ứng) hoặc kìm hãm (ức chế) hoạt động của các enzyme CYP450, trong đó các báo cáo về tình trạng ức chế enzyme phổ biến hơn rất nhiều [4] [3].
Sự ức chế hoặc cảm ứng enzyme CYP450 sẽ làm thay đổi tốc độ chuyển hóa thuốc, dẫn đến những tương tác thuốc có ý nghĩa lâm sàng như gây ra các phản ứng có hại không lường trước hoặc làm thất bại mục tiêu điều trị [4] [1]. Cụ thể, nếu một chất làm ức chế enzyme, thuốc đi kèm sẽ bị giảm đào thải, tích tụ lại với nồng độ cao trong máu và gây độc [1] [7]. Ngược lại, nếu enzyme bị kích hoạt quá mức, thuốc sẽ bị phân hủy quá nhanh trước khi kịp phát huy tác dụng điều trị.
Bên cạnh yếu tố enzyme, tỷ lệ gắn kết với protein huyết tương cũng liên quan mật thiết đến tương tác thuốc, ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình hấp thu, phân bố, chuyển hóa và bài tiết thuốc trong cơ thể sống [1]. Ngoài ra, yếu tố biến thể di truyền (đa hình gen) ở các enzyme CYP450 của từng người cũng ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng với các nhóm thuốc phổ biến như thuốc chẹn beta (điều trị tim mạch, huyết áp) và thuốc chống trầm cảm [4].
Nghiên cứu khoa học nói gì về thanh cúc và chuyển hóa qua CYP450?
Đối với bản thân cây thanh cúc, một nghiên cứu công bố năm 2023 đã khảo sát đặc điểm sinh học và cơ chế giải độc thông qua hệ enzyme Cyt-P450 ở 4 loài thuộc chi Centaurea, bao gồm cây hoa thanh cúc (Centaurea cyanus L.) cùng với C. diluta Aiton, C. melitensis L. và C. pullata L. subsp. baetica Talavera tại vùng trung-nam bán đảo Iberia [2]. Nghiên cứu cho thấy cả 4 loài thực vật này đều có khả năng tự nhiên chịu được chất diệt cỏ ức chế acetolactate synthase (ALS) là tribenuron-methyl (TM), với giá trị LD50 (liều gây chết 50% quần thể) cao hơn liều dùng ngoài đồng ruộng (20 g ai/ha) [2]. Cụ thể, mức độ chịu đựng theo thứ tự giảm dần là C. diluta (LD50 = 702 g/ha), C. pullata (LD50 = 180 g/ha), thanh cúc C. cyanus (LD50 = 65 g/ha) và C. melitensis (LD50 = 32 g/ha) [2].
Mặc dù loài thanh cúc (C. cyanus) và C. melitensis có mức giữ lại hóa chất trên lá cao hơn (150-180 microlít dung dịch), tỷ lệ hấp thu cao hơn (14-28%) và vận chuyển nội cây nhiều hơn (7-12%) so với hai loài kia, chúng vẫn sống sót nhờ hệ thống enzyme cytochrome P450 monooxygenase [2]. Chính hệ enzyme Cyt-P450 này trong cây đã chuyển hóa chất độc thành các dạng không độc hại (OH-metsulfuron-methyl được hydroxyl hóa và metsulfuron-methyl liên hợp), trong đó C. cyanus và C. melitensis chuyển hóa tới 25% lượng hóa chất, còn hai loài kia chuyển hóa hơn 50%, giúp các loài Centaurea đạt tỷ lệ sống sót 80-100% trước nhiều hoạt chất ức chế ALS [2]. Giới hạn của nghiên cứu năm 2023 này là chỉ mới đánh giá hoạt động của enzyme P450 nội sinh bên trong bản thân cây thanh cúc đối với hóa chất nông nghiệp, chứ chưa khảo sát tác động của dịch chiết hoa thanh cúc lên hệ enzyme CYP450 trong gan người [2].
Về nguy cơ kết hợp thảo dược với thuốc tây, một nghiên cứu dược động học công bố năm 2019 thực hiện trên chuột bị thiếu máu cục bộ não tái tưới máu đã chứng minh các hoạt chất thảo dược làm thay đổi mạnh mẽ tốc độ chuyển hóa của hệ CYP450 [1]. Nghiên cứu sử dụng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC-DAD) để phân tích các thành phần ưa nước trong thảo dược Đan sâm (Salvia miltiorrhiza Bge.) và Hồng hoa (Carthamus tinctorius L.) [1]. Kết quả chỉ ra rằng các enzyme CYP450 là yếu tố then chốt gây tương tác thuốc khi kết hợp các cặp thảo dược với nhau hoặc kết hợp thảo dược với thuốc tây [1].
