Nhiều bậc phụ huynh thường rơi vào trạng thái căng thẳng tột cùng mỗi khi đến bữa ăn của con, khi trẻ liên tục ngậm thức ăn, lắc đầu từ chối hoặc quấy khóc kéo dài. Tình trạng biếng ăn này thường bị xem là thói quen xấu, sự bướng bỉnh tâm lý hoặc hệ tiêu hóa kém hấp thu đơn thuần.
Tuy nhiên, các bằng chứng y khoa hiện đại khẳng định rằng chứng biếng ăn ở trẻ nhỏ hoàn toàn có thể bắt nguồn từ nguyên nhân thiếu hụt vi chất dinh dưỡng, đặc biệt là thiếu sắt. Khi cơ thể không nhận đủ lượng sắt cần thiết, các hormone điều hòa cảm giác đói và thèm ăn sẽ bị rối loạn, đẩy trẻ vào một vòng xoắn bệnh lý nguy hiểm: thiếu sắt dẫn đến chán ăn, và chán ăn lại khiến mức độ thiếu sắt thêm trầm trọng.
Vòng luẩn quẩn: Cơ chế khiến thiếu sắt làm trẻ mất cảm giác thèm ăn
Sắt là một khoáng chất thiết yếu tham gia trực tiếp vào quá trình chuyển hóa năng lượng và hoạt động của nhiều enzyme trong cơ thể [1]. Khi lượng sắt dự trữ suy giảm, hoạt động của hệ nội tiết chịu trách nhiệm kích thích cảm giác đói sẽ bị biến đổi tiêu cực [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2007 trên nhóm trẻ trước tuổi dậy thì đã làm sáng tỏ mối liên hệ trực tiếp giữa tình trạng thiếu máu thiếu sắt và các hormone thèm ăn [2]. Các nhà khoa học phát hiện nồng độ hormone ghrelin - hormone kích thích sự thèm ăn do dạ dày tiết ra - ở trẻ thiếu máu thiếu sắt thấp hơn rõ rệt so với trẻ khỏe mạnh, chỉ đạt 13,58 +/- 16,32 ng/ml so với 35,39 +/- 23,69 ng/ml ở nhóm đối chứng [2]. Đồng thời, nồng độ insulin ở nhóm bệnh nhi cũng giảm sút đáng kể, đạt 3,41 +/- 2,42 mU/ml so với 5,67 +/- 1,09 mU/ml ở trẻ bình thường [2]. Nồng độ yếu tố tăng trưởng IGF-I cũng suy giảm rõ rệt, chỉ đạt 126,94 +/- 92,82 ng/ml so với 203 +/- 105,1 ng/ml [2].
Sự sụt giảm nghiêm trọng của hormone ghrelin và insulin khiến não bộ của trẻ không nhận được tín hiệu báo đói, dẫn đến việc trẻ hoàn toàn không có nhu cầu ăn uống tự nhiên [2]. Hậu quả của tình trạng mất cảm giác ngon miệng và suy dinh dưỡng kéo dài, kết hợp với sự suy giảm của chỉ số IGF-I, sẽ trực tiếp kìm hãm sự tăng trưởng thể chất và gây chậm lớn ở trẻ nhỏ [2]. Tình trạng thiếu sắt thậm chí có thể xuất hiện và gây tác động tiêu cực đến các mô ngay cả khi chỉ số hồng cầu chưa giảm đến ngưỡng thiếu máu trên xét nghiệm [3].
Bằng chứng khoa học: Trẻ thèm ăn trở lại sau khi được bù sắt
Mối quan hệ nhân quả giữa thiếu sắt và chứng biếng ăn đã được chứng minh qua các can thiệp bổ sung vi chất trong các nghiên cứu lâm sàng [4], [5]. Khi lượng sắt thiếu hụt được bù đắp đúng cách, vị giác và cảm giác đói của trẻ sẽ được khôi phục một cách ấn tượng [4], [5].
