Khi người thân bất ngờ méo miệng, yếu liệt tay chân hoặc nói đớ, nhiều gia đình lập tức tìm kim khâu để chích máu 10 đầu ngón tay. Mẹo truyền miệng này được lan truyền rộng rãi với niềm tin giúp "hạ áp lực máu" và cứu sống người bệnh tại chỗ.

Thực tế, trích máu đầu ngón tay không có tác dụng điều trị đột quỵ mà là một phương pháp tự điều trị sai lầm thuộc nhóm liệu pháp dân gian [1]. Hành động này làm trì hoãn thời gian đưa bệnh nhân đến bệnh viện, đánh mất cơ hội vàng để sử dụng các thuốc đặc hiệu giúp tái thông mạch máu não [1].

Chích máu đầu ngón tay có cứu được người đột quỵ?

Các nghiên cứu y khoa khẳng định việc tự ý dùng liệu pháp dân gian như trích máu hoặc xoa bóp tại nhà là nguyên nhân trực tiếp gây chậm trễ cấp cứu trước viện ở bệnh nhân đột quỵ thiếu máu não cấp [1]. Phá bỏ những lầm tưởng về liệu pháp dân gian như trích máu chính là chìa khóa giúp cộng đồng nhận diện đúng triệu chứng và tìm kiếm chăm sóc y tế kịp thời [1].

Đối với đột quỵ thiếu máu não cấp, phương pháp điều trị tối cấp được y học công nhận là làm tan cục máu đông (tiêu sợi huyết) bằng thuốc alteplase [2]. Việc điều trị tiêu sợi huyết cho nạn nhân đột quỵ cần được thực hiện trong giới hạn thời gian 3 giờ kể từ khi khởi phát triệu chứng [3]. Mọi thao tác sơ cứu truyền miệng không cần thiết tại nhà đều trực tiếp lấy đi từng phút quý giá trong khung giờ ngặt nghèo này.

Vì sao từng phút trôi qua đều quyết định sự sống?

Đột quỵ gây ra các triệu chứng thần kinh khác nhau tùy thuộc vào vùng não bị ảnh hưởng hoặc các tổn thương liên quan đến động mạch thân nền và tuần hoàn mạch máu não sau [1]. Khi mạch máu não bị tắc nghẽn, tế bào thần kinh tại khu vực đó thiếu oxy và chết đi nhanh chóng, đe dọa trực tiếp đến khả năng kiểm soát chức năng cơ thể, sự tự chủ và tính toàn vẹn của người bệnh [3].

Các phương pháp điều trị đột quỵ cấp có giới hạn thời gian nghiêm ngặt hiện vẫn chưa được áp dụng tối ưu, nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ sự chậm trễ trước khi đến viện [4]. Khi đến bệnh viện, người bệnh không thể tiêm thuốc tiêu sợi huyết ngay lập tức mà phải trải qua quy trình kiểm tra an toàn bắt buộc, trong đó chức năng đông máu phải ở mức bình thường trước khi dùng thuốc alteplase [2].

Xét nghiệm chỉ số đông máu chuẩn hóa quốc tế (INR) trong phòng thí nghiệm thông thường mất từ 30 đến 60 phút, điều này có thể làm trì hoãn đáng kể việc tiêm thuốc tiêu sợi huyết [2]. Ngoài ra, bệnh nhân còn cần thời gian để bác sĩ khoa cấp cứu đánh giá, chụp cắt lớp vi tính (CT scan) và khám chuyên khoa thần kinh [5]. Do quy trình nội viện đã cần một khoảng thời gian nhất định để đảm bảo an toàn, người bệnh càng đến viện muộn thì cơ hội nằm trong cửa sổ điều trị 3 giờ càng hẹp [3].

Nghiên cứu khoa học nói gì về sự chậm trễ trước viện?

Một nghiên cứu công bố năm 2021 khảo sát trải nghiệm và quá trình ra quyết định của các bệnh nhân đột quỵ thiếu máu não cấp bị chậm trễ trước khi đến bệnh viện [1]. Nghiên cứu chỉ ra trạng thái tâm lý cốt lõi của người bệnh trước khi nhập viện là "do dự và bối rối" [1]. Các nguyên nhân gây chậm trễ bao gồm không nhận biết được triệu chứng đột quỵ, tự điều trị sai cách tại nhà, chọn đến phòng khám tư trước thay vì vào thẳng bệnh viện, và không gọi dịch vụ cấp cứu y tế [1]. Nhóm nghiên cứu nhấn mạnh việc xóa bỏ niềm tin sai lệch vào các mẹo dân gian như trích máu hay xoa bóp là yếu tố then chốt để người bệnh đi cấp cứu nhanh chóng [1].