Trong nghiên cứu năm 2019 này, hoạt chất SAA ức chế cạnh tranh enzyme CYP2C8 và ức chế một phần CYP2J2; hoạt chất DSS ức chế cạnh tranh CYP2C9; còn hoạt chất HSYA ức chế hoạt tính của CYP1A2, CYP2C11 nhưng lại làm tăng hoạt tính của CYP3A1 [1]. Sự tương tác giữa các thành phần làm thay đổi tốc độ chuyển hóa qua CYP450, khiến nhóm kết hợp CG6 có tốc độ đào thải DSS chậm hơn, dẫn đến diện tích dưới đường cong (AUC) và nồng độ đỉnh trong máu (Cmax) cao hơn, đồng thời độ thanh thải (CLz) của HSYA thấp hơn đáng kể so với nhóm CG4 [1]. Các nhà khoa học cũng lưu ý DSS có tỷ lệ gắn protein huyết tương thấp, trong khi HSYA, SAB và SAA lại có tỷ lệ gắn protein huyết tương cao, góp phần làm phức tạp thêm tương tác thuốc [1]. Giới hạn của nghiên cứu này là thực hiện trên mô hình động vật (chuột) và khảo sát trên Đan sâm, Hồng hoa chứ không phải trực tiếp trên hoa thanh cúc [1].
Để thấy rõ mức độ phức tạp khi các chất cùng đi qua hệ enzyme gan, một nghiên cứu năm 2012 đã sử dụng phương pháp đo dòng điện theo thời gian (chronoamperometry) với enzyme CYP3A4 của người được cố định trên điện cực carbon thủy tinh có mặt chất điện phân PDDA [6]. Khi thử nghiệm với cơ chất erythromycin và các chất ức chế đã biết, nhóm nghiên cứu đo được nồng độ ức chế 50% (IC50) của ketoconazole là 135 nM, của cimetidine là 80 micromolar và của diclofenac là 311 micromolar [6]. Đáng chú ý, nghiên cứu phát hiện hiện tượng "hợp tác dị dưỡng" (một chất làm tăng tốc độ chuyển hóa của chất kia): sự hiện diện của quinidine đã kích thích quá trình 5-hydroxyl hóa diclofenac, làm tăng gấp đôi hiệu lực ức chế của diclofenac và kéo mức IC50 từ 311 micromolar xuống còn 157 micromolar [6]. Giới hạn của thí nghiệm này là mô hình điện hóa trong ống nghiệm (in vitro), chưa phản ánh đầy đủ toàn bộ cơ chế sinh lý trong cơ thể sống [5] [6].
Các nhóm thuốc tây rất nhạy cảm với tương tác qua gan
Các tài liệu y văn chỉ rõ những nhóm thuốc điều trị có nguy cơ cao xảy ra tương tác thông qua hệ thống enzyme CYP450 bao gồm: thuốc chống đông máu warfarin, thuốc chống trầm cảm, thuốc chống động kinh và thuốc hạ mỡ máu nhóm statin [4].
Một tổng quan tài liệu quốc tế công bố năm 1996, đánh giá các dữ liệu trong ống nghiệm, thử nghiệm dược động học trên người và báo cáo ca bệnh từ năm 1966 đến năm 1995, đã làm rõ hồ sơ gây tương tác thuốc của các thuốc chống trầm cảm thế hệ mới [7]. Kết quả cho thấy mỗi hoạt chất ức chế một cụm enzyme CYP450 khác nhau: fluvoxamine ức chế CYP1A2, gây tương tác với theophylline (thuốc trị hen suyễn) và clozapine [7]. Các thuốc fluoxetine, norfluoxetine, sertraline và paroxetine là những chất ức chế mạnh CYP2D6 trong ống nghiệm, có khả năng làm tăng vọt nồng độ của desipramine và nortriptyline trong huyết tương [7]. Trong khi đó, fluoxetine, sertraline và fluvoxamine ức chế nhóm CYP2C, gây tương tác với thuốc chống động kinh phenytoin và thuốc an thần diazepam [7]. Riêng enzyme CYP3A4 chịu trách nhiệm chuyển hóa terfenadine, astemizole, carbamazepine, alprazolam, triazolam và các thuốc nhóm benzodiazepine khác; nồng độ các thuốc này trong máu đã tăng lên rõ rệt khi dùng chung với fluvoxamine, nefazodone, fluoxetine hoặc sertraline [7].
Một nghiên cứu công bố năm 2022 về dược lý tâm thần nhấn mạnh thêm rằng hệ thần kinh trung ương tại não bộ có mối liên hệ mật thiết với gan, tham gia điều hòa thần kinh-nội tiết và thần kinh-miễn dịch đối với hoạt động của enzyme CYP450 tại gan [5]. Các thuốc hướng thần tác động lên CYP450 ở cả não và gan thông qua hệ thần kinh, hormone và miễn dịch, причем tác động ở não thường khác với ở gan và phụ thuộc vào từng vùng não, trong đó CYP2D6 tại não được xem là một đích tác động tiềm năng [5]. Do đó, các tác giả lưu ý việc đánh giá tương tác lên hệ CYP450 không thể chỉ dừng ở thí nghiệm ống nghiệm (in vitro) mà bắt buộc phải nghiên cứu trên cơ thể sống (in vivo) mới quan sát hết được các cơ chế điều hòa phức tạp này [5].
