Nỗi sợ mang tên hạt ớt trong bữa ăn hàng ngày
Nhiều người Việt có thói quen ăn cay thường truyền tai nhau lời cảnh báo rằng nuốt phải hạt ớt, hạt chanh hay các loại hạt nhỏ sẽ bị lắng đọng tại ruột thừa và gây viêm cấp tính. Nỗi lo sợ này khiến không ít người tỉ mỉ gạt bỏ từng mảnh hạt ớt nhỏ xoi bói trước khi dùng bữa vì e ngại phải lên bàn mổ cấp cứu.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học y khoa cho thấy nỗi sợ này hoàn toàn không có cơ sở xác đáng trong thực tế lâm sàng. Viêm ruột thừa do dị vật đường tiêu hóa nói chung, và cụ thể là hạt thực vật, là hiện tượng vô cùng hiếm gặp trong thực hành cấp cứu ngoại khoa [1], [2], [3].
Hầu hết các trường hợp viêm ruột thừa xuất phát từ những nguyên nhân hoàn toàn khác biệt chứ không đơn thuần chỉ do một vài hạt ớt vô tình trôi qua dạ dày [2], [4], [5]. Để hiểu rõ hơn về vấn đề này, việc nhìn nhận cơ chế sinh bệnh học và các thống kê dịch tễ là điều hết sức cần thiết.
Thực hư về tỷ lệ viêm ruột thừa do nuốt dị vật
Viêm ruột thừa là một trong những ca cấp cứu ngoại khoa phổ biến nhất trên toàn cầu với tỷ lệ mắc khoảng 100 trên 100.000 dân ở mọi độ tuổi [2]. Tỷ lệ rủi ro mắc bệnh tích lũy suốt đời ước tính vào khoảng 7% đến 9% nói chung, trong đó nam giới chiếm 8,6% và nữ giới chiếm 6,9% [2], [4]. Bệnh thường xuất hiện nhiều nhất ở lứa tuổi từ 10 đến 20 tuổi [2].
Mặc dù phổ biến như vậy, nguyên nhân do dị vật ngoại lai lọt vào ruột thừa chiếm một tỷ lệ cực kỳ nhỏ, chỉ khoảng 0,0005% trong tổng số các ca bệnh [1], [2], [3]. Các báo cáo y khoa nhấn mạnh rằng phần lớn các dị vật sau khi nuốt vào bụng sẽ tự động đi qua toàn bộ ống tiêu hóa và đào thải ra ngoài một cách hoàn toàn tự nhiên mà không gây ra bất kỳ triệu chứng hay biến chứng nào [6], [7], [4].
Số trường hợp dị vật bị ứ đọng lại tại ruột thừa chỉ chiếm tỷ lệ dưới 1% tổng số các ca nuốt phải dị vật [2], [4]. Riêng đối với nhóm dị vật có nguồn gốc từ hạt thực vật hoặc hạt trái cây, các thống kê y học xác định chúng chỉ chiếm chưa đầy 1% trong số các nguyên nhân dẫn đến viêm ruột thừa cấp [8].
Cơ chế sinh bệnh: Ruột thừa bị viêm do đâu?
Để hiểu tại sao hạt ớt khó lòng gây bệnh, chúng ta cần tìm hiểu bản chất cấu tạo và cơ chế hoạt động của ruột thừa. Ruột thừa là một ống mỏng cụt, thông với manh tràng (đoạn đầu của ruột già). Vị trí thấp và tính nhu động chậm của manh tràng khiến các vật chất nặng hơn dịch ruột có xu hướng lắng đọng tại đây [1], [2], [4].
Cơ chế bệnh sinh chủ đạo của viêm ruột thừa là tình trạng tắc nghẽn lòng ống dẫn đến tích tụ dịch nhầy, làm tăng áp lực nội lòng ruột thừa [2], [4]. Áp lực này làm giảm lưu lượng máu cung cấp cho mô thành ruột, từ đó tạo điều kiện cho vi khuẩn phát triển, dẫn đến hoại tử và viêm toàn bộ thành ruột thừa [2], [4]. Nguyên nhân gây tắc nghẽn thông thường nhất bắt nguồn từ sỏi phân canxi hóa hoặc tình trạng phì đại mô bạch huyết ở lớp niêm mạc sau các đợt nhiễm trùng [2], [4], [5].
Khi một dị vật lọt vào trong lòng ruột thừa, nhu động tự nhiên của cấu trúc này thường không đủ lực để đẩy dị vật ngược trở lại manh tràng [2]. Dù vậy, lối vào của ruột thừa phụ thuộc chặt chẽ vào kích thước lỗ mở và vị trí giải phẫu; ví dụ như ở những người có ruột thừa nằm sau manh tràng hướng lên trên, tình trạng gấp góc hoặc hẹp lỗ vào khiến việc dị vật lọt vào trong gần như là điều bất khả thi [1], [2].
