Khi mắc các bệnh nhiễm trùng thông thường như cảm cúm, sốt, viêm họng hay rối loạn tiêu hóa, người bình thường chỉ cần nghỉ ngơi và bồi bổ vài ngày là hồi phục. Tuy nhiên, với người mắc bệnh tiểu đường, những ngày ốm mệt lại là một thử thách nghiêm trọng đối với việc kiểm soát đường huyết. Rất nhiều người bệnh thường tự ý bỏ bữa hoặc ngưng dùng thuốc vì ăn không ngon miệng, dẫn đến nguy cơ đường huyết tăng vọt hoặc hạ thấp mất kiểm soát.
Khi cơ thể bị ốm hoặc nhiễm trùng, người bệnh tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc hay nhịn ăn hoàn toàn mà cần áp dụng các nguyên tắc xử trí ngày ốm ("Sick Day Rules"). Việc duy trì lượng carbohydrate ổn định kết hợp theo dõi sát sao chỉ số đường huyết và bổ sung đủ chất lỏng là chìa khóa để bảo vệ tính mạng.
Vì sao ngày ốm khiến đường huyết đảo lộn?
Trong y khoa, tình trạng ốm sốt cấp tính là một sang chấn thể chất. Lúc này, hệ miễn dịch và hệ nội tiết phản ứng bằng cách kích hoạt cơ chế phòng vệ, khiến nồng độ hormone stress gia tăng đáng kể. Tình trạng này thúc đẩy gan tăng cường phóng thích glucose vào máu, đồng thời làm giảm độ nhạy của cơ thể đối với insulin, dẫn đến tăng đường huyết nghiêm trọng.
Ngược lại, nếu người bệnh bị sốt cao kèm buồn nôn, tiêu chảy hoặc không thể ăn uống bình thường, lượng thức ăn nạp vào giảm sút nhanh chóng. Bệnh nhân tiểu đường trải qua một đợt ốm cấp tính đối mặt với nguy cơ rất cao bị tăng đường huyết nghiêm trọng hoặc hạ đường huyết dẫn đến việc phải nhập viện cấp cứu [1]. Mục tiêu y khoa quan trọng nhất khi người bệnh tiểu đường gặp căng thẳng bệnh tật là tránh các tình trạng cực đoan: không để đường huyết tăng quá cao hoặc tụt quá thấp [2].
Bằng chứng khoa học về việc quản lý tiểu đường trong ngày ốm
Các quy tắc xử trí ngày ốm ("Sick Day Rules") đã được hệ thống y tế thế giới nghiên cứu và áp dụng từ nhiều năm qua nhằm giảm bớt biến chứng nguy hiểm.
Một khảo sát quốc gia do Hiệp hội Bác sĩ Tiểu đường Nhi khoa (ACDC) công bố năm 2016 đã xem xét phương pháp xử trí ngày ốm cho trẻ em mắc tiểu đường típ 1 [3]. Khảo sát tiến hành trên 127 đơn vị nhi khoa với tỷ lệ phản hồi 73% cho thấy có 93% đơn vị đã ban hành hướng dẫn xử trí ngày ốm [3]. Tất cả các hướng dẫn này đều khuyến nghị tiêm thêm insulin trong thời gian trẻ bị ốm [3]. Cụ thể, 67% đơn vị hướng dẫn tính liều bổ sung dựa trên một phần của tổng liều dùng hàng ngày; 22% tính theo đơn vị trên mỗi kg cân nặng (U/kg); và 21% sử dụng công thức riêng của địa phương [3]. Tuy nhiên, trong số 680 phụ huynh tham gia khảo sát, có tới 40% người không biết phải làm gì khi chỉ số glucose máu tăng cao đi kèm thể ceton máu tăng cao [3].
