Nhiều người truyền tai nhau mẹo đắp mặt nạ lá trầu không hấp nóng hoặc giã nát để trị nám, tàn nhang nhằm làm sáng da cấp tốc. Thói quen này xuất phát từ niềm tin rằng thảo mộc tự nhiên luôn an toàn cho da mặt. Tuy nhiên, đằng sau làn da sáng lên chỉ sau vài ngày hoặc vài tuần ngắn ngủi là nguy cơ tàn phá diện mạo khó phục hồi do mất sắc tố dạng đốm.
Lá trầu không không phải là phương pháp trị nám an toàn và không có tác dụng điều trị nám tận gốc. Ngược lại, việc bôi đắp loại lá này lên da có thể dẫn đến hiện tượng bạch biến hóa học hay giảm sắc tố dạng đốm (leukoderma) kết hợp với tăng sắc tố sau viêm [1], [2], [3]. Tình trạng này khiến khuôn mặt xuất hiện các đốm trắng loang lổ xen kẽ các mảng thâm đen đậm màu, để lại tổn thương rất khó điều trị [1], [2].
Cơ chế khiến lá trầu không làm tổn thương tế bào sắc tố
Khi tiếp xúc kéo dài với các hợp chất hóa học, làn da có thể bị mắc chứng giảm sắc tố do hóa chất (chemical leukoderma) [3]. Tình trạng này xảy ra do sự tắc nghẽn quá trình tạo sắc tố, giảm tổng hợp sắc tố melanin và trực tiếp tiêu diệt tế bào sắc tố (melanocyte) [3]. Trong số các tác nhân gây mất sắc tố thường gặp trong cuộc sống có các dẫn xuất của phenol [3].
Quá trình hấp nóng lá trầu không làm bốc hơi các hợp chất hóa học dễ bay hơi trên bề mặt lá [1]. Khi đắp lên da, chiết xuất đậm đặc từ lá trầu không thể hiện tính độc đối với tế bào sắc tố biểu bì [1]. Sự phá hủy trực tiếp này khiến da ban đầu mất màu đột ngột trông giống như vết nám mờ đi [1], [2]. Tuy nhiên, các tế bào hắc tố bị phá hủy không thể tiếp tục sản sinh melanin tự nhiên, dẫn đến các mảng da mất sắc tố vĩnh viễn hoặc loang lổ [2].
Dữ liệu lâm sàng: Biến chứng viêm và đốm trắng loang lổ ở người
Một khảo sát lâm sàng và mô bệnh học công bố năm 1999 tại Đài Loan đã ghi nhận một rối loạn sắc tố bất thường ở 15 bệnh nhân nữ từng dùng gạc đắp lá trầu không hấp nóng lên mặt để trị nám [2]. Kết quả bảng hỏi cho thấy tất cả bệnh nhân đều xuất hiện phản ứng đỏ da tạm thời trong vài ngày đầu đắp lá, và 9 người trong số đó kèm theo cảm giác châm chích, bỏng rát [2]. Tác dụng làm trắng da biểu hiện rõ rệt sau khoảng 1 tuần đến 1 tháng [2].
Sau đó, có 8 bệnh nhân báo cáo xuất hiện tình trạng tăng sắc tố xen lẫn giảm sắc tố dạng đốm hoa giấy (confetti-like hypopigmentation) sau khi tiếp xúc nhiều với ánh nắng mặt trời [2]. Các nhà nghiên cứu đã sinh thiết da trên 8 bệnh nhân: 6 người lấy mẫu tại vùng da đốm tăng sắc tố và 2 người tại vùng da giảm sắc tố [2]. Nhuộm hóa mô miễn dịch S-100 cho thấy hoàn toàn vắng bóng tế bào sắc tố melanocyte tại các vùng da bị mất sắc tố [2]. Kỹ thuật nhuộm Masson-Fontana cũng chỉ ra hiện tượng mất sắc tố xen kẽ tăng sắc tố ở lớp đáy thượng bì và ứ đọng sắc tố ở lớp bì [2]. Diễn tiến tổn thương được chia làm ba giai đoạn, khởi đầu bằng giai đoạn tẩy trắng tức thì đi kèm phản ứng kích ứng da rõ rệt [2].
Bằng chứng thực nghiệm: Phản ứng trái ngược trên động vật
Nghiên cứu công bố năm 2011 trên chuột C57BL/6 đã làm rõ thêm cơ chế gây rối loạn sắc tố của lá trầu không [1]. Khi dùng lá trầu không hấp nóng xử lý trên lưng chuột cạo lông, hầu hết chuột đều bị viêm da tiếp xúc và tăng sắc tố sau viêm [1]. Khoảng một nửa số chuột bị tẩy trắng lông ở các mức độ khác nhau [1].
Đáng chú ý, lá trầu không hấp nóng không chỉ tẩy trắng lông mà còn kích thích sự nhân lên bất thường của tế bào sắc tố ở biểu bì đuôi chuột, với số lượng tế bào sắc tố chức năng tăng lên đáng kể (P = 0,007) [1]. Thử nghiệm tyrosinase cho thấy chiết xuất lá trầu không đậm đặc ức chế tạo sắc tố melanin thông qua độc tính tế bào sắc tố [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận hiện tượng da loang lổ vừa đen vừa trắng là hậu quả của tăng sắc tố sau viêm kết hợp với phản ứng hỗn hợp (vừa tăng vừa giảm sắc tố), do các chất bay hơi đối nghịch xuất hiện khi hấp lá [1].