Trong một nghiên cứu năm 2019 theo dõi trẻ từ 12 đến 24 tháng tuổi bị thiếu máu thiếu sắt do dinh dưỡng, các bệnh nhi được điều trị bằng sắt với liều 5 mg/kg/ngày liên tục trong 3 tháng [4]. Kết quả cho thấy nồng độ ghrelin trung bình trong huyết tương đã tăng vọt từ mức 936,7 +/- 428,8 pg/mL trước điều trị lên 1284,7 +/- 533,3 pg/mL sau 3 tháng [4]. Ngược lại, nồng độ leptin - loại hormone tạo cảm giác no - lại giảm mạnh từ 3,4 +/- 1,6 ng/mL xuống còn 1,9 +/- 1,0 ng/mL [4].
Cùng với sự đảo chiều tích cực của các hormone thèm ăn, tổng lượng calo nạp vào hàng ngày, cũng như lượng chất bột đường và protein trong khẩu phần của trẻ đã tăng lên đáng kể [4]. Sự gia tăng mức tăng trọng lượng cơ thể có mối tương quan chặt chẽ với nồng độ ghrelin huyết tương, giúp trẻ nhanh chóng lấy lại đà tăng trưởng bù sau thời gian biếng ăn [4].
Một thử nghiệm lâm sàng trước đó vào năm 2001 trên 24 trẻ nhỏ (độ tuổi trung bình 19,6 +/- 7,7 tháng) cũng ghi nhận kết quả phục hồi tương tự sau 15,0 +/- 2,4 tuần điều trị bổ sung sắt [5]. Sau đợt điều trị, nồng độ ferritin huyết thanh phản ánh lượng sắt dự trữ đã tăng lên rõ rệt, đi kèm với sự cải thiện điểm số thèm ăn chủ quan và lượng thức ăn tiêu thụ hàng ngày của các bé [5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng nồng độ ferritin huyết thanh có mối tương quan thuận rõ nét với điểm số thèm ăn (r = 0,680) cũng như lượng thức ăn nạp vào (r = 0,480) [5].
Nhận biết sớm: Các dấu hiệu trẻ bị thiếu máu thiếu sắt cha mẹ cần lưu tâm
Biếng ăn không phải là biểu hiện đơn độc của tình trạng thiếu sắt. Do sắt hiện diện ở mọi tế bào và đóng vai trò vận chuyển oxy, sự thiếu hụt khoáng chất này sẽ gây ra nhiều rối loạn toàn thân trên khắp các cơ quan [6].
Ở hệ thần kinh trung ương, thiếu máu thiếu sắt khiến trẻ bị chậm phát triển vận động và tinh thần, suy giảm chức năng nhận thức, thường xuyên cáu gắt và có khoảng chú ý bị rút ngắn [6]. Trẻ thường hay quấy khóc vô cớ, kém tập trung, giảm hứng thú với các hoạt động vui chơi xung quanh [6]. Trên hệ tim mạch, thiếu sắt kéo dài có thể kích thích dẫn đến tình trạng phì đại cơ tim [6].
Hệ thống miễn dịch của trẻ cũng bị tổn hại nghiêm trọng khi thiếu sắt [6]. Cơ thể trẻ sẽ suy giảm khả năng phục hồi sau các đợt ốm, gia tăng tần suất mắc các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp, đồng thời suy giảm sự biểu hiện của enzym myeloperoxidase trong bạch cầu và ruột non [6]. Ở cấp độ tế bào, tình trạng này gây rối loạn quá trình sinh hồng cầu, gia tăng hiện tượng tự tan máu, giảm thời gian sống của hồng cầu và gây tổn thương oxy hóa màng tế bào [6].