Tại các bệnh viện hiện đại, việc kiểm soát tương tác qua hệ enzyme này là một thách thức lớn. Một nghiên cứu năm 2023 tại Pháp đã tiến hành tích hợp dữ liệu tương tác thuốc liên quan đến hệ thống CYP450 vào cổng thuật ngữ đa ngôn ngữ HeTOP và kho dữ liệu lâm sàng EDSaN [8]. Các nhà nghiên cứu đã chuẩn hóa 776 thành phần thuốc thông qua 14 loại enzyme và protein vận chuyển (bao gồm CYP450 1A2, 2A6, 2B6, 2C8, 2C9, 2C18, 2C19, 2D6, 2E1, 3A4, 3A7, 11B1, 11B2 ty thể và P-glycoprotein), tạo ra tổng cộng 2.088 mối quan hệ tương tác theo các vai trò cơ chất, chất ức chế hoặc chất cảm ứng [8]. Hệ thống máy tính này đã xử lý thành công 233.006 truy vấn trong thời gian chưa đầy 2 giờ để hỗ trợ các bác sĩ phát hiện sớm các đơn thuốc kê đồng thời có nguy cơ gây tương tác qua hệ cytochrome tại bệnh viện đại học [8].
Những hiểu lầm thường gặp khi uống trà hoa cùng thuốc
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng thảo dược tự nhiên chỉ bồi bổ cơ thể chứ không can thiệp vào thuốc điều trị. Như các nghiên cứu đã chỉ ra, các hợp chất từ thảo dược khi đi vào cơ thể với hàm lượng cao hoàn toàn có thể cạnh tranh enzyme hoặc thay đổi tỷ lệ gắn kết protein huyết tương, làm xáo trộn quá trình chuyển hóa của thuốc tây tại gan, thận và ruột [1].
Hiểu lầm thứ hai là có thể làm xét nghiệm gen định kỳ để biết trước mọi nguy cơ tương tác thuốc. Mặc dù các xét nghiệm kiểu gen hiện nay có thể xác định xem một bệnh nhân có mang biến thể đa hình enzyme CYP450 cụ thể nào hay không, nhưng y học vẫn chưa xác định được liệu việc sử dụng thường quy các xét nghiệm này có thực sự giúp cải thiện kết quả điều trị trên thực tế hay không [4].
Ai nên thận trọng khi dùng trà hoa thanh cúc?
Những người đang phải sử dụng các loại thuốc có khoảng điều trị hẹp hoặc phụ thuộc nhiều vào hệ enzyme CYP450 cần đặc biệt cẩn trọng khi uống các loại trà thảo mộc đậm đặc [4] [1]. Nhóm cần lưu ý hàng đầu là bệnh nhân tim mạch đang dùng thuốc chống đông máu warfarin, thuốc chẹn beta hoặc thuốc hạ mỡ máu nhóm statin [4].
Nhóm thứ hai là những người đang điều trị các bệnh lý thần kinh, tâm thần bằng thuốc chống trầm cảm, thuốc chống động kinh (như phenytoin, carbamazepine) hoặc thuốc an thần nhóm benzodiazepine (như diazepam, alprazolam, triazolam) [4] [7]. Ngoài ra, người đang dùng thuốc kháng sinh, kháng nấm hoặc thuốc dạ dày chuyển hóa qua CYP3A4 (như erythromycin, ketoconazole, cimetidine), thuốc trị hen suyễn (theophylline) và người có bệnh lý suy giảm chức năng gan, thận cũng không nên tự ý kết hợp thảo dược bừa bãi [1] [6] [7].
Cách sử dụng trà thảo mộc an toàn trong đời sống
Để vừa thưởng thức được hương vị của trà hoa thanh cúc vừa đảm bảo an toàn cho quá trình điều trị y tế, nguyên tắc quan trọng nhất là tuyệt đối không dùng nước trà thảo mộc để uống thuốc tây. Người bệnh chỉ nên uống thuốc với nước lọc đun sôi để nguội nhằm tránh việc các hoạt chất sinh học gặp nhau trực tiếp ngay tại đường tiêu hóa và cạnh tranh chuyển hóa cùng lúc tại gan [1].
Nếu muốn uống trà hoa thanh cúc, người khỏe mạnh chỉ nên pha với lượng vừa phải, uống loãng như một thức uống giải khát nhẹ nhàng thay vì sắc đặc. Đối với người đang trong đợt điều trị thuốc tây, cần tách khoảng thời gian uống trà và uống thuốc cách xa nhau, đồng thời luôn thông báo và hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trước khi muốn sử dụng bất kỳ loại thảo dược nào thường xuyên.
Hiểu biết về các loại thuốc được chuyển hóa qua hệ enzyme CYP450 cũng như các tác nhân gây ức chế hoặc cảm ứng enzyme mạnh sẽ giúp giảm thiểu tối đa nguy cơ xảy ra phản ứng có hại của thuốc [4]. Trà thảo mộc mang lại sự thư thái cho tinh thần, nhưng sự thận trọng và tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ mới là chìa khóa bảo vệ sức khỏe an toàn nhất khi bạn đang phải dùng thuốc điều trị bệnh.