Nhiều người thường tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên với mong muốn "thanh lọc", "giải độc gan cấp tốc" sau chuỗi ngày dùng bia rượu hoặc thức ăn dầu mỡ. Trái mấm (hay còn gọi là cây Bael, tên khoa học Aegle marmelos) gần đây được đồn thổi như một phương thuốc giúp tống khứ độc tố khỏi gan một cách nhanh chóng.

Thực tế, quan niệm giải độc gan tức thì hoàn toàn không có cơ sở khoa học. Các bằng chứng thực nghiệm hiện nay cho thấy loài thảo dược này chỉ thể hiện tiềm năng bảo vệ tế bào gan thông qua hoạt tính chống oxy hóa và kháng viêm trên mô hình thí nghiệm, chứ không thể "lọc sạch độc tố" ngay lập tức như lời đồn.

Lầm tưởng về khái niệm "thanh lọc, giải độc tức thì"

Trong đời sống, nhiều người ngộ nhận rằng việc uống nước sắc thảo dược có thể thay thế hoặc kích hoạt chức năng thanh lọc gan chỉ sau vài lần dùng. Gan vốn dĩ tự đảm nhận việc chuyển hóa chất thải liên tục thông qua hệ thống enzyme nội sinh mà không cần đến sự can thiệp kỳ diệu của bất kỳ loại quả nào.

Cơ chế mà khoa học ghi nhận ở trái mấm bản chất là hỗ trợ bảo vệ tế bào trước tổn thương oxy hóa [1]. Cây mấm chứa nhiều hoạt chất tự nhiên như carotenoid, phenolic, flavonoid, alkaloid, terpenoid và coumarin [1]. Những hợp chất này giúp dọn dẹp các gốc tự do, giảm thiểu tình trạng thoái hóa lipid màng tế bào thay vì tác động như một chiếc máy bơm hút cặn bã ra khỏi cơ thể [4, 5].

Bằng chứng bảo vệ gan từ các mô hình thí nghiệm trên động vật

Nghiên cứu khoa học về tác dụng của Aegle marmelos trên gan chủ yếu được tiến hành trên chuột thí nghiệm qua các mô hình gây độc nhân tạo.

Một nghiên cứu công bố năm 2018 trên chuột cống trắng Wistar được chia thành 7 nhóm đã khảo sát chiết xuất cồn 70% từ lá cây mấm kết hợp cùng piperine [2]. Khi chuột bị gây độc gan bằng carbon tetrachloride (CCl4), nồng độ men gan và các chỉ số tổn thương như ALT, AST, ALP, bilirubin, LDH, TNF-alpha và Interleukin 10 tăng vọt [2]. Việc sử dụng chiết xuất Aegle marmelos liều 50 mg/kg thể trọng đã giảm thiểu độc tính ở mức tương đương thuốc đối chứng silymarin [2]. Ở liều thấp 25 mg/kg, chiết xuất đơn lẻ chưa mang lại sự đảo ngược tổn thương rõ rệt, nhưng khi kết hợp với piperine thì hiệu quả hồi phục men gan và hệ thống enzyme chống oxy hóa nội sinh (như superoxide dismutase, catalase, glutathione peroxidase) lại biểu hiện rất rõ [2].

Cũng trong năm 2018, một nghiên cứu khác đánh giá hiệu quả bổ sung quả mấm vào khẩu phần ăn của chuột cống trắng bị gây độc gan bởi Cisplatin [3]. Động vật được chia làm 5 nhóm, trong đó nhóm IV và nhóm V được cho ăn khẩu phần chứa 2% và 4% quả mấm suốt 27 ngày trước khi tiêm Cisplatin liên tục 3 ngày [3]. Kết quả chỉ ra rằng khẩu phần bổ sung quả mấm giúp ức chế quá trình peroxy hóa lipid, đồng thời làm giảm sự gia tăng của men gan ALT, AST, phosphatase kiềm (ALP), phosphatase acid (ACP) và bilirubin trong huyết thanh so với nhóm chỉ tiêm Cisplatin mà không dùng thảo dược [3].

Trước đó, một thử nghiệm năm 2011 tiến hành trên chuột Wistar đực nhằm đánh giá khả năng ức chế sinh u gan do diethylnitrosamine (DEN) khởi phát và 2-acetyl aminofluorene (2-AAF) thúc đẩy [4]. Chuột được tiền xử lý bằng chiết xuất methanol cây mấm ở liều 25 mg/kg và 50 mg/kg thể trọng [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất giúp giảm đáng kể tỷ lệ hình thành khối u gan trên kiểm tra mô bệnh học, đồng thời phục hồi các enzyme chống oxy hóa và ức chế các chỉ dấu tăng sinh bất thường như hoạt tính ornithine decarboxylase (ODC) cũng như quá trình tổng hợp DNA [4].