Bằng chứng từ các nghiên cứu khoa học cụ thể
Y văn thế giới đã ghi nhận nhiều trường hợp lâm sàng đặc thù về dị vật lọt vào ruột thừa với nhiều diễn biến bất ngờ. Năm 2015, một báo cáo trường hợp tổng kết rằng nhiều đồ vật đa dạng từng được tìm thấy trong lòng ruột thừa như kim khâu, đạn chì, khuyên xỏ lưỡi, mũi khoan nha khoa, lông chó, lông bàn chải đánh răng, tăm tre, dây câu cá, hạt rau củ, hạt trái cây và giun [1]. Phân tích một nhóm 256 bệnh nhân bị viêm ruột thừa do dị vật tích lũy trong vòng 10 năm cho thấy nhóm dị vật sắc nhọn, cứng hoặc bằng kim loại có tới 93% trường hợp xuất hiện triệu chứng, tỷ lệ viêm thực thể là 88% và thủng ruột thừa lên tới 77% [1].
Một công bố vào năm 2013 ghi nhận dị vật có thể nằm yên lặng trong ruột thừa nhiều năm mà không kích hoạt bất kỳ phản ứng viêm nào [6]. Báo cáo này mô tả trường hợp một bệnh nhân có dị vật lớn nằm trong ruột thừa suốt 15 năm kể từ khi nuốt phải, nhưng khi kiểm tra mô bệnh học thì hoàn toàn không thấy phản ứng viêm; dù vậy, phẫu thuật nội soi cắt ruột thừa theo chương trình vẫn được đề xuất để phòng ngừa [6].
Đến năm 2020, một báo cáo lâm sàng ghi nhận trường hợp nữ bệnh nhân 49 tuổi nhập viện cấp cứu vì đau bụng hố chậu phải do viêm ruột thừa cấp xuất phát từ dị vật là một mẩu móng tay chứa vi khuẩn Actinomyces bị nuốt vào cơ thể [7]. Trường hợp này đã được phẫu thuật cắt ruột thừa thành công mà không có biến chứng [7]. Gần đây nhất, một báo cáo năm 2024 ghi nhận trường hợp bệnh nhi 9 tuổi bị viêm ruột thừa cấp sau khi vô tình nuốt phải một mảnh xương, cho thấy ở trẻ nhỏ nguy cơ nuốt phải dị vật thường cao hơn người lớn [1], [5].
Năm 2023, một nghiên cứu khác công bố trường hợp nuốt phải kim khâu dẫn đến viêm ruột thừa cấp, đồng thời tái khẳng định dị vật chỉ là nguyên nhân hy hữu chiếm khoảng 0,0005% trường hợp và các biến chứng sau nuốt dị vật nói chung xảy ra ở dưới 1% tổng số ca [2].
Phân loại dị vật: Nguy cơ thực sự đến từ đâu?
Các nhà nghiên cứu phân chia dị vật trong đường tiêu hóa thành hai nhóm rõ rệt dựa trên đặc tính vật lý: nhóm nguy cơ cao và nhóm nguy cơ thấp [1]. Mức độ phức tạp hay không phức tạp của ca viêm ruột thừa phụ thuộc rất lớn vào hình dạng, kích thước và bản chất tự nhiên của dị vật đó [1].
Nhóm nguy cơ cao bao gồm các vật sắc, nhọn, dài hoặc bằng kim loại cứng như kim khâu, đinh ốc, mũi khoan hay mảnh xương [1], [3], [5]. Nhóm này có khả năng đâm xuyên, gây thủng thành ruột thừa, áp-xe quanh ruột thừa và dẫn đến viêm phúc mạc rất nhanh chóng sau khi nuốt phải [1], [6], [7]. Bằng chứng lâm sàng năm 2004 đã ghi nhận ca thủng thành ruột thừa cấp tính do một mảnh chân răng giả bằng acrylic sắc nhọn [3].
Ngược lại, nhóm nguy cơ thấp gồm các vật có gờ tù, tròn như hạt thực vật, cúc áo hoặc đồng xu nhỏ [1], [2]. Các vật thể này thường chỉ đóng vai trò như một tác nhân gây tắc nghẽn cơ học đơn thuần nếu chẳng may rơi đúng vào lòng ruột thừa, và chúng có thể nằm "ngủ yên" không gây triệu chứng suốt nhiều tháng hoặc thậm chí nhiều năm [1], [6]. Do đó, hạt ớt có tính chất trơn, kích thước nhỏ và rìa không sắc nhọn thuộc nhóm nguy cơ cực thấp và khó lòng gây thủng cơ học.