Một nghiên cứu tình huống định tính khác công bố năm 2010 đã tìm hiểu ý nghĩa của triệu chứng và điều trị đột quỵ cấp ở 4 bệnh nhân đến bệnh viện trễ hơn 24 giờ [3]. Thông qua phỏng vấn bán cấu trúc tại khu vực phụ cận một bệnh viện đại học, các nhà khoa học nhận thấy khi mới phát bệnh, các bệnh nhân này hành xử như thể không có chuyện gì xảy ra [3]. Họ đối xử với cơ thể như một thiết bị hỏng hóc đơn thuần và không cho người thân tham gia vào quá trình ra quyết định đi khám [3]. Nghiên cứu kết luận thông tin y tế cần giúp người dân hiểu rõ mối liên hệ mật thiết giữa việc điều trị sớm các triệu chứng thần kinh và khả năng giữ vững quyền tự chủ cuộc sống sau này [3].

Một tổng quan toàn diện công bố năm 2010 đánh giá thời gian chậm trễ trước viện và trong viện ở cấp cứu đột quỵ cấp [5]. Phân tích cho thấy xu hướng thời gian từ khi khởi phát triệu chứng đến khi tới viện có giảm, thời gian từ lúc nhập viện đến khi chụp CT và khám thần kinh cũng có dấu hiệu rút ngắn, nhưng thời gian chờ bác sĩ cấp cứu đánh giá hầu như thay đổi rất ít [5]. Dù các chương trình cải thiện chất lượng của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) hay Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC) giúp thúc đẩy quy trình nội viện, các chương trình này vẫn chưa giải quyết trực tiếp các yếu tố chậm trễ từ phía hành vi tìm kiếm y tế của người bệnh sau khi khởi phát triệu chứng — vốn tiếp tục là nguồn gây trễ lớn nhất [5]. Nghiên cứu cũng lưu ý việc thiếu chuẩn hóa trong thu thập dữ liệu giữa các khảo sát khiến việc so sánh khoảng thời gian từ lúc khởi phát triệu chứng đến lúc tiêm thuốc tiêu sợi huyết gặp nhiều thách thức [5].

Để khắc phục tình trạng này, một nghiên cứu can thiệp hành vi sức khỏe dựa vào cộng đồng mang tên "Stroke Ready" công bố năm 2016 đã được thực hiện tại Flint, Michigan trên nhóm thanh thiếu niên và người lớn người Mỹ gốc Phi [4]. Có 101 người hoàn thành đánh giá ban đầu, gồm 73 người lớn (tuổi trung vị là 56, khoảng tứ phân vị 35-65; 65% là nữ) và 28 thanh thiếu niên (tuổi trung vị là 14, khoảng tứ phân vị 11-16; 50% là nữ); sau đó 64 người hoàn thành bài kiểm tra ngay sau hội thảo và 68 người hoàn thành bài kiểm tra trễ sau 1 tháng [4]. Thông qua 9 đoạn video tình huống dài 1 phút, chương trình đánh giá ý định gọi cấp cứu 911 và khả năng nhận diện triệu chứng [4]. Kết quả cho thấy điểm phản ứng xử trí đột quỵ phù hợp đã tăng từ 4,4 lên 5,2 ngay sau hội thảo (P < 0,01) và duy trì ở mức 5,2 sau 1 tháng (P < 0,01) [4]. Khả năng nhận biết triệu chứng đột quỵ chưa thay đổi ngay sau hội thảo (5,9 so với 6,0, P = 0,34) nhưng đã tăng lên 6,2 ở thời điểm đánh giá sau 1 tháng (P = 0,04) [4].

Phân biệt lấy máu đầu ngón tay y khoa và trích máu dân gian

Nhiều người lầm tưởng việc chích máu đầu ngón tay tại nhà có cơ sở khoa học vì thấy nhân viên y tế đôi khi cũng lấy máu ở vị trí này khi cấp cứu đột quỵ. Tuy nhiên, một nghiên cứu tiến cứu năm 2013 trên 50 bệnh nhân đột quỵ thiếu máu não cấp đã làm rõ bản chất hoàn toàn khác biệt của thủ thuật này trong bệnh viện [2].

Trong y khoa, bác sĩ chích máu mao mạch ở ngón tay để thực hiện xét nghiệm tại chỗ (point-of-care testing) bằng hệ thống máy CoaguChek XS Plus nhằm đo nhanh chỉ số đông máu INR, giúp rút ngắn thời gian từ lúc nhập viện đến khi tiêm thuốc tiêu sợi huyết (door-to-needle time) thay vì phải chờ 30 đến 60 phút xét nghiệm phòng thí nghiệm [2]. Kết quả nghiên cứu trên 50 bệnh nhân cho thấy xét nghiệm tại chỗ có độ tương quan tốt với xét nghiệm phòng thí nghiệm (hệ số tương quan R = 0,93, P < 0,0001), với độ lệch chuẩn của sự khác biệt giữa hai phương pháp là 0,115 [2].