Về mặt dịch tễ, theo Tổ chức Y tế Thế giới, tỷ lệ thiếu máu thiếu sắt trên toàn cầu rơi vào khoảng 30% (từ 20% đến 40%) [1]. Tại các quốc gia đang phát triển, tỷ lệ thiếu máu thiếu sắt ở phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có thể lên tới 50% đến 60% [1]. Thiếu máu được định nghĩa là sự sụt giảm tổng số lượng tế bào hồng cầu hoặc nồng độ hemoglobin và hematocrit xuống dưới ngưỡng bình thường hoặc dưới 2 độ lệch chuẩn theo độ tuổi và giới tính [1].
Triệu chứng đường tiêu hóa đi kèm: Mối liên hệ không thể bỏ qua
Trong thực tế thăm khám, triệu chứng biếng ăn và thiếu sắt đôi khi lại là chỉ dấu cảnh báo những tổn thương thực thể nằm sâu bên trong ống tiêu hóa [7], [6]. Nếu trẻ biếng ăn kèm theo các rối loạn tiêu hóa kéo dài, việc chẩn đoán cần được tiến hành kỹ lưỡng hơn [7].
Một nghiên cứu năm 2021 về chỉ định nội soi đường tiêu hóa ở bệnh nhi cho thấy, đối với các trường hợp chỉ có triệu chứng chán ăn, buồn nôn hoặc táo bón đơn thuần, tỷ lệ phát hiện tổn thương dương tính qua nội soi là dưới 25% [7]. Tuy nhiên, ở những bệnh nhi xuất hiện triệu chứng đau bụng kết hợp cùng tình trạng thiếu sắt hoặc có huyết thanh nghi ngờ bệnh Celiac yếu, tỷ lệ tìm thấy tổn thương bệnh lý qua nội soi lên tới trên 50% [7].
Đặc biệt, nghiên cứu này chỉ ra rằng trong nhóm 56 trẻ phải nội soi với chỉ định chính là thiếu máu thiếu sắt, có tới 30 trẻ (chiếm 54%) được phát hiện các tổn thương bệnh lý liên quan [7]. Ở nhóm trẻ bị thiếu máu thiếu sắt kèm theo xét nghiệm huyết thanh Celiac dương tính yếu, có 4/6 trẻ (chiếm 67%) được xác nhận mắc bệnh Celiac qua sinh thiết [7]. Ngoài ra, trong nhóm trẻ bị tiêu chảy mạn tính kèm theo thiếu máu thiếu sắt, tỷ lệ tìm thấy tổn thương tiêu hóa chiếm tới 50% (3/6 trẻ) [7].
Bên cạnh đó, bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) ở trẻ em cũng có thể dẫn đến viêm loét thực quy mô mòn rỉ máu, và thiếu máu có thể là dấu hiệu lâm sàng duy nhất cảnh báo tổn thương này [6]. Do đó, phụ huynh không nên chủ quan coi biếng ăn là hiện tượng tâm lý đơn giản khi trẻ có kèm theo các than phiền về đau bụng, rối loạn phân hoặc chậm lớn [7].
Những nhóm trẻ nào có nguy cơ cao bị thiếu sắt?
Nhu cầu sắt của cơ thể thay đổi rất lớn theo từng giai đoạn phát triển [1]. Khi mới sinh, cơ thể trẻ sơ sinh chỉ có khoảng 0,5 gam sắt, trong khi người trưởng thành có khoảng 5 gam sắt [1]. Để bù đắp sự chênh lệch này, cơ thể cần hấp thu trung bình khoảng 0,8 mg sắt mỗi ngày trong 15 năm đầu đời [1]. Ngoài phần sắt cần cho sự tăng trưởng mô, một lượng sắt nhất định cũng bị đào thải qua quá trình bong tế bào, do đó trẻ cần hấp thu được 1 mg sắt mỗi ngày để duy trì trạng thái cân bằng dương [1].