Tai biến giảm sắc tố da còn xuất hiện ở trẻ em
Không chỉ người lớn dùng làm đẹp, việc áp dụng bài thuốc dân gian từ lá trầu không cho các bệnh lý thông thường cũng có thể gây tai biến sắc tố nghiêm trọng. Một báo cáo loạt ca bệnh công bố năm 2020 đã ghi nhận 10 bệnh nhân nhi trong độ tuổi từ 4 đến 9 tuổi bị tổn thương da loang lổ sắc tố trên ngực hoặc trên trán [4].
Các biến đổi sắc tố loang lổ này xuất hiện sau khi phụ huynh đắp lá trầu không theo kinh nghiệm dân gian tại nhà nhằm trị ho hoặc cảm lạnh cho trẻ [4]. Đây là bằng chứng cho thấy biểu bì mỏng manh của trẻ nhỏ rất nhạy cảm với các chất độc tế bào sắc tố trong lá trầu không, để lại các vết loang lổ mất thẩm mỹ [4].
Lợi ích giả tạo ban đầu và giới hạn của bằng chứng
Nhiều người lầm tưởng lá trầu không thực sự hiệu quả vì các mảng nám mờ đi rất nhanh sau vài ngày đến một tháng [2]. Thực chất, đây là giai đoạn tẩy trắng tức thì do tế bào hắc tố bị trúng độc và phá hủy cấp tính [1], [2]. Tác dụng làm mờ nám này chỉ mang tính tạm thời và che giấu tổn thương sâu sắc bên dưới biểu bì [2].
Nghiên cứu trên chuột cho thấy lá trầu không chưa qua tinh chế chứa các chất có hoạt tính mâu thuẫn: vừa kích thích nhân đôi tế bào sắc tố gây sạm đen đậm hơn, vừa độc hại gây tẩy trắng [1]. Do đó, hiệu quả làm đẹp từ việc tự đắp lá trầu tươi hoặc hấp nóng tại nhà hoàn toàn không có cơ sở khoa học an toàn. Dù các nhà khoa học nhận định lá trầu nếu được phân tách và tinh chế hoạt chất có thể là nguồn tìm kiếm chất tẩy trắng mới trong tương lai, việc tự chế dịch chiết thô tại nhà hiện nay tiềm ẩn nguy cơ phá hủy làn da vĩnh viễn [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng lá trầu không trị nám
Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "càng châm chích, da càng nhanh trắng". Các khảo sát cho thấy cảm giác châm chích, ngứa rát và đỏ da trong những ngày đầu đắp lá thực chất là viêm da kích ứng [2]. Phản ứng viêm này chính là bước đệm dẫn tới hiện tượng tăng sắc tố sau viêm khiến vết nám thâm đen nghiêm trọng hơn sau này [1], [2].
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng thảo dược thiên nhiên hấp nóng sẽ loại bỏ hết độc tố. Trên thực tế, nhiệt độ từ việc hấp lá trầu làm giải phóng các chất bay hơi và tinh chất độc cho tế bào sắc tố thoát ra ngoài bề mặt, khiến da mặt khi tiếp xúc trực tiếp càng dễ bị hủy hoại [1]. Tổn thương mất sắc tố dạng đốm trắng hoa giấy sau khi phơi nắng rất khó để phục hồi lại màu da ban đầu [2].
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Tất cả những người đang có vấn đề sắc tố da như nám má, tàn nhang, đồi mồi tuyệt đối không được tự ý đắp lá trầu không dưới bất kỳ hình thức nào [1], [2]. Người có cơ địa da nhạy cảm hoặc tiền sử viêm da tiếp xúc càng dễ gặp biến chứng kích ứng và phá hủy cấu trúc da [1], [2].
Các bậc phụ huynh cũng cần ngừng ngay việc đắp lá trầu không lên ngực, trán hoặc lưng của trẻ nhỏ để trị ho, cảm [4]. Làn da trẻ em non nớt có nguy cơ cao bị rối loạn sắc tố vĩnh viễn tương tự như các ca bệnh nhi đã được y văn ghi nhận [4].
Lời khuyên chăm sóc da nám khoa học
Để điều trị nám an toàn, người bệnh cần từ bỏ hoàn toàn thói quen sử dụng lá trầu không giã nát hoặc hấp nóng bôi lên mặt [1], [2]. Khi xuất hiện nám da, việc đầu tiên là đến khám tại các cơ sở y tế có chuyên khoa da liễu để được bác sĩ đánh giá mức độ nông sâu của sắc tố và kê đơn thuốc điều trị chuẩn y khoa.
Luôn duy trì thói quen thoa kem chống nắng phổ rộng hàng ngày và che chắn kỹ càng trước tia cực tím. Tiếp xúc với ánh nắng mặt trời chính là yếu tố kích hoạt tình trạng tăng sắc tố đen đậm và làm trầm trọng thêm các đốm mất sắc tố trắng trên da tổn thương [2].
Trị nám da là một quá trình kiên trì đòi hỏi các phác đồ an toàn được chứng minh lâm sàng thay vì các mẹo truyền miệng cấp tốc. Việc tự ý đắp lá trầu không có thể biến một vết nám mờ thành làn da loang lổ mất sắc tố và sạm đen vĩnh viễn. Khi phát hiện các dấu hiệu ngứa rát, đỏ da hoặc đốm trắng bất thường sau khi dùng thảo dược, hãy đến gặp bác sĩ chuyên khoa da liễu ngay để được xử trí kịp thời.