Hoạt tính chống oxy hóa ghi nhận trong ống nghiệm

Bên cạnh các thử nghiệm trên chuột, các nhà khoa học cũng phân tích sâu về thành phần hóa thực vật trong phòng thí nghiệm.

Một nghiên cứu năm 2020 trên phần vỏ cứng của quả mấm đã phát hiện thấy sự hiện diện của polyphenol, glycoside và sterol [5]. Các phân tích đã xác định 6 hợp chất bao gồm 4-Hydroxybenzeneacetic acid, 5-Oxo-pyrrolidine-2-carboxylic acid methyl ester, 1-[3-Methyl-3-Butenyl] Pyrrolidine, Trans-sinapyl alcohol, 5-[Hydroxymethyl]-2-furaldehyde và 2,4-Dihydroxy-2,5-dimethyl-3[2H]-furan-3-one [5]. Chiết xuất này thể hiện năng lực dọn dẹp gốc tự do mạnh mẽ và bảo vệ tế bào nấm men sống sót trước các tổn hại do stress oxy hóa gây ra trong môi trường nuôi cấy [5].

Năm 2024, một phân tích hóa sinh và mô phỏng điện toán ghi nhận chiết xuất methanol từ phần củ/rễ cho thấy độ hấp thu loại bỏ gốc tự do đạt 87,4% trong thử nghiệm H2O2 và đạt khoảng 79% trong thử nghiệm kháng viêm biến tính albumin [6]. Các hoạt chất phân lập gồm auraptene, imperatorin, luvangetin và psoralen đều đáp ứng tốt các quy tắc dược động học cơ bản trên mô hình dự đoán [6]. Ngoài ra, trong mô hình thử nghiệm tiểu đường trên chuột, dịch chiết lá mấm cũng cho thấy khả năng hạ lipid peroxy hóa ở mô gan và hồi phục hoạt tính enzyme catalase từ ngày thứ 9 trở đi [7].

Khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới cơ thể người

Mặc dù các dữ liệu thực nghiệm rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của bằng chứng.

Hiện tại, chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn ở người để xác nhận việc ăn hoặc uống trái mấm có khả năng phục hồi tế bào gan bị tổn thương [1]. Tất cả dữ liệu tích cực nêu trên mới chỉ dừng lại ở mô hình chuột cống trắng được gây tổn thương hóa chất có chủ đích hoặc trên tế bào nấm men cô lập trong ống nghiệm [1, 2, 4]. Chuột và người có tốc độ chuyển hóa, khả năng hấp thu và phản ứng miễn dịch rất khác nhau. Do đó, việc tự ý sử dụng trái mấm tươi hay các sản phẩm chế biến thô để chữa bệnh gan là hành động chưa có cơ sở thực chứng vững chắc.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Việc lạm dụng các loại dược liệu chưa được kiểm soát chặt chẽ về liều lượng có thể mang lại nhiều rủi ro cho sức khỏe:

  • Người có bệnh lý nền về gan tiến triển (xơ gan, suy gan, viêm gan virus): Không được bỏ dở phác đồ điều trị của bác sĩ để thay thế bằng các bài thuốc dân gian từ cây mấm.
  • Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ: Dữ liệu an toàn trên người chưa được thiết lập đầy đủ; các hoạt chất mạnh trong vỏ hay rễ cây mấm có thể gây tác động không lường trước [4, 5].
  • Người đang dùng thuốc điều trị tiểu đường: Do thảo dược này có hoạt tính hạ đường huyết trên thực nghiệm động vật [6, 8], việc kết hợp tùy tiện có thể dẫn tới nguy cơ tụt đường huyết quá mức.

Hướng dẫn áp dụng đúng mực trong đời sống

Người dân chỉ nên coi trái mấm như một loại thực phẩm bổ sung dinh dưỡng thông thường trong chế độ ăn đa dạng, tương tự như các loại trái cây giàu chất chống oxy hóa khác [1].

Không nên kỳ vọng loại quả này có thể "rửa sạch" gan sau một bữa nhậu hay làm sạch độc tố tích tụ lâu ngày. Khi sử dụng, chỉ nên dùng với lượng vừa phải, chế biến sạch sẽ, bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm. Để bảo vệ gan tối ưu, giải pháp căn bản và bền vững nhất vẫn là hạn chế rượu bia, ăn uống cân bằng, ngủ đủ giấc và thăm khám chức năng gan định kỳ theo chỉ định y khoa.