Hiểu lầm phổ biến và dấu hiệu nhận biết bệnh
Quan niệm cho rằng ăn ớt nguyên hạt sẽ dẫn thẳng đến viêm ruột thừa là một nhận thức sai lệch, gây ra hoang mang không cần thiết. Tình trạng viêm chỉ phát sinh khi có sự tắc nghẽn lòng ruột thừa kết hợp cùng sự phát triển mạnh mẽ của vi khuẩn và thiếu máu nuôi dưỡng thành ruột [2], [4]. Các hạt thực vật thông thường sẽ được hệ tiêu hóa co bóp và thải ra ngoài theo phân.
Thay vì lo lắng việc nuốt phải một vài hạt ớt, người dân cần chú ý nhận biết các biểu hiện lâm sàng điển hình của viêm ruột thừa để được can thiệp kịp thời. Bệnh cảnh kinh điển thường khởi phát bằng cơn đau bụng quanh rốn, sau đó cơn đau khu trú và tăng dần tại vùng hố chậu phải [7], [4].
Cơn đau này thường đi kèm với các triệu chứng như sốt nhẹ, buồn nôn, nôn mửa và phản ứng đau dội khi thăm khám bụng [2], [4]. Nếu không được chẩn đoán và điều trị sớm, viêm ruột thừa có thể tiến triển dẫn đến các biến chứng nguy hiểm như tạo áp-xe quanh ruột thừa, vỡ ruột thừa gây viêm phúc mạc lan tỏa, thậm chí đe dọa tính mạng với tỷ lệ biến chứng từ 16% đến 24% [1], [2], [7], [4].
Đối tượng nào cần thận trọng với dị vật đường tiêu hóa?
Mặc dù người trưởng thành khỏe mạnh hiếm khi gặp rắc rối với các dị vật tiêu hóa, một số nhóm đối tượng cụ thể lại có nguy cơ cao hơn rất nhiều. Trẻ em là nhóm dễ nuốt phải các dị vật không mong muốn nhất vào đường tiêu hóa [1], [5]. Trẻ thường hay ngậm đồ chơi, nuốt xương hoặc các mảnh vật sắc nhọn trong lúc ăn uống mà thiếu sự giám sát chặt chẽ [5].
Bên cạnh trẻ nhỏ, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng nhóm tù nhân và những bệnh nhân mắc chứng rối loạn tâm thần là những đối tượng thường xuyên có hành vi nuốt dị vật lạ [1]. Những người có thói quen cắn móng tay cũng cần từ bỏ thói quen này vì mẩu móng tay chứa vi khuẩn có thể trở thành dị vật dẫn đến viêm ruột thừa [7].
Ngoài ra, những người sử dụng răng giả cần cẩn thận trong quá trình ăn nhai để tránh nuốt phải các mảnh cầu răng hoặc chân răng giả bị gãy, bởi vật thể nhân tạo sắc nhọn này có thể đâm thủng thành ruột thừa [3]. Khi nghi ngờ bản thân hoặc người nhà nuốt phải vật sắc nhọn kim loại, cần đến ngay cơ sở y tế để được kiểm tra thay vì tự theo dõi tại nhà.
Lời khuyên áp dụng thực tế khi ăn uống
Trong sinh hoạt hàng ngày, người tiêu dùng không cần quá lo lắng khi lỡ nuốt phải một vài hạt ớt hoặc hạt trái cây nhỏ. Dù vậy, việc loại bỏ bớt hạt ớt khi sơ chế món ăn vẫn là một thói quen ẩm thực tốt, giúp món ăn bớt vị cay nồng gắt và tránh gây kích ứng niêm mạc dạ dày đối với những người có hệ tiêu hóa nhạy cảm.
Khi ăn uống, việc duy trì thói quen ăn chậm, nhai kỹ giúp nghiền nhỏ thức ăn trước khi xuống dạ dày, đồng thời hạn chế tối đa nguy cơ vô tình nuốt phải các dị vật nguy hiểm lẫn trong thực phẩm như xương cá, xương gà vụn hay tăm tre xỉa răng [1], [5]. Phụ huynh cần nhắc nhở trẻ em không ngậm đồ vật vào miệng khi đang chơi đùa.
Tóm lại, hạt ớt không phải là "thủ phạm" gây viêm ruột thừa như lời đồn đoán dân gian. Tuy nhiên, bất cứ khi nào xuất hiện dấu hiệu đau bụng âm ỉ hoặc dữ dội vùng hố chậu phải kèm theo sốt hoặc buồn nôn, người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng thuốc giảm đau tại nhà mà cần đến ngay bệnh viện để được thăm khám và điều trị kịp thời [2], [4].