Một thử nghiệm can thiệp năm 1994 được thực hiện trên 81 trẻ em và thanh thiếu niên (từ 9 đến 15 tuổi) phụ thuộc insulin tham gia trại hè [4]. Nghiên cứu so sánh phương pháp dạy qua tình huống có giải quyết vấn đề (AI) với phương pháp giảng dạy trực tiếp thông thường qua 2 buổi học nhóm nhỏ kéo dài 45 phút [4]. Kết quả sau đợt trại 2 tuần cho thấy điểm kiến thức cơ bản giữa hai nhóm là tương đương, nhưng nhóm AI giải thích được lý do áp dụng quy tắc tốt hơn (0,75 so với 0,54, P < 0,05) và duy trì sự vượt trội này sau 8 tháng theo dõi (0,59 so với 0,38, P < 0,02) [4]. Khả năng hiểu rõ nguyên tắc liên quan chặt chẽ đến các hành vi tự chăm sóc thực tế khi các em ốm (r = 0,55, P < 0,01) [4].
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2025 đã tổng hợp dữ liệu từ 6.932 tài liệu y khoa và chọn ra 97 tài liệu về việc bệnh nhân tự điều chỉnh thuốc trong ngày ốm đối với các bệnh mạn tính [5]. Trong đó, có 18 can thiệp được thiết kế riêng cho bệnh nhân tiểu đường, chủ yếu dùng tài liệu viết như kế hoạch hành động hoặc tờ rơi giáo dục [5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các biện pháp này giúp bệnh nhân tăng cường kiến thức và hài lòng hơn trong việc tự xử trí, dù kết quả lâm sàng và tần suất sử dụng dịch vụ y tế giữa các nghiên cứu vẫn còn có sự khác biệt [5].
Đối với người cao tuổi, một nghiên cứu năm 2006 chỉ ra rằng mục đích giáo dục tiểu đường là cải thiện kiểm soát chuyển hóa và duy trì chất lượng cuộc sống [6]. Chế độ ăn nên tập trung vào duy trì cân bằng dinh dưỡng hơn là thắt chặt năng lượng [6]. Tự theo dõi đường huyết là giải pháp thiết yếu để ứng phó với hạ đường huyết hoặc những ngày ốm, và người bệnh cần được hướng dẫn bảng trượt điều chỉnh liều insulin khi lượng ăn vào không ổn định [6].
Lợi ích và giới hạn từ các dữ liệu hiện có
Việc áp dụng các nguyên tắc ngày ốm giúp hạn chế nguy cơ tiến triển thành nhiễm toan ceton do tiểu đường (DKA) và giảm tỷ lệ phải nhập viện cấp cứu [3], [1]. Bệnh nhân hiểu rõ lý do của từng nguyên tắc sẽ có khả năng tự ứng phó tốt hơn trong tình huống bệnh tật thực tế [4].
Dù vậy, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc áp dụng thực tế còn nhiều hạn chế. Sự hướng dẫn giữa các cơ sở y tế vẫn chưa có sự đồng nhất cao về công thức điều chỉnh liều [3]. Một tỷ lệ lớn người chăm sóc và bệnh nhân vẫn cảm thấy lúng túng khi đối mặt với chỉ số glucose và ceton tăng vọt cùng lúc [3]. Việc cung cấp tờ rơi hướng dẫn tuy nâng cao kiến thức nhưng không phải lúc nào cũng mang lại kết quả cải thiện lâm sàng đồng đều [5].
Những hiểu lầm nguy hiểm khi người tiểu đường bị ốm
Sai lầm phổ biến hàng đầu là quan niệm "không ăn được thì không tiêm insulin hoặc không uống thuốc". Khi bị nhiễm trùng, phản ứng căng thẳng khiến gan liên tục phóng thích đường, nên dù ăn ít thì chỉ số glucose trong máu vẫn có thể tăng vọt. Việc ngưng thuốc đột ngột làm tăng nguy cơ biến chứng cấp tính nguy hiểm [3], [1].