Dù vậy, phương pháp xét nghiệm tại chỗ có xu hướng ước tính chỉ số INR hơi thấp hơn thực tế, nghĩa là kết quả đo tại chỗ phải đạt từ 1,1 trở xuống mới đảm bảo độ chắc chắn 95% rằng giá trị thực trong phòng thí nghiệm nằm ở mức an toàn là 1,3 hoặc thấp hơn [2]. Hơn nữa, việc lấy máu từ ống tiêm đồng thời cho kết quả nhất quán với phòng thí nghiệm hơn so với lấy máu mao mạch qua chích ngón tay, và các kết quả trong nghiên cứu này chủ yếu liên quan đến các giá trị nằm trong ngưỡng bình thường [2]. Như vậy, chích máu ngón tay trong bệnh viện chỉ là thao tác lấy mẫu cho máy xét nghiệm đông máu chuyên dụng trước khi tiêm thuốc, hoàn toàn không phải biện pháp xả máu chữa bệnh.

Những hiểu lầm tai hại khiến người bệnh mất cơ hội phục hồi

Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng trích máu, cạo gió hay xoa bóp có thể giúp máu lưu thông lại bình thường [1]. Những hành động tự điều trị sai cách này chỉ làm kéo dài thời gian khởi phát triệu chứng trước khi đến viện [1].

Sai lầm thứ hai là tâm lý phủ nhận bệnh tật, cố chịu đựng hoặc coi cơ thể như một cỗ máy trục trặc tạm thời rồi sẽ tự khỏi mà không báo cho người thân [3]. Nhiều người lại chọn ghé các phòng khám nhỏ lẻ gần nhà thay vì kích hoạt ngay hệ thống cấp cứu y tế chuyên nghiệp [1]. Tất cả những sự do dự và bối rối này đều dẫn đến kết cục chung là người bệnh bước qua cánh cửa bệnh viện khi thời gian 3 giờ vàng của liệu pháp tiêu sợi huyết đã khép lại [1], [3].

Ai cần đặc biệt thận trọng trước các triệu chứng cảnh báo?

Các cộng đồng có nguy cơ cao cần được trang bị kiến thức sẵn sàng ứng phó với đột quỵ cho cả người lớn tuổi lẫn người trẻ tuổi trong gia đình [4]. Đặc biệt, người bệnh và gia đình cần lưu ý rằng đột quỵ không chỉ biểu hiện qua các dấu hiệu điển hình mà còn có nhiều triệu chứng thần kinh đa dạng khác nhau tùy thuộc vào vùng não bị tổn thương, chẳng hạn như các triệu chứng thần kinh thuộc hệ tuần hoàn não sau và động mạch thân nền [1].

Khi người có bệnh nền tim mạch, huyết áp hoặc đang dùng thuốc điều trị gặp bất kỳ dấu hiệu thần kinh bất thường nào, gia đình tuyệt đối không tự xử trí bằng mẹo truyền miệng [1]. Việc trì hoãn không chỉ làm mất cơ hội dùng thuốc tiêu sợi huyết mà còn đe dọa trực tiếp đến sự toàn vẹn chức năng cơ thể và khả năng sống độc lập của người bệnh về sau [3]. Người có bệnh lý nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trong các lần khám định kỳ để nắm rõ quy trình cấp cứu chuẩn tại địa phương.

Quy tắc xử trí đúng chuẩn khi nghi ngờ đột quỵ

Khi phát hiện người thân có dấu hiệu nghi ngờ đột quỵ, bước đầu tiên và quan trọng nhất là áp dụng quy tắc nhận diện nhanh các dấu hiệu đột quỵ (như quy tắc FAST) đã được khuyến cáo rộng rãi cho cộng đồng [1]. Tuyệt đối không chích máu ngón tay, không xoa bóp, không tự ý cho uống thuốc hay chờ đợi xem triệu chứng có tự hết hay không [1].

Bước tiếp theo là lập tức gọi dịch vụ cấp cứu y tế (tại Việt Nam là đầu số 115) để đưa người bệnh thẳng đến bệnh viện có khả năng điều trị đột quỵ cấp, không ghé qua các phòng khám thông thường [1], [4]. Trong lúc chờ xe cấp cứu, hãy đặt người bệnh nằm ở tư thế an toàn, nới lỏng quần áo và ghi nhớ chính xác thời điểm khởi phát triệu chứng đầu tiên để thông báo cho bác sĩ cấp cứu, giúp rút ngắn tối đa quy trình chẩn đoán và xét nghiệm trước khi tiêm thuốc [2], [3].

Chích máu đầu ngón tay khi đột quỵ là một hủ tục sơ cứu không có cơ sở khoa học, gây lãng phí thời gian vàng cứu não [1]. Giữ bình tĩnh, nhận diện đúng triệu chứng và gọi cấp cứu y tế ngay lập tức mới là phao cứu sinh thực sự giúp người bệnh bảo toàn mạng sống và chức năng cơ thể [1], [3].