Những nhóm trẻ có nguy cơ cao bị thiếu máu thiếu sắt bao gồm:
Trẻ sinh non hoặc nhẹ cân: Lượng sắt dự trữ của thai nhi phần lớn được tích lũy trong 3 tháng cuối của thai kỳ [6]. Do đó, trẻ sinh non vừa bị thiếu hụt nguồn dự trữ bẩm sinh, vừa có tốc độ tăng trưởng bắt kịp nhanh sau sinh khiến nguồn sắt vốn đã ít ỏi bị cạn kiệt nhanh chóng [3], [6].
Trẻ tiêu thụ quá nhiều sữa bò tươi: Một trong những nguyên nhân phổ biến nhất gây thiếu sắt ở trẻ nhỏ là chế độ ăn thiếu sắt kết hợp tăng trưởng nhanh, cùng với tình trạng mất máu qua đường tiêu hóa do uống quá nhiều sữa bò [3]. Sữa bò có thể gây tổn thương niêm mạc ruột vi thể và dẫn đến tình trạng mất máu tiềm ẩn [3], [6].
Trẻ mắc các bệnh lý đường tiêu hóa hoặc thần kinh: Tình trạng kém hấp thu do bệnh Celiac, nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori, viêm ruột mạn tính, viêm túi thừa Meckel, thoát vị hoành hay nhiễm ký sinh trùng đều cản trở việc hấp thu sắt [6]. Trẻ có bệnh lý thần kinh cơ phải ăn qua ống thông hoặc dùng chế độ ăn lỏng kéo dài cũng rất dễ bị thiếu vi chất [6].
Trẻ em gái bước vào tuổi dậy thì: Mất máu qua chu kỳ kinh nguyệt là nguyên nhân hàng đầu gây thiếu sắt ở nhóm đối tượng này, đôi khi có thể kết hợp với bệnh lý rối loạn đông máu như Von Willebrand [8], [6]. Ngoài ra, trẻ mắc các bệnh lý mạn tính như suy thận mạn hoặc suy tim cũng thường xuyên đối mặt với nguy cơ thiếu sắt [8].
Hiểu lầm thường gặp của cha mẹ khi thấy con biếng ăn
Một trong những sai lầm phổ biến nhất của cha mẹ là chỉ tập trung tìm cách ép con ăn bằng mọi giá, đổi món liên tục hoặc cho trẻ uống các loại men tiêu hóa, kẹo kích thích ăn ngon mà không tìm hiểu căn nguyên chuyển hóa bên trong [3]. Khi thiếu sắt đã làm sụt giảm hormone thèm ăn ghrelin, việc thúc ép chỉ biến bữa ăn thành một trải nghiệm sợ hãi và làm phản ứng biếng ăn của trẻ thêm trầm trọng [2], [4].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm cho rằng trẻ trông bụ bẫm hoặc có cân nặng đạt chuẩn thì không thể bị thiếu sắt. Nghiên cứu khoa học cho thấy tình trạng thiếu hụt sắt và biến đổi hormone ghrelin, insulin vẫn diễn ra rõ rệt ở những trẻ có chiều cao và chỉ số BMI nằm hoàn toàn trong giới hạn phát triển bình thường [2]. Lượng mỡ dưới da không phản ánh được lượng sắt dự trữ trong gan và tủy xương [2].
Nhiều phụ huynh cũng lầm tưởng rằng chỉ cần trẻ không xanh xao thì không bị thiếu sắt. Trên thực tế, thiếu sắt phát triển qua nhiều giai đoạn; sự cạn kiệt sắt tại các mô và cơ quan có thể diễn ra trước khi xuất hiện những biểu hiện lâm sàng rõ rệt của thiếu máu [3]. Mặt khác, một nghiên cứu năm 2001 cũng chỉ ra rằng việc cải thiện cảm giác thèm ăn khi điều trị sắt không phụ thuộc vào hormone leptin mà gắn liền mật thiết với việc phục hồi chỉ số ferritin huyết thanh [5]. Do đó, phụ huynh không nên tự ý suy diễn cảm giác thèm ăn của con dựa trên vóc dáng bên ngoài [5].