Một sai lầm khác là kiêng khem tinh bột tuyệt đối trong ngày ốm. Hướng dẫn dinh dưỡng dựa trên bằng chứng của Diabetes UK nhấn mạnh vai trò quản lý carbohydrate trong việc kiểm soát dinh dưỡng ở bệnh nhân tiểu đường [7]. Trong ngày ốm, nếu không nạp đủ một lượng carbohydrate tối thiểu, cơ thể sẽ phân giải chất béo để lấy năng lượng, sinh ra thể ceton có hại. Ngoài ra, việc ăn uống thiếu ổn định hàm lượng carbohydrate khiến việc căn chỉnh liều thuốc gặp khó khăn, đặc biệt ở những người dùng phác đồ insulin cố định [8].
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Trẻ em mắc bệnh tiểu đường típ 1 là đối tượng có nguy cơ cao diễn tiến nhanh thành nhiễm toan ceton khi gặp bệnh cấp tính [3]. Sự thay đổi chế độ ăn của trẻ cần được gia đình giám sát chặt chẽ, vì sự nhất quán của lượng carbohydrate đưa vào là vô cùng quan trọng đối với các phác đồ tiêm cố định [8].
Người cao tuổi mắc tiểu đường kèm theo sa sút trí tuệ, trầm cảm hoặc thể chất suy yếu cần có sự trợ giúp sát sao của người chăm sóc [6]. Nhóm này không nên bị hạn chế năng lượng quá mức mà cần ưu tiên duy trì cân bằng dinh dưỡng [6].
Bệnh nhân nặng nằm viện điều trị cần được đánh giá dinh dưỡng cẩn trọng, tránh để xảy ra tình trạng sụt cân quá mức, đồng thời việc kiểm soát đường huyết cần có sự giám sát liên tục từ nhân viên y tế [2].
Cách ứng phó thực tế: Dinh dưỡng và nước uống ngày ốm
Người bệnh cần chủ động xây dựng kế hoạch ứng phó cho ngày ốm dựa trên sự tư vấn trước đó của bác sĩ điều trị:
- Duy trì carbohydrate: Người bệnh cần duy trì sự nhất quán của lượng thức ăn nạp vào [8]. Khi mệt mỏi, chán ăn, người bệnh có thể thay thế các bữa cơm thông thường bằng các món lỏng, mềm, dễ tiêu nhưng vẫn cung cấp tinh bột với lượng vừa phải. Khi lượng ăn không ổn định, người bệnh và gia đình cần áp dụng quy tắc điều chỉnh liều insulin theo bảng trượt do bác sĩ hướng dẫn [6].
- Bổ sung đủ dịch: Cần uống nước đều đặn để tránh mất nước, nhất là khi có sốt, nôn trớ hoặc tiêu chảy. Đối với người bệnh nằm viện nặng không thể tự ăn, việc cung cấp dịch tinh thể chứa dextrose và điện giải có thể được chỉ định duy trì để đảm bảo nhu cầu chuyển hóa [2].
- Đo đường huyết và ceton liên tục: Tăng tần suất tự theo dõi đường huyết trong ngày để kịp thời phát hiện nguy cơ hạ hoặc tăng đường huyết cấp [6], [1]. Nếu có thiết bị đo hoặc que thử, cần kiểm tra thêm ceton máu để có phương án xử lý theo hướng dẫn y tế [3].
- Không tự ý bỏ thuốc: Người bệnh chỉ điều chỉnh liều lượng thuốc hạ đường huyết hoặc insulin theo đúng phác đồ xử trí ngày ốm mà bác sĩ chuyên khoa đã hướng dẫn cụ thể [3], [5].
Hiểu rõ và tuân thủ các nguyên tắc ngày ốm sẽ giúp người bệnh tiểu đường vượt qua những đợt ốm sốt một cách an toàn. Hãy luôn theo dõi sát lượng thức ăn, bổ sung đủ nước và chủ động liên hệ với bác sĩ hoặc cơ sở y tế khi chỉ số đường huyết biến động bất thường để nhận được chỉ dẫn kịp thời.