Hướng tiếp cận điều trị và cách phòng ngừa khoa học
Nguyên tắc cốt lõi trong xử trí thiếu máu thiếu sắt ở trẻ em bao gồm: tìm kiếm và loại bỏ nguyên nhân gây bệnh, bù đắp lượng sắt thiếu hụt, cải thiện chế độ dinh dưỡng và tư vấn cho gia đình [3]. Cha mẹ tuyệt đối không tự ý mua thuốc sắt cho con uống mà cần đưa trẻ đi khám để được chẩn đoán chính xác thông qua xét nghiệm máu [3].
Về phương pháp bổ sung, đa số trẻ bị thiếu máu thiếu sắt kinh điển do dinh dưỡng sẽ đáp ứng tốt với liệu pháp sắt đường uống [8]. Liều lượng điều trị thường được nghiên cứu chỉ định là 5 mg/kg/ngày và cần duy trì liên tục trong khoảng thời gian đủ dài, thường là 3 tháng, nhằm không chỉ khôi phục hemoglobin mà còn nạp đầy kho dự trữ sắt ferritin [4], [3]. Nếu sau một thời gian điều trị bằng đường uống mà trẻ không đáp ứng, đặc biệt là ở trẻ lớn, bác sĩ cần xem xét nguyên nhân mất máu tiềm ẩn qua đường tiêu hóa [3].
Đối với những bệnh nhi không đáp ứng đầy đủ với sắt đường uống, hoặc trẻ mắc kèm các bệnh lý mạn tính như bệnh viêm ruột, Celiac, suy thận mạn hay suy tim, phương pháp truyền sắt tĩnh mạch đang ngày càng được áp dụng rộng rãi [8]. Liệu pháp sắt tĩnh mạch giúp bổ sung nhanh chóng lượng dự trữ sắt, khắc phục tình trạng thiếu máu, giảm các tác dụng phụ khó chịu trên đường tiêu hóa và giảm bớt gánh nặng phải uống thuốc kéo dài cho gia đình [8]. Hiện nay đã có 4 dạng chế phẩm sắt truyền tĩnh mạch được cấp phép chỉ định cho trẻ em [8].
Về chế độ dinh dưỡng hàng ngày, phụ huynh cần đa dạng hóa thực phẩm, đảm bảo cung cấp đủ sắt để cơ thể trẻ duy trì mức hấp thu ít nhất 1 mg sắt nguyên tố mỗi ngày [1]. Cần kiểm soát lượng sữa bò tươi không cho trẻ uống quá mức gây ức chế hấp thu vi chất hoặc xuất huyết tiêu hóa vi thể [3].
Lời khuyên cho phụ huynh
Chứng biếng ăn ở trẻ nhỏ không phải lúc nào cũng xuất phát từ yếu tố tâm lý hay sự nũng nịu nhất thời, mà có thể là dấu hiệu chỉ điểm của tình trạng thiếu sắt và rối loạn các hormone kích thích thèm ăn [2], [4]. Việc phát hiện và điều trị kịp thời sẽ giúp trẻ nhanh chóng lấy lại cảm giác thèm ăn tự nhiên, bắt kịp đà tăng trưởng và phòng tránh được các tổn thương nhận thức lâu dài [4], [6].
Tuy nhiên, việc bổ sung sắt cần được thực hiện dựa trên chẩn đoán y khoa chính xác và có sự theo dõi sát sao của bác sĩ chuyên khoa [3]. Cha mẹ tuyệt đối không nên tự ý tăng liều bổ sung hoặc dùng thuốc kéo dài khi chưa có chỉ định, nhằm đảm bảo an toàn tối đa và đem lại hiệu quả phục hồi tốt nhất cho con trẻ